“GIÓ nổi lên rồi các bạn ạ, trời lại bắt đầu tối. Không khéo chúng ta nên chuồn đi trước khi thời tiết tệ hơn nhỉ?”

Gió đang đùa nghịch giữa những chiếc lá vàng của hàng bạch dương già, và một trận mưa lá cùng những giọt nước đọng nặng nề rơi xuống người chúng tôi. Một người trong nhóm trượt chân trên lớp đất sét, liền vồ lấy một cây thánh giá lớn màu xám để khỏi ngã.

“Yegor Gryaznorukov, cố vấn danh dự kiêm hiệp sĩ...” anh ta đọc. “Tôi quen vị quý ông ấy. Ông ấy rất yêu vợ, đeo huân chương Stanislav, và chẳng đọc gì sất... Hệ tiêu hóa hoạt động tốt... cuộc đời thế là ổn cả, phải không nào? Cứ nghĩ là ông ấy chẳng có lý do gì để chết, thế mà ngặt nỗi! Định mệnh lại để mắt tới ông ấy... Tội nghiệp, anh chàng đã trở thành nạn nhân của thói quen thích quan sát. Có lần, khi đang áp tai nghe trộm qua lỗ khóa, anh ta bị cửa đập một cú trời giáng vào đầu đến mức chấn động não (anh ta vốn có não nhé), rồi qua đời. Còn ở đây, dưới tấm bia mộ này, lại nằm một kẻ từ khi nằm nôi đã căm ghét thơ ca và châm ngôn... Trớ trêu thay, toàn bộ tấm bia mộ của hắn lại được trang trí bằng thơ... Có ai đang đến kìa!”

Một người đàn ông mặc chiếc áo khoác sờn, gương mặt nhẵn nhụi đỏ tím vì cạo râu, đi tới đuổi kịp chúng tôi. Hắn kẹp một chai rượu dưới nách và một gói xúc xích đang thò ra khỏi túi áo.

“Mộ của Mushkin, người diễn viên, nằm ở đâu vậy?” hắn hỏi chúng tôi bằng giọng khàn khàn.

Chúng tôi dẫn hắn về phía ngôi mộ của nam diễn viên Mushkin, người đã qua đời cách đó hai năm.

“Chắc anh là công chức chính phủ nhỉ?” chúng tôi hỏi hắn.

“Không, tôi là diễn viên. Thời buổi này thật khó phân biệt diễn viên với các nhân viên Tòa Tổng Giám mục. Chắc các vị cũng nhận ra điều đó... Thật là một nét tiêu biểu, nhưng chẳng lấy gì làm hãnh diện cho mấy vị công chức nhà nước cho lắm.”

Chúng tôi phải vất vả lắm mới tìm ra ngôi mộ của người diễn viên. Nó đã sụt xuống, cỏ dại mọc um tùm, và chẳng còn chút hình hài nào của một nấm mồ. Một cây thánh giá nhỏ rẻ tiền đã mục nát, phủ đầy rêu xanh thẫm vì sương giá, mang vẻ buồn rầu già nua và trông như thể đang lâm bệnh.

“...người bạn quá cố Mushkin...” chúng tôi đọc.

Thời gian đã xóa nhòa chữ “không bao giờ”, và đính chính lại sự giả dối của con người.

“Hội diễn viên và nhà báo đã quyên góp tiền để dựng tượng đài cho ông ấy, nhưng rồi đám quý hóa ấy lại nốc sạch tiền mồ hôi nước mắt...” nam diễn viên thở dài, cúi rạp người xuống đất và chạm đôi đầu gối cùng chiếc mũ của mình xuống lớp đất ướt.

“Ý anh là sao, nốc sạch là thế nào?”

Đơn giản lắm chứ sao. Họ thu tiền, cho đăng một bài báo ngắn về việc đó, rồi đem tiền đi uống rượu hết... Tôi nói ra không phải để trách cứ họ đâu... Mong là số tiền đó làm họ thấy dễ chịu, những con người đáng yêu ạ! Chúc họ sức khỏe, và cầu cho người kia được an nghỉ vĩnh hằng.”

“Uống rượu thì hại sức khỏe, còn sự an nghỉ vĩnh hằng thì chẳng mang lại gì ngoài nỗi buồn. Chúa cho ta được nhớ đến trong một thời gian thôi, chứ còn an nghỉ vĩnh hằng — thì nói làm gì nữa!”

“Các vị nói phải đấy. Xét cho cùng, Mushkin là một người nổi tiếng; trên quan tài có cả tá vòng hoa, vậy mà giờ ông ấy đã bị lãng quên. Những ai từng yêu quý ông ấy thì nay đã quên, nhưng những ai từng bị ông ấy hại lại vẫn nhớ. Lấy tôi làm ví dụ nhé, tôi sẽ chẳng bao giờ, không bao giờ quên được ông ta, bởi tôi chẳng nhận được gì ngoài những điều cay đắng từ con người ấy. Tôi chẳng có chút thiện cảm nào với kẻ đã khuất.”

“Ông ta đã làm hại gì anh?”

“Hại lớn lắm chứ,” nam diễn viên thở dài, và vẻ mặt tràn ngập sự oán hận cay đắng. “Với tôi, hắn là một tên đểu giả và vô lại — cầu mong linh hồn hắn được lên thiên đường! Chính vì ngắm nhìn hắn và lắng nghe hắn mà tôi mới dấn thân làm diễn viên. Bằng nghệ thuật của mình, hắn đã dụ dỗ tôi rời khỏi mái nhà gia đình, lôi kéo tôi bằng những sự hào nhoáng của cuộc đời xướng ca, hứa hẹn đủ điều — rồi mang lại cho tôi toàn nước mắt và nỗi buồn... Kiếp diễn viên cay đắng lắm chứ! Tôi đã đánh mất tuổi trẻ, sự tỉnh táo, và cả hình hài thanh cao... Chẳng có nổi một xu dính túi, giày thì mòn gót, quần thì sờn rách và vá víu, mặt mũi thì trông như thể bị chó gặm... Đầu óc tôi toàn những tư tưởng phóng khoáng vớ vẩn... Hắn đã cướp đi niềm tin của tôi — kẻ ác ôn đã dẫn lối tôi! Giá như tôi có chút tài năng thì đã đành, đằng này tôi lại tàn đời vì một kẻ chẳng đáng. trời lạnh quá, các vị kính mến ơi... Các vị có muốn làm một ngụm không? Vẫn đủ cho tất cả đấy... Hừm hừm... Hãy cũng uống để cầu cho linh hồn hắn được yên nghỉ! Dù tôi chẳng ưa gì hắn và dù hắn đã chết, hắn vẫn là người duy nhất tôi có trên cõi đời này, người duy nhất. Đây là lần cuối cùng tôi đến thăm ông ta đấy... Các bác sĩ bảo tôi sắp chết vì rượu rồi, thế nên tôi mới đến đây để từ biệt. Người ta suy cho cùng vẫn phải biết tha thứ cho kẻ thù của mình chứ.”

Chúng tôi để mặc nam diễn viên ở lại trò chuyện với người quá cố Mushkin rồi tiếp tục bước đi. Trời bắt đầu lất phất một trận mưa lạnh lẽo.

Đến khúc cua dẫn vào con đường chính rải sỏi, chúng tôi gặp một đám tang. Bốn người khiêng quan tài, mang băng vải bằng vải bông trắng và đi những đôi ủng cao cổ dính đầy bùn đất cùng lá cây rụng, đang khiêng chiếc quan tài màu nâu. Trời đang sẫm tối và họ bước đi vội vã, vừa đi vừa vấp váp và xóc nẩy cả gánh nặng trên vai...

“Chúng ta mới đi dạo có vài tiếng đồng hồ mà đó đã là chiếc quan tài thứ ba được đưa vào rồi đấy... Hay chúng ta về nhà thôi các bạn?”