Khi đồng chí Văn Thải bước vào sân, tiếng vỗ tay vang lên từ đám đông tối tăm. Mọi người dạt ra nhường lối, sau đó lại tụ lại, chen chúc quanh cái bàn, mấy cán bộ khiêng thêm một chiếc ghế dài. Đồng chí Văn Thải khiêm tốn một chút rồi ngồi xuống. Ánh mắt của cả hội trường đổ dồn vào anh, anh mỉm cười nhìn mọi người.

Trình Nhân, chủ nhiệm hội nông dân trẻ tuổi nọ, mặc chiếc áo ngắn bằng vải trắng, phanh ngực, đầu trần, đứng trước bàn. Trong ánh đèn leo lét, có thể nhìn thấy đôi lông mày rậm và ánh mắt lóe sáng. Anh hơi bối rối, nhìn quanh mọi người rồi nói: "Các vị phụ lão!"

Người bên dưới đều cười. Có người nói: "Đừng cười chứ!"

Anh nói tiếp: "Hôm nay ạ! Hôm nay mở cuộc họp này, chính là để bàn bạc ạ, bàn về cải cách ruộng đất ạ, các bác có hiểu không? Nghe kỹ chưa?"

"Nghe kỹ rồi." Mọi người trả lời anh.

Một lão già mũi đỏ đứng dựa bên bàn, vươn dài cổ, nói lớn: "Có gì mà không kỹ, lấy đất nhà địa chủ ra chia cho dân cày chứ gì, để người làm ruộng có đất mà canh tác, ai cũng phải làm ruộng, không thể dựa vào việc bóc lột người khác mà ăn được!" Lão lại nhìn Văn Thải, tay giơ ra làm hiệu: "Năm ngoái chúng ta đã cải cách một nhà rồi, năm ngoái đã đấu tranh với Hứa Hữu Vũ, thanh toán hơn tám trăm thạch lương thực, lấy đất đai, nhà cửa, gia súc của hắn bù vào số lương thực đó, chia cho người nghèo, cái sân này chính là của hắn, đồng chí ạ! Chúng ta tính là đã cải cách hắn như vậy có đúng không? Có phải là chuyện thế không?" Lão già này chính là lão già đánh chiêng.

Phía sau có người quát: "Đừng nói chuyện lung tung, nghe các đồng chí nói đi."

"Tôi chỉ nói một câu, không nói thì thôi." Lão già nhìn đồng chí Văn Thải cười gượng gạo.

"Cải cách ruộng đất còn nhiều lý lẽ, hôm nay chúng ta hãy làm cho nó thật kỹ, mời đồng chí Văn Thải giảng giải cho chúng ta, có được không?" Trình Nhân nói xong, không đợi quần chúng nói gì, tự mình vỗ tay trước.

"Được." Theo sau là một tràng pháo tay giòn giã.

Văn Thải đứng lên. Bên dưới truyền lại tiếng xì xào bàn tán. Mọi người đều chen lên phía trước.

"Các bác!" Giọng miền Bắc của Văn Thải rất dễ hiểu, giọng anh cũng rất trong trẻo. "Hôm nay là lần đầu tiên chúng ta gặp nhau, có lẽ..." Văn Thải lập tức cảm thấy hai chữ này không được bình dân cho lắm, anh cố gắng tìm từ ngữ khác, nhưng nhất thời không tìm ra, không nghĩ ra được, đành phải tiếp tục: "Có lẽ các bác còn cảm thấy xa lạ... cảm thấy không quen, nhưng mà, Bát Lộ Quân với người dân là một nhà, chúng ta từ từ rồi sẽ quen, phải không?"

"Phải." Có người đáp lời.

"Lần này chúng ta tiến hành cải cách ruộng đất, cải cách ruộng đất là gì, đó là: 'Người cày có ruộng', tức là người làm ruộng phải có đất, không lao động thì không có..."

Bên dưới lại có người thì thầm.

Trình Nhân quát: "Đừng nói chuyện!"

Văn Thải bèn dựa theo đề cương đã chuẩn bị sẵn mà nói tiếp.

Anh bắt đầu bằng lý do tại sao phải cải cách ruộng đất, anh nói từ lịch sử loài người, ai đã tạo ra lịch sử? Anh lại phân tích tình hình quốc tế và trong nước, chứng minh tính thời điểm của chính sách này. Lúc mới bắt đầu, đồng chí Văn Thải quả thực rất chú ý đến từ vựng của mình, những danh từ hiện đại mà anh từng bỏ công học tập, những câu mô tả đẹp đẽ từng được tán dương trong sách tu từ học, ở hoàn cảnh này hoàn toàn vô dụng. Vì không ai hiểu cả. Đồng chí Văn Thải cố gắng tìm những từ ngữ dân thường hay dùng, nhưng lại hiểu được quá ít. Sau đó anh lại nói đến việc nên thực hiện cải cách ruộng đất thế nào, lặp đi lặp lại nhai chữ "đường lối quần chúng", mà các điều khoản thì nhiều quá, hết cái thứ nhất lại đến cái thứ hai, hết cái thứ năm lại quay về cái thứ nhất. Thế là chính anh cũng quên mất việc chú ý đến ngôn ngữ của mình, thậm chí còn tự đắm chìm trong bài diễn thuyết "chi tiết thấu đáo" của mình.

Người bên dưới nghe rất vất vả, họ đều hy vọng nghe được vài vấn đề ngắn gọn, thích một hai câu là có thể giải quyết được những thắc mắc của họ. Họ thích nghe những lời khẳng định. Họ rất biết tính toán về lương thực, gánh nặng, việc tính sổ với địa chủ, nhưng đối với mấy thứ lịch sử hay giai đoạn gì đó thì không muốn tìm hiểu, cũng chẳng có hứng thú nghe tiếp. Họ vẫn chưa hiểu rõ điều đó liên quan gì đến cuộc sống của mình.

Phần lớn họ không nghe hiểu, một số người đành phải nói: "Người ta có học thức, nói hay biết bao!" Tuy nhiên, dần dần cũng cảm thấy không đủ sức chống đỡ cơ thể mệt mỏi của mình nữa. Do lao động cả ngày, lại thêm hưng phấn quá độ trong thời gian dài, mí mắt ai nấy đều trĩu nặng, vừa rũ xuống lại cố gắng mở lên, người bên cạnh cũng lấy khuỷu tay huých vào. Thế là có người lặng lẽ bước ra khỏi đám đông, ngồi xuống bậc thềm phía sau, tay đặt lên đầu gối, há miệng ngủ thiếp đi.

Dương Lượng viết một mẩu giấy đưa cho Văn Thải, Văn Thải đọc xong vo thành viên nhỏ, nhét vào túi quần.

Mẹ Cố Trường Sinh thì đã sớm không muốn nghe nữa, bà muốn đi ra, vợ người chăn cừu không cho phép. Sau đó có đứa bé khóc lên, mẹ nó bế nó nhất định đòi về, mẹ Cố Trường Sinh cũng giúp đỡ bà ta, nói: "Họp hành thì cũng phải để mọi người tự nguyện chứ, còn có thể cưỡng ép người ta sao! Thế này thì nghẹt thở chết mất, tôi là bà già năm mươi tuổi, sương đêm làm ướt hết cả quần áo, nhiễm lạnh sinh bệnh thì ai lo cho đây! Trường Sinh nhà tôi lại không có ở nhà..."

"Bà già này thật đáng ghét, ai bảo bà đến! Đã vào rồi thì phải nghe cho hết! Bà đi đi, bà đi đi! Cửa còn có dân binh đấy."

"Ối chà chà, dữ dằn chưa! Làm được cái chức chủ nhiệm phụ nữ mà đã coi thường người khác thế à, tôi đâu phải Hán gian, tôi sợ cô à!"

Nhiều người đang đứng thấy rất buồn ngủ, nghe thấy bên này phụ nữ cãi nhau thì đều quay đầu lại, nhón chân lên nhìn. Một dân binh nhỏ cũng hét: "Ai cãi nhau thì trói người đó lại." Tiếng nói càng nhiều, ồn ào thành một mớ, đồng chí Văn Thải không giảng tiếp được nữa, anh đành phải dừng lại, nhìn đám thính giả không trật tự này, một cảm giác khó chịu dâng lên.

"Đừng ồn ào! Yên tĩnh chút!" Một cán bộ đứng sau lưng Văn Thải gào lên.

Nhiều người chạy ra can ngăn, hết lời khuyên nhủ mới để hai người phụ nữ kia đi. Vẫn còn nghe thấy mẹ Cố Trường Sinh nói lớn ở ngoài sân: "Trói người! Lấy trói người ra dọa người, trói đi, xem ai dám nào?..."

Các cán bộ lại chạy đến duy trì hội trường, Trương Dụ Dân cũng đứng ra nói: "Chúng ta vẫn cứ họp đi. Hôm nay chúng ta nghe đồng chí Văn giảng, mọi người phải chú ý nghe, có gì không hiểu thì mai chúng ta lại hỏi anh ấy. Chúng ta phải tự mình làm rõ những vấn đề này, chúng ta là hội nông dân mà, đây là việc của chúng ta, có phải không? Chúng ta vẫn cứ kiên nhẫn nghe một chút đi."

Dân chúng lúc này mới từng người một đứng về chỗ cũ, một số người ở lại phía sau, trên bậc thềm đã chật kín người, họ bèn dựa vào cột.

Cuộc họp lại tiếp tục. Dân binh đội trưởng Trương Chính Quốc, vốn là người không ngồi yên được, không nghe lọt tai, bèn ra phố kiểm tra vọng gác, đi một vòng. Quay lại sân, thấy Văn Thải vẫn đang giảng, anh bèn lên mái nhà; trên mái nhà ánh trăng chan hòa, gió nhẹ thổi tới, mặc áo đơn cũng cảm thấy hơi lạnh. Anh nhìn ra xa, bao quanh ba mặt làng đều là những cánh rừng đen kịt, ánh trăng trên những tán rừng rậm rạp này bồng bềnh một lớp màu xám trắng, nối liền với bầu trời xa xăm màu xanh đen, sông Tang Càn ẩn hiện sau cánh rừng đó. Trong rừng có mấy nơi bốc lên một làn khói mỏng, khói này không xông thẳng lên trên mà lảng vảng trên một vạt rừng gần đó. Ánh trăng xuyên qua, càng khiến khung cảnh thêm mờ ảo nhẹ nhàng. Đó là người trông coi vườn đốt cỏ ngải để xua muỗi. Sao trên trời thưa thớt mà sáng tỏ, dải ngân hà cũng chỉ là một vệt trắng nhạt. Sao Bắc Đẩu đã nằm ngang, không biết con lừa nhà ai bên trái lại kêu khà khà khà. Trương Chính Quốc nhìn lại ba tên lính gác, họ đều ngồi trên nóc nhà, tay nâng khẩu súng hoặc ôm ngang, trong đó có một người lặng lẽ tiến lại gần, gọi khẽ:

"Đội trưởng! Đội trưởng!" Anh ta tiến lại gần hơn, lại nói: "Dân cày đều buồn ngủ không chịu nổi rồi, chẳng ai nghe hiểu gì cả, các chủ nhiệm giảng dài quá, quá văn... quá văn hóa rồi.

Đội trưởng! Anh có ghi chép lại anh ta giảng cái gì không?"

Trương Chính Quốc đáp: "Người ta là vì chúng ta làm việc mà, chúng ta phải quan tâm. Chúng ta phải cảnh vệ cho tốt."

Sân nhà tối om, dầu đèn sắp cạn, Trình Nhân khêu bấc đèn mấy lần, Hồ Lập Công lại đến bên tai Văn Thải nói mấy câu, Văn Thải mới kết thúc bài diễn thuyết của mình. Ngay khoảnh khắc đó, nhiều người mới tỉnh táo lại, họ không đợi Trình Nhân tuyên bố giải tán đã tản mát đi ra ngoài. Trình Nhân đành phải thông báo lớn: "Tối mai đến sớm nhé!"

Từ phòng học lớp xóa mù chữ, vài cán bộ dụi mắt bước ra. Lý Xương ngơ ngơ ngác ngác, hấp tấp hỏi: "Tan họp rồi à? Tan họp rồi à?"

Trương Dụ Dân cùng mấy người đồng chí Văn Thải quay về, dọc đường không ai lên tiếng. Có mấy hội viên nông hội đi trước họ, đám người đó cũng ủ rũ không tinh thần. Họ ngáp dài, trong đó lại có người nói lời quái gở:

"Thân còn chưa lật lại được, đã làm cho cái mông ngồi đau nhừ rồi."

Một người khác quay đầu nhìn Trương Dụ Dân bọn họ một cái, rồi đuổi theo huých người kia. Người kia không nói tiếp nữa, chỉ cười hì hì mấy tiếng, họ rảo bước đi xa.

Dương Lượng hỏi: "Là ai thế?"

Trương Dụ Dân đáp: "Còn ai vào đây ngoài hai kẻ phá đám đó, ừm, quân nhân phục viên đấy. Một người là anh em của Trương Bộ Cao, một người chính là con trai chủ nhà các anh."

Họ về đến nhà, Cụ Hàn vẫn chưa ngủ, vội chạy sang ân cần hỏi han. Hồ Lập Công nghiêm túc nói: "Tối nay chúng ta cùng nói chuyện kỹ đi, công việc rốt cuộc nên làm thế nào đây!"

Đồng chí Văn Thải từ hội trường ra, dọc đường chỉ thấy mệt mỏi và hưng phấn, cảm thấy cuộc họp này tổ chức cũng tạm được. Nghe thấy giọng điệu bất mãn rõ rệt này của Hồ Lập Công, anh không khỏi sững người, cũng thấy khó chịu, chỉ muốn phản bác lại mấy câu. Nhưng nghĩ lại, thị phi ắt có công luận, hà tất phải tỏ ra mình nhỏ nhen như vậy chứ? Anh bèn giữ nguyên sự vui vẻ của mình, hỏi Trương Dụ Dân: "Anh Trương! Anh có ý kiến gì về cuộc họp tối nay không? Anh thấy không cần thiết phải giải thích cho nông dân, làm một cuộc vận động tư tưởng trước à?"

Trương Dụ Dân chưa nghĩ ra cách trả lời thế nào, Hồ Lập Công đã cướp lời: "Hay cho một cuộc vận động tư tưởng, một cuộc họp kéo dài năm sáu tiếng đồng hồ, chỉ nghe một người nói, ai mà không buồn ngủ mới là lạ. Đồng chí Văn! Tha lỗi cho tôi tâm tính thẳng thắn, anh không thấy rất nhiều người đã ngủ gật rồi sao? Thêm nữa là lời lẽ của anh, chà, thực sự quá không quần chúng hóa rồi."

Văn Thải không vì mấy câu nói này mà mất tự tin, anh chỉ cảm thấy sự non nớt của Hồ Lập Công, anh cầm cuốn "Văn hóa phương Bắc" trên bàn, bình tĩnh nói: "Nông dân mà, nông dân vốn dĩ lạc hậu, ngoài chút lợi ích trước mắt ra thì chẳng cảm thấy hứng thú với cái gì cả. Việc này phải từ từ, trước hết phải đả thông tư tưởng; muốn một bước mà oanh oanh liệt liệt ngay thì không được, đó chỉ là tư tưởng của tiểu tư sản thôi. Tôi ngược lại rất hài lòng với cuộc họp tối nay, mặc dù tôi thừa nhận lời nói của mình hơi thiếu mùi vị quần chúng một chút." Thế là anh mở sách ra, tìm bài viết mà mình muốn đọc.

"Anh đừng quá coi thường nông dân. Nông dân tuy văn hóa thấp, không biết nói lý thuyết, nhưng nông dân từ lâu đã hiểu chiến tranh và hiểu làm thế nào để giành lấy đất đai rồi." Hồ Lập Công lại nói, để chứng minh cho lời nói của mình, anh còn nói thêm: "Anh Trương! Anh là người trong làng, hiểu rõ việc trong làng nhất, anh cũng từng có kinh nghiệm đấu tranh, anh nói xem, cứ họp thế này tiếp tục có được không?"

Dương Lượng cũng không để Trương Dụ Dân nói, cướp lời: "Họp thì phải họp, cũng cần phải giải thích cho dân chúng hiểu cải cách ruộng đất là chuyện gì, cuộc họp này tất nhiên cũng có tác dụng của nó. Nhưng mà - hôm nay muộn quá rồi, có chuyện gì để ngày mai chúng ta nói đi."

"Tối nay bàn luôn thì có sao đâu, anh Trương cũng đâu phải người ngoài." Hồ Lập Công vẫn còn tức tối.

"Anh Trương còn là nhân vật chính cơ mà. Việc trong làng tất nhiên vẫn là các cán bộ thôn họ hiểu rõ nhất. Ý kiến của tôi là tối nay mọi người đều quá mệt mỏi rồi, có bàn cũng chẳng đi đến kết quả gì. Tối nay mọi người đều suy nghĩ thêm đi, ngày mai bàn lại chẳng tốt hơn sao. Anh Trương! Ý kiến của anh thế nào?" Dương Lượng nhìn anh bằng ánh mắt đầy tự tin.

"Đúng, anh Dương! Cứ làm theo lời anh nói đi. Đồng chí Văn! Anh nghỉ ngơi đi, tôi về đây." Trương Dụ Dân rất biết điều liền đi ra ngoài.

"Chờ đã, anh Trương! Tôi ra đóng cửa giúp anh." Dương Lượng đuổi theo, anh vỗ vai Trương Dụ Dân, nói nhỏ. Hai người đi đến cửa, anh nói: "Anh Trương! Trong công việc luôn phải gặp khó khăn, cuộc họp tối nay, tôi cũng biết là hơi dài quá một chút, cách nói lại không hợp khẩu vị dân chúng. Nhưng cũng chẳng sao cả, ngày đầu tiên mà, luôn phải bàn về nội dung cải cách ruộng đất. Anh cũng là đảng viên từ trước giải phóng rồi, lại xuất thân từ người làm thuê, có ý kiến gì cứ góp ý nhiều với chúng tôi. Trước mặt quần chúng đừng nói bừa, nghe nhiều ý kiến của họ, đứng vững lập trường. Việc trong làng, anh phải quan tâm nhiều hơn. Chúng tôi là người mới đến, có việc gì đều phải bàn bạc với anh. Đừng làm khó, có khó khăn mọi người cùng tìm cách giải quyết. Ngày mai chúng ta từ từ bàn tiếp, luôn phải làm tốt việc này, đúng không?"

Trương Dụ Dân tuy có sự trầm ổn của mình, nhưng lại thích sự sòng phẳng, anh đáp: "Được, anh Dương, mai chúng ta nói chuyện. Việc trong làng, nhìn qua thì chỉ có bấy nhiêu hộ dân, nhưng không dễ làm đâu, người nào cũng có cả. May mà có các anh ở đây, các anh đưa ra nhiều chủ kiến, chúng tôi cứ làm theo đó. Các anh tới đây rồi, chúng tôi phải học hỏi các anh thật tốt."

Dương Lượng cuối cùng còn nói: "Chỉ cần chúng ta tuân theo chỉ thị của Chủ tịch Mao, đi theo đường lối quần chúng, khơi gợi quần chúng, giúp đỡ quần chúng, mọi việc đều bàn bạc với quần chúng, làm quân sư cho họ, sự việc luôn có thể làm tốt được. Anh Trương! Chúng ta đều phải có lòng tin này, chúng ta còn phải cố gắng làm việc nữa!"