Nikolay Ilyitch Belyaev, một thanh niên phương phi, má đỏ hây hây, tuổi ngoài ba mươi, chủ nhân của một ngôi nhà ở Petersburg và là kẻ mê môn đua ngựa, một buổi tối nọ đến thăm Olga Ivanovna Irnin—người phụ nữ mà anh ta đang sống chung, hoặc theo cách nói của chính anh, đang lê lết một mối tình dài dẵng dặc, mệt mỏi. Quả thực, những trang đầu tiên đầy hứng thú và say mê của mối tình này từ lâu đã được đọc qua; giờ đây, các trang sách cứ thế kéo dài mãi, hết trang này đến trang khác, chẳng mang lại điều gì mới mẻ hay thú vị.

Không thấy Olga Ivanovna ở nhà, nhân vật chính của chúng ta bèn ngả lưng lên chiếc ghế dài và thong thả chờ đợi cô ở phòng khách.

– Cháu chào chú Nikolay Ilyitch!—cậu nghe thấy tiếng một đứa trẻ. – Mẹ cháu sẽ về ngay thôi. Mẹ vừa đi với Sonia ra hiệu thợ may rồi.

Con trai của Olga Ivanovna, bé Alyosha—một cậu nhóc tám tuổi trông thanh tú và được chăm sóc rất kỹ lưỡng, ăn diện tươm tất như tranh vẽ trong chiếc áo khoác nhung đen và đôi tất dài màu đen—đang nằm trên chiếc ghế sofa ngay trong căn phòng đó. Cậu nằm trên một chiếc gối sa-tanh và rõ ràng đang bắt chước một nghệ sĩ nhào lộn mà cậu mới xem ở rạp xiếc, lúc thì giơ cao chân này, lúc lại giơ chân kia lên không trung. Khi đôi chân thanh mảnh đã mỏi, cậu bắt đầu dùng đến đôi tay hoặc vùng dậy đầy ngẫu hứng rồi bò bằng cả hai tay hai chân, cố gắng đứng thẳng với đôi chân chổng ngược lên trời. Cậu làm tất cả những điều này với vẻ mặt hết sức nghiêm nghị, thở hồng hộc và rên rỉ đầy đau đớn như thể đang tiếc nuối vì Thượng đế lại ban cho mình một cơ thể quá đỗi hiếu động.

– Ồ, chào cháu nhé, chàng trai,—Belyaev nói. – Hóa ra là cháu! Chú không để ý thấy cháu đấy. Mẹ cháu có khỏe không?

Alyosha lấy tay phải túm lấy ngón chân cái bên trái, uốn mình vào một tư thế kỳ dị nhất rồi lộn nhào, đứng phắt dậy và ló đầu nhìn Belyaev từ phía sau chiếc chụp đèn lớn bằng vải bông xù.

– Cháu biết nói sao nhỉ?—cậu vừa nhún vai vừa đáp. – Thực ra thì mẹ chẳng bao giờ khỏe cả. Chú biết đấy, mẹ là phụ nữ, mà phụ nữ thì lúc nào cũng có chuyện này chuyện khác, thưa chú Nikolay Ilyitch.

Belyaev, chẳng có việc gì làm, bèn bắt đầu quan sát khuôn mặt của Alyosha. Trong suốt thời gian qua lại với Olga Ivanovna, chưa bao giờ anh để ý đến đứa trẻ này và hoàn toàn phớt lờ sự tồn tại của nó; thằng bé vẫn luôn hiển hiện trước mắt anh, nhưng anh chưa từng bận tâm suy nghĩ xem nó ở đó để làm gì và đóng vai trò gì.

Trong ánh chiều chập choạng, khuôn mặt của Alyosha với chiếc trán trắng ngần và đôi mắt đen láy không chớp, bất ngờ gợi cho Belyaev nhớ đến hình ảnh Olga Ivanovna hồi những trang đầu của mối tình giữa họ. Và anh cảm thấy muốn tỏ ra thân thiện với đứa trẻ.

– Lại đây nào, chú sâu nhỏ,—anh nói; – để chú ngắm kỹ cháu hơn xem nào.

Thằng bé nhảy phắt khỏi ghế sofa và lon ton chạy lại gần Belyaev.

– Nào,—Nikolay Ilyitch mở lời, đặt một tay lên bờ vai gầy gò của đứa trẻ. – Dạo này cháu thế nào?

– Cháu biết nói sao nhỉ! Trước đây chúng cháu sống với nhau vui hơn nhiều.

– Tại sao thế?

– Đơn giản lắm. Trước đây Sonia và cháu chỉ phải học nhạc với học tập đọc, còn bây giờ người ta bắt chúng cháu học cả thơ tiếng Pháp cơ. Dạo này chú có cạo râu không đấy?

– Có chứ.

– Vâng, cháu thấy rồi. Râu của chú ngắn hơn trước. Cho cháu sờ một tí nhé... Có đau không chú?

– Không.

– Sao lạ thế nhỉ, nếu chú giật một sợi tóc thì đau, nhưng giật một nhúm thật nhiều cùng một lúc thì lại chẳng đau tí nào? Ha, ha! Mà này, chú không để râu quai nón thì tiếc thật đấy. Chỗ này đáng lẽ phải cạo đi... nhưng còn hai bên mai thì phải để lại chứ...

Thằng bé rúc vào người Belyaev và bắt đầu nghịch chiếc dây đồng hồ của anh.

– Lúc nào cháu vào trường trung học,—cậu bé nói,—mẹ sẽ mua cho cháu một chiếc đồng hồ. Cháu sẽ vòi mẹ mua cho một chiếc dây đồng hồ thế này... Ôi, chiếc mặt dây chuyền mới đẹp làm sao! Bố cũng có một chiếc mặt dây chuyền giống thế này, chỉ có điều của chú thì có các vạch ngang còn của bố thì có chữ... Ở giữa của bố có ảnh chân dung mẹ đấy. Dây đồng hồ bây giờ của bố khác cơ, không làm bằng các vòng tròn đâu, mà trông giống như chiếc rải băng ấy...

– Sao cháu lại biết? Cháu vẫn gặp bố cơ à?

– Cháu á? Hừm... không... cháu...

Alyosha đỏ bừng mặt, vô cùng bối rối vì biết mình đã lỡ lời, bèn cặm cụi dùng móng tay cào cào chiếc mặt dây chuyền... Belyaev nhìn thẳng vào mặt cậu bé và hỏi:

– Thế cháu có gặp bố không?

– K-không ạ!

– Thôi, nói thật đi, lấy danh dự ra mà nói xem nào... Chú nhìn mặt là biết cháu đang nói dối rồi. Đã để lỡ miệng thốt ra rồi thì đừng có mà chối quanh chối quẩn nữa. Nói cho chú nghe đi, cháu có gặp ông ấy không? Nào, coi như bạn bè với nhau nhé.

Alyosha chần chừ.

– Chú không mách mẹ đấy chứ?—cậu bé hỏi.

– Đời nào chú lại làm thế!

– Lấy danh dự ra thề cơ mà?

– Lấy danh dự.

– Chú thề đi?

– Ồ, cái thằng bé cứ hay vặn vẹo này! Cháu coi chú ra thể thống gì thế hả?

Alyosha đảo mắt nhìn xung quanh, đoạn mở to đôi mắt trân trân và thì thầm với anh:

– Chỉ có điều, lạy giời lạy phật, chú đừng nói với mẹ nhé... Đừng nói với bất cứ ai cả, vì đây là bí mật đấy. Cầu trời cho mẹ không phát hiện ra, bằng không tất cả chúng cháu sẽ bị trận đòn nhừ tử—cả Sonia, cả cháu, và cả Pelagea nữa... Thôi được, nghe cháu kể này... Cứ đến thứ Ba và thứ Sáu hằng tuần là Sonia với cháu lại gặp bố. Lúc Pelagea dẫn chúng cháu đi dạo trước bữa trưa, chúng cháu sẽ đến nhà hàng Apfel, và bố đang đợi sẵn ở đó... Bố lúc nào cũng ngồi ở một căn phòng riêng, chỗ mà chú biết đấy, có chiếc bàn đá cẩm thạch và chiếc gạt tàn hình con ngỗng không có đuôi ấy...

– Các cháu làm gì ở đó?

– Chẳng làm gì cả! Đầu tiên chúng cháu chào hỏi nhau, rồi tất cả ngồi quây quần quanh bàn, và bố đãi chúng cháu cà phê với bánh nướng. Chú biết không, Sonia thì ăn bánh nướng nhân thịt, nhưng cháu thì chịu chết không tài nào nuốt nổi bánh nhân thịt! Cháu chỉ thích bánh nướng nhân bắp cải với trứng thôi. Chúng cháu ăn nhiều đến mức lúc về bữa trưa phải cố gắng lắm mới nhồi nhét nổi để mẹ không mảy may nghi ngờ đấy.

– Thế các cháu nói chuyện gì với nhau?

– Nói chuyện với bố á? Đủ thứ chuyện trên đời. Bố hôn chúng cháu, ôm chúng cháu, kể cho nghe đủ mọi câu chuyện cười thú vị. Chú có biết không, bố bảo khi nào chúng cháu lớn lên, bố sẽ đón chúng cháu về sống cùng. Sonia thì không muốn đi, nhưng cháu thì đồng ý. Dĩ nhiên là cháu cũng sẽ nhớ mẹ chứ; nhưng mà lúc đó, cháu có thể viết thư cho mẹ cơ mà! Nghe có vẻ buồn cười nhỉ, nhưng chúng cháu vẫn có thể đến thăm mẹ vào các ngày lễ tết chứ bộ—phải không chú? Bố còn bảo là sẽ mua cho cháu một con ngựa nữa. Bố là một người cực kỳ tốt bụng! Cháu không hiểu tại sao mẹ lại không chịu mời bố về sống cùng, và tại sao mẹ lại cấm chúng cháu gặp bố nữa. Chú biết không, bố yêu mẹ nhiều lắm ấy. Bố lúc nào cũng hỏi chúng cháu dạo này mẹ ra sao, đang làm gì. Hồi mẹ ốm, bố đã ôm đầu thế này này, và... cứ đi lại luống cuống cả lên. Bố luôn dặn chúng cháu phải vâng lời và kính trọng mẹ. Chú nghe đây... Có phải chúng cháu là những đứa trẻ bất hạnh không hả chú?

– Hừm!... Sao lại thế?

– Bố cháu nói thế mà. “Các con là những đứa trẻ bất hạnh,” bố nói vậy đấy. Nghe bố nói thật là lạ tai. “Các con bất hạnh,” bố bảo, “bố bất hạnh, và mẹ các con cũng bất hạnh. Các con phải cầu nguyện Thượng đế,” bố bảo thế; “cầu nguyện cho chính các con và cho cả mẹ nữa.”

Alyosha thả hồn theo ánh nhìn hướng về con chim nhồi bông và chìm đắm trong suy tư.

– Ra vậy...—Belyaev lầm bầm. – Ra là các ngươi lén lút như thế đấy. Tự ý hẹn gặp nhau ở nhà hàng. Thế mà mẹ các ngươi không hề hay biết gì à?

– Kh-không ạ... Làm sao mà mẹ biết được cơ chứ? Pelagea có chết cũng chẳng bao giờ dám hé răng với mẹ đâu, chú thừa biết mà. Hôm kia bố còn cho chúng cháu mấy quả lê nữa. Ngọt lịm như mứt ý! Cháu ăn liền hai quả.

– Hừm!... Thôi được, thế còn... nghe đây. Bố có nói gì về chú không?

– Về chú á? Cháu biết nói sao nhỉ?

Alyosha nhìn xoáy vào mặt Belyaev với vẻ dò xét rồi nhún vai.

– Bố chẳng nói gì đặc biệt cả.

– Ý chú hỏi là, ông ấy nói những gì cụ thể cơ?

– Chú hứa không được giận đấy nhé?

– Hay nhỉ? Cớ sao lại giận? Chẳng lẽ ông ta mắng chửi chú à?

– Bố không mắng, nhưng chú biết đấy, bố đang bực chú. Bố bảo vì chú mà mẹ mới bất hạnh... và rằng chú đã hủy hoại cuộc đời mẹ. Chú biết đấy, bố cứ hay hoài cổ thế đấy! Cháu có giải thích với bố rằng chú rất tốt, chú chẳng bao giờ mắng mỏ mẹ cả; nhưng bố chỉ lắc đầu thôi.

– Thế ra ông ta bảo chính chú đã hủy hoại cô ấy cơ à?

– Vâng; nhưng chú hứa là không giận cơ mà, chú quên rồi à.

– Chú có giận đâu, và... và đấy không phải là chuyện của cháu. Sao mà... sao mà nực cười đến thế là cùng! Chú bị nhét vào cái rắc rối này giống như con gà bị luộc trong nồi nước dùng, thế mà giờ đây hóa ra lại thành lỗi của chú chắc!

Có tiếng chuông cửa. Cậu bé chồm ngay dậy khỏi chỗ ngồi và chạy vụt ra ngoài. Chỉ một phút sau, một người phụ nữ bước vào phòng cùng với một bé gái; đó chính là Olga Ivanovna, mẹ của Alyosha. Alyosha lẽo đẽo bước theo sau họ, nhảy chân sáo, miệng lẩm bẩm hát vang và quơ quơ hai tay. Belyaev gật đầu chào rồi tiếp tục đi lại trong phòng.

– Tất nhiên rồi, lỗi là do tôi chứ còn quái quỉ nào vào đây nữa?—anh lầm bầm với một tiếng khịt mũi. – Ông ta nói chuẩn lắm! Đúng là một người chồng bị hại đáng thương.

– Anh đang lầm bầm cái gì thế?—Olga Ivanovna hỏi.

– Lầm bầm cái gì á?... Nào, hãy thử nghe những câu chuyện thêu dệt mà người chồng hợp pháp của cô đang phao tin dạo này xem! Hóa ra tôi là một kẻ đê tiện, một tên khốn nạn, rằng chính tôi đã hủy hoại cô cùng lũ trẻ. Tất cả các người đều bất hạnh, và chỉ có mỗi mình tôi là kẻ hạnh phúc! Hạnh phúc một cách kỳ lạ, kỳ lạ đến cùng cực!

– Em chẳng hiểu anh đang nói gì cả, Nikolay. Có chuyện gì thế?

– Nào, hãy nghe cậu ấm này đây này!—Belyaev vừa nói vừa chỉ tay về phía Alyosha.

Alyosha đỏ bừng mặt, rồi lại tái mét đi, và toàn bộ gương mặt cậu bắt đầu co giật vì sợ hãi.

– Chú Nikolay Ilyitch,—cậu cất giọng thì thầm to tiếng. – Suỵt... suỵt!

Olga Ivanovna kinh ngạc nhìn Alyosha, rồi nhìn sang Belyaev, đoạn lại quay sang nhìn Alyosha một lần nữa.

– Cứ hỏi nó mà xem,—Belyaev tiếp tục. – Cái con Pelagea nhà cô, ngốc nghếch hết chỗ nói, cứ dắt tụi nó đến các nhà hàng rồi sắp xếp cho gặp gỡ bố tụi nó. Nhưng vấn đề không nằm ở đấy: vấn đề là ở chỗ ngài bố đáng yêu của tụi nhỏ mới là nạn nhân, còn tôi lại là một tên khốn đã phá nát cuộc đời của cả hai người...

– Chú Nikolay Ilyitch,—Alyosha rên rỉ. – Sao chú lại thế, chú đã hứa lấy danh dự ra cơ mà!

– Ồ, tránh ra xem nào!—Belyaev vừa xua tay vừa nói. – Chuyện này còn quan trọng hơn bất kỳ lời hứa danh dự nào hết. Chính sự đạo đức giả này mới làm tôi ghê tởm, cả cái thói dối trá nữa...

– Em chẳng hiểu gì sất,—Olga Ivanovna nói, và những giọt nước mắt rưng rưng trong khóe mắt cô. – Nói cho mẹ nghe đi, Alyosha,—cô quay sang con trai. – Có phải con gặp bố không?

Alyosha không nghe thấy lời mẹ; cậu đang trân trân nhìn Belyaev với vẻ kinh hoàng tột độ.

– Không thể có chuyện đó được,—người mẹ nói; – để mẹ ra tra hỏi Pelagea xem sao.

Olga Ivanovna bước ra ngoài.

– Này chú, chú đã hứa lấy danh dự cơ mà!—Alyosha run lẩy bẩy lên tiếng.

Belyaev xua tay đuổi khéo cậu bé rồi tiếp tục rảo bước qua lại. Anh hoàn toàn chìm đắm trong nỗi ấm ức của riêng mình và phớt lờ sự hiện diện của đứa trẻ, hệt như anh vẫn luôn làm từ trước tới nay. Đối với một kẻ lớn tướng, một con người nghiêm túc như anh, chẳng có lấy một mảy may tâm trí nào để bận tâm đến lũ trẻ con. Còn Alyosha thì lủi thủi ngồi vào góc phòng, vừa run rẩy, vừa lắp bắp khóc nức nở vừa kể cho Sonia nghe với vẻ kinh hoàng về việc cậu đã bị lừa dối ra sao. Đây là lần đầu tiên trong đời cậu phải tiếp xúc trực tiếp một cách trần trụi và phũ phàng đến thế với sự dối trá; cho đến lúc đó, cậu vẫn chưa hề hay biết rằng trên thế gian này, bên cạnh những quả lê ngọt ngào, những chiếc bánh nướng hay những chiếc đồng hồ đắt tiền, lại tồn tại vô số thứ mà ngôn ngữ trẻ thơ chẳng tài nào diễn tả nổi.