
Eyvind là tên cậu. Một vách đá cằn cỗi, thấp lè tè ngả bóng trùm lên ngôi nhà nơi cậu chào đời; những hàng thông và bạch dương cúi mình nhìn xuống mái tranh, còn hoa anh đào dại rải những cánh hoa lên đó. Trên mái nhà ấy, có một chú dê nhỏ đi lại thảnh thơi, vốn là của Oeyvind. Chú ta được giữ ở trên đó để khỏi đi lạc, và Oeyvind thường xách lá cùng cỏ tươi mang lên cho chú. Một ngày đẹp trời nọ, chú dê liền nhảy phóc xuống, chạy biến về phía vách đá; chú cứ thế leo thẳng lên, đến một nơi mà trước đó chưa từng đặt chân tới.
Oeyvind không thấy chú dê đâu khi bước ra nhà sau bữa trưa, và trong đầu cậu lập tức nghĩ đến con cáo. Cậu nóng bừng cả người, đảo mắt nhìn quanh và cất tiếng gọi: "Mê-e, dê con ơi!"
“Bê-ê-ê,” tiếng chú dê vọng lại từ mỏm đồi, đầu nghiêng nghiêng sang một bên nhìn xuống.
Thế nhưng, bên cạnh chú dê lại có một cô bé đang quỳ gối.
"Dê này là của bạn đấy à?" cô bé hỏi.
Oeyvind ngẩn người, mắt chữ O mồm chữ A, thọc cả hai tay vào chiếc quần đùi đang mặc, rồi hỏi ngược lại: "Cậu là ai?"
"Mình là Marit, đứa con cưng của mẹ, cây đàn vĩ cầm của ba, nàng tinh linh trong nhà, cháu gái của cụ Ole Nordistuen ở trang trại Heide, mùa thu này tròn bốn tuổi, tính ra là hai ngày sau những đêm sương giá, chính là mình đây!"
"Thật thế không?" cậu bé thốt lên, rồi thở dài một hơi thật sâu – điều mà cậu không dám làm suốt nãy giờ khi cô bé đang huyên thuyên.
"Dê này là của bạn đấy à?" cô bé lại gặng hỏi.
"Ư-m, đúng vậy," cậu đáp, đoạn ngước mắt lên nhìn.
“Mình thích con dê này lắm. Bạn có cho mình không?”
"Không, mình không cho đâu."
Cô bé nằm ngửa ra, đá chân lăng quăng nhìn xuống cậu, rồi cất giọng: "Nhưng nếu mình đổi cho bạn một chiếc bánh bơ lấy con dê, thì mình được sở hữu nó chứ?"
Oeyvind vốn sinh ra trong một gia đình nghèo khó, và trong đời cậu mới chỉ được ăn bánh bơ đúng một lần duy nhất; đó là hồi ông ngoại đến chơi, còn từ trước tới nay hay kể từ dạo đó, cậu chưa từng được nếm lại thứ bánh nào ngon đến thế. Cậu ngước nhìn cô bé. "Cho mình xem cái bánh bơ trước đã," cậu nói.
Cô bé không chần chừ lâu, liền rút ra một chiếc bánh lớn cầm trên tay. "Nó đây này," cô nói rồi ném phắt xuống.
“Ối, bánh nát bét cả rồi,” cậu bé kêu lên. Cậu cẩn thận nhặt từng mẩu vụn lên; chẳng kìm được lòng, cậu nếm thử một miếng nhỏ xíu,[199] và vì nó quá ngon nên cậu lại phải nếm thêm miếng nữa, để rồi trước khi kịp nhận ra, cậu đã ăn sạch cả chiếc bánh lúc nào không hay.
“Bây giờ con dê là của mình nhé,” cô bé tuyên bố.
Cậu bé khựng lại với mẩu bánh cuối cùng còn ngậm trong miệng, cô bé nằm đó cười khúc khích, còn chú dê đứng ngay bên cạnh, ngực trắng phau màu lông nâu sẫm, nghiêng đầu nhìn xuống.
"Cậu không đợi thêm một lát được sao?" cậu bé nài nỉ; tim cậu bắt đầu đập loạn nhịp. Nghe vậy, cô bé càng cười lớn hơn, nhanh chóng chống gối ngồim dậy.
"Không, con dê là của mình," cô nói, rồi vòng tay ôm lấy cổ chú dê, tháo một chiếc dây nịt tất của mình ra và buộc vào cổ nó. Oeyvind ngước nhìn. Cô đứng dậy, bắt đầu kéo chú dê đi. Nhưng nó không chịu bước theo, cứ cúi gằm cổ về phía Oeyvind đang đứng.
"Bê-ê-ê," nó kêu lên.
Thế là cô bé dùng một tay nắm lấy chòm lông của nó, tay kia giật sợi dây, dịu dàng dỗ dành: "Lại đây nào dê ơi, bạn sẽ được vào nhà ăn thức ăn trong bát của mẹ và trong tạp dề của mình." Rồi cô cất tiếng hát:
Lại đây, dê của chàng trai,
Lại đây, bê của người mẹ,
Lại đây, mèo kêu meo meo
Đi giày trắng như tuyết.
Lại đây, đàn vịt vàng,
Hãy bước ra khỏi chỗ ẩn nấp;
Lại đây, những chú gà con,
Đi còn chưa vững bước;
Lại đây, đàn bồ câu của tôi
Với bộ lông mềm mại;
Kìa, cỏ hãy còn ướt sương,
Nhưng ánh nắng sưởi ấm các ngươi;
Mùa hè mới chớm đầu thôi,
Hãy gọi mùa thu, mùa thu sẽ tới.
Cậu bé cứ đứng chôn chân một chỗ.
Cậu đã chăm bẵm chú dê từ mùa đông năm ngoái, khi nó mới sinh ra, và chưa bao giờ cậu nghĩ có ngày mình lại mất đi nó; thế mà mọi chuyện diễn ra chỉ trong chớp mắt, và từ nay cậu sẽ chẳng bao giờ được gặp lại nó nữa.
Mẹ cậu vừa ngâm nga hát vừa đi từ bãi biển lên, tay cầm những chiếc chậu gỗ bà vừa cọ rửa; bà bắt gặp cậu con trai đang ngồi khoanh chân trên bãi cỏ, nước mắt đầm đìa, bèn bước tới gần.
"Con khóc vì chuyện gì thế?"
"Ôi, con dê, con dê ạ!"
"Ừ, thế con dê đâu rồi?" mẹ cậu hỏi, ngước nhìn lên mái nhà.
"Nó sẽ không bao giờ quay lại nữa đâu ạ," cậu bé đáp.
"Trời đất quỷ thần ơi! Sao lại có chuyện đó được?"
Cậu ngập ngừng chưa dám thú nhận ngay.
"Bị cáo bắt đi mất rồi à?"
"À, ước gì được vậy thì tốt quá!"
"Con điên rồi sao?" mẹ cậu thốt lên. "Thế rốt cuộc con dê đã đi đâu?"[201]
"Huhu, tại con lỡ... lỡ... lỡ bán nó lấy một cái bánh rồi ạ!"
Ngay khi thốt ra câu ấy, cậu mới thấu hiểu cảm giác đem con dê đổi lấy một chiếc bánh tồi tệ đến nhường nào; trước đó cậu nào có nghĩ ngợi gì. Mẹ cậu liền bảo:
"Con nghĩ chú dê nhỏ sẽ đối xử thế nào với con, khi con sẵn sàng bán nó chỉ vì một cái bánh?"
Và cậu bé ngẫm nghĩ, tự đinh ninh rằng từ nay về sau cậu sẽ chẳng bao giờ còn có thể hạnh phúc nổi trên cõi đời này, thậm chí cả ở trên thiên đàng nữa, sau này cậu nghĩ thế. Cậu cảm thấy ân hận vô cùng, tự hứa với lòng từ nay sẽ không bao giờ làm điều gì sai quấy đền bù lại, không bao giờ cắt đứt sợi chỉ trên khung cửi nữa, không thả dê ra ngoài nữa, và cũng chẳng dám xuống bờ biển một mình nữa. Cậu chìm vào giấc ngủ ngay tại nơi mình đang nằm, mơ thấy con dê đã lên tới thiên đường; Chúa Trời ngự trên đó với bộ râu dài thượt hệt như trong sách giáo lý, còn chú dê đứng thong thả ăn lá trên một cội cây sáng rực ánh hào quang; chỉ có Oeyvind là ngồi thui thủi một mình trên mái nhà, chẳng tài nào lên được.
Đột nhiên có cái gì đó ướt át sạt ngay sát tai khiến cậu giật mình tỉnh giấc. "Bê-ê-ê!" tiếng kêu vang lên; hóa ra đó chính là chú dê, nó đã quay trở về rồi.
"Ôi! Mày đã về rồi đấy à?"
Cậu vùng dậy, tóm lấy hai chân trước của nó và nhảy múa cùng nó như với một người anh em ruột thịt; cậu giật giật chòm râu của nó, và toan dắt nó vào nhà khoe với mẹ[202] thì chợt nghe có tiếng động phía sau. Ngoảnh đầu lại, cậu thấy cô bé đang ngồi trên bãi cỏ xanh mướt ngay bên cạnh mình. Lúc này thì cậu đã vỡ lẽ mọi chuyện và buông con dê ra.
"Có phải cậu dắt nó về không?"
Cô bé ngồi ngắt từng đám cỏ dưới đất, lí nhí đáp:
"Họ không cho mình giữ nó; ông ngoại đang ngồi ở đằng kia kìa, đang đợi đấy."
Trong lúc cậu bé còn đang ngẩn ngơ ngắm nhìn cô, bỗng từ con đường mòn phía trên vọng xuống một giọng quát sắc lẹm: "Mau lên!"
Lúc đó cô bé mới sực nhớ ra nhiệm vụ của mình; cô đứng dậy, bước về phía Oeyvind, đặt bàn tay lấm lem bùn đất của mình vào tay cậu, và quay mặt đi, ngập ngừng cất lời:
"Mình xin lỗi nhé!"
Nhưng rồi dũng khí trong cô đã tan biến sạch; cô sà vào ôm chầm lấy chú dê và òa khóc nức nở.
"Mình nghĩ cậu cứ giữ lấy con dê đi," Oeyvind nói, mắt nhìn sang hướng khác.
"Mau lên nào!" tiếng ông ngoại từ trên sườn đồi giục giã; thế là Marit đứng dậy, lê bước nặng nề đi lên.
"Cậu quên không lấy dây nịt tất kìa!" Oeyvind gọi với theo. Cô bé quay người lại, nhìn chiếc dây nịt rồi lại nhìn cậu. Cuối cùng, dường như đã hạ quyết tâm lớn, cô nghẹn ngào thốt lên:
"Cậu cứ giữ lấy nó đi."[203]
Cậu bước đến bên cô, nắm lấy tay cô và nói:
"Cảm ơn cậu nhé!"
"Có gì đâu mà cảm ơn!" cô đáp, thở dài một hơi thật dài rồi lủi thủi bước đi.
Cậu ngồi thụp xuống bãi cỏ một lần nữa. Chú dê đi quanh quẩn bên cạnh, nhưng lòng cậu lúc này chẳng còn cảm thấy vui vẻ như trước nữa.
Chú dê đã bị buộc vào vách tường; còn Oeyvind thì cứ đi loanh quanh, ngước lên nhìn vách đá. Mẹ cậu bước ra ngồi xuống bên cạnh; cậu muốn nghe những câu chuyện kể về những chốn xa xôi nào đó, bởi lúc này chú dê đã chẳng thể làm cậu nguôi ngoai được nữa. Thế là bà kể cho cậu nghe về thuở xa xưa khi vạn vật đều biết nói chuyện: ngọn núi trò chuyện với dòng suối, dòng suối trò chuyện với dòng sông, dòng sông trò chuyện với biển cả, và biển cả trò chuyện với bầu trời; nhưng rồi cậu hỏi thế bầu trời có trò chuyện với ai không, và bầu trời trò chuyện với những đám mây, mây trò chuyện với cây cối, cây cối trò chuyện với thảm cỏ, cỏ trò chuyện với loài ruồi, ruồi trò chuyện với muôn thú, muôn thú trò chuyện với lũ trẻ, lũ trẻ trò chuyện với người lớn; cứ thế câu chuyện tiếp diễn vòng quanh, chẳng ai có thể biết nó khởi nguồn từ đâu.
Oeyvind ngắm nhìn ngọn núi, hàng cây, bầu trời, và chợt nhận ra trước nay mình chưa từng thực sự ngắm nhìn chúng. Con mèo từ trong nhà bước ra, thong thả nằm dài sưởi nắng trên tảng đá trước cửa.[204]
"Con mèo đang nói gì thế hả mẹ?" Oeyvind vừa hỏi vừa chỉ tay về phía trước. Mẹ cậu cất tiếng hát:
'Buổi chiều nắng dịu dàng buông,
Mèo lười nằm sưởi bên hòn đá vuông.
Hai chú chuột nhắt nhỏ xinh,
Bát kem béo ngậy ngọt lành thơm ngon,
Bốn khúc cá mỏng vớt tròn,
Ta vừa lén khoắng đằng sau tủ đựng,
Bởi ăn uống ngon lành thịnh soạn,
Nên bây giờ mệt mỏi đâm lười,'
con mèo nói thế đấy.
Nhưng rồi chú gà trống xuất hiện cùng bầy gà mái. "Gà trống đang nói gì thế mẹ?" Oeyvind vừa vỗ tay vừa hỏi. Mẹ cậu lại hát:
'Gà mẹ cụp cánh êm đềm,
Gà trống một chân đứng ngầm nghĩ suy:
Rằng con ngỗng xám kia kìa
Đang bay lượn tận chốn xa tít mù;
Nhưng ta chắc chắn một điều
Chẳng con ngỗng nào sánh kịp kiêu hãnh tài hoa bằng gà trống đây.
Vào nhà mau hỡi bầy gà, nép dưới mái hiên hôm nay,
Bởi ông mặt trời được phép lười biếng nghỉ ngơi chẳng thèm ghé qua,'
giao phó gà trống.
Bấy giờ những chú chim non đang đậu trên nóc nhà cất tiếng hót líu lo. "Lũ chim đang nói gì thế mẹ?" Oeyvind cười tươi hỏi.
'Ôi lạy Chúa, cuộc đời sao mà dễ chịu thay,
Dành cho những ai chẳng vướng bận nhọc nhằn đắng cay,'
lũ chim hót vang.
Và bà tiếp tục kể cho cậu nghe tất cả những gì chúng nói, từ chú kiến nhỏ bò trong đám rêu cho đến con sâu làm tổ trong lớp vỏ cây.
Vào mùa hè năm ấy, có một hôm mẹ bước vào nhà và bảo cậu rằng: "Ngày mai trường học bắt đầu khai giảng, và con sẽ đi học cùng mẹ."
Oeyvind từng nghe đồn rằng trường học là nơi có rất nhiều đứa trẻ tụ tập chơi đùa cùng nhau, và cậu chẳng hề phản đối chút nào. Thậm chí, cậu cảm thấy vô cùng hào hứng, mong mỏi đến trường đến nỗi cứ rảo bước nhanh hơn cả mẹ trên những đoạn đường đồi dốc.
Khi bước vào trong, cậu thấy xung quanh chiếc bàn có đông đúc những đứa trẻ chẳng kém gì số người cậu từng thấy ở nhà thờ. Những đứa khác thì ngồi dọc theo các bức tường. Tất cả đều ngước nhìn lên khi Oeyvind và mẹ bước vào, và lúc cậu đang lò dò tìm chỗ ngồi, ai nấy đều xích ra để nhường chỗ cho cậu. Cậu đứng cầm chiếc mũ trên tay, ngơ ngác nhìn quanh một hồi lâu, và ngay khoảnh khắc chuẩn bị ngồi xuống, cậu thoáng thấy ngay bên cạnh mình, ngồi sát bên lò sưởi, chính là con bé Marit mang lắm cái tên. Con bé đang lấy cả hai tay che kín mặt, lén lút hé mấy kẽ ngón tay nhìn trộm cậu.
"Mình sẽ ngồi đây," Oeyvind nhanh nhảu nói rồi sà xuống ngồi ngay cạnh con bé, thế là cả hai khúc khích cười vang.
"Ở đây lúc nào cũng thế này hả cậu?" cậu thì thầm hỏi Marit.[206]
"Ừ, lúc nào cũng thế này; bây giờ mình có một con dê rồi đấy," con bé đáp.
"Thế á?"
"Ừ; nhưng nó không xinh bằng con dê của bạn đâu."
"Sao cậu không hay lên vách đá chơi nữa?" cậu hỏi.
"Ông ngoại sợ mình ngã."
"Nhưng có cao lắm đâu."
"Dù thế ông ngoại cũng chẳng cho."
"Mẹ tớ biết nhiều bài hát lắm nhé," cậu khoe.
"Ông ngoại tớ cũng biết khối bài, đố cậu tin đấy."
"Ừ, nhưng ông đố biết được như mẹ tớ."
"Ông tớ biết một bài về điệu nhảy cơ. Cậu có muốn nghe không?"
"Có chứ, thích lắm."
"Thế thì cậu xích lại đây nữa đi, mình kể cho mà nghe."
Cậu đổi chỗ ngồi, rồi con bé ngâm nga đọc lại một đoạn ngắn của bài hát chừng ba bốn lần cho đến khi cậu bé thuộc làu làu, và đó chính là bài học đầu tiên cậu được tiếp thu ở trường.
Sau đó lũ trẻ cùng nhau cất tiếng hát, còn Oeyvind đứng cạnh Marit ngay sát cửa ra vào. Tất cả học sinh đều đứng nghiêm trang đan tay vào nhau để hát. Oeyvind và Marit cũng bắt chước đan tay lại, ngặt nỗi chẳng biết hát chữ nào. Và đó chính là ngày đầu tiên đến trường của cậu.