Buổi sáng mùa hè. Không gian tĩnh mịch; chẳng có âm thanh nào ngoài tiếng ve kêu rả rích bên bờ sông và đâu đó tiếng gù rụt rè của một chú chim cu gáy. Những đám mây trắng mịn màng nằm bất động trên bầu trời, trông tựa như tuyết vương vãi khắp nơi... Gerassim, người thợ mộc, một gã nông phu cao gầy với mái tóc đỏ xoăn tít và khuôn mặt rậm rạp râu tóc, đang bì bõm dưới làn nước bên dưới những tán liễu xanh gần một chiếc chòi tắm chưa hoàn thiện... Gã thở hồng hộc, chớp mắt liên hồi và đang cố tóm lấy thứ gì đó ẩn dưới rễ cây liễu. Khuôn mặt gã đầm đìa mồ hôi. Cách đó chừng vài thước, Lubim, một thợ mộc trẻ tuổi bị gù lưng với khuôn mặt hình tam giác và đôi mắt hẹp dài giống người Trung Quốc, đang ngập nước tới tận cổ. Cả Gerassim và Lubim đều mặc áo sơ mi và quần đùi vải lanh. Cả hai đều tím tái vì lạnh, bởi họ đã ngâm mình dưới nước hơn một tiếng đồng hồ rồi.

“Sao anh cứ chọc tay lung tung thế?” – gã gù Lubim kêu lên, run lẩy bẩy như thể đang bị sốt rét. – “Đồ đần! Giữ chặt nó vào, giữ chặt vào, kẻo nó xổng mất, quân khốn kiếp này! Giữ lấy tao bảo mày mà!”

“Nó không xổng được đâu... Nó chạy đi đâu được chứ? Nó đang ở dưới rễ cây mà,” Gerassim cất giọng trầm đục và khàn đặc, nghe như phát ra từ tận đáy dạ dày chứ không phải từ cổ họng. – “Con này trơn như mỡ, đồ khốn ạ, chẳng có chỗ nào mà bấu víu cả.”

“Bắt lấy mang nó, bắt lấy mang ấy!”

“Có thấy mang nó đâu... Khoan đã, tao tóm được cái gì rồi... Tao tóm được mép nó rồi... Nó đang cắn, đồ khốn kiếp!”

“Đừng có kéo ở mép, đừng—không thì mày thả nó ra mất! Tóm lấy mang nó, tóm lấy mang ấy... Mày lại bắt đầu chọc tay lung tung rồi đấy! Mày là một kẻ vô tích sự, lạy Mẹ Thiên Chúa xin tha thứ cho con! Cầm lấy cho chắc!”

“Cầm lấy cho chắc!” – Gerassim nhại lại hắn. – “Mày hay ho lắm đấy mà bày đặt ra lệnh... Tự mày xuống mà bắt lấy nó đi, cái đồ quỷ gù... Mày đứng đực ra đấy làm gì?”

“Tao cũng muốn bắt lắm chứ nếu có thể. Nhưng tao đứng ở bờ sao được với cái thân lùn tịt thế này? Chỗ đấy sâu lắm.”

“Sâu thì đã sao... Mày phải bơi chứ.”

Gã gù khua tay, bơi về phía Gerassim và bám lấy những cành cây. Ngay lần định đứng lên đầu tiên, hắn hụp lặn ngập đầu trong nước và bắt đầu sủi bọt tăm.

“Tao đã bảo là sâu mà,” – hắn nói, trừng mắt giận dữ. – “Hay tao phải trèo lên cổ mày ngồi chắc?”

“Đứng lên rễ cây ấy... có khối rễ như cái thang kìa.” Gã gù dùng gót chân dò dẫm tìm rễ cây, bám thật chặt vào mấy cành nhỏ rồi đứng lên đó... Sau khi đã giữ được thăng bằng và đứng vững ở vị trí mới, hắn cúi người xuống, cố không để nước tràn vào miệng, rồi dùng tay phải khua khoắng tìm kiếm giữa đám rễ cây. Lẫn lộn giữa đám cỏ dại và trượt chân trên những chiếc rễ bám đầy rêu, bàn tay hắn chạm phải cặp kìm sắc nhọn của một con tôm sông.

“Cứ như thể bọn tao thèm gặp mày không bằng, đồ quỷ sứ!” – Lubim nói, rồi giận dữ quăng con tôm lên bờ.

Cuối cùng bàn tay hắn cũng chạm vào cánh tay của Gerassim, và lần theo đó để sờ thấy một vật gì đó lạnh ngát và nhờ nhớt.

“Nó đây rồi!” – Lubim toe toét cười. – “Một chú mày to con đấy! Nhúc nhích ngón tay đi, tao tóm cổ nó ngay đây... bằng mang nó. Thôi, đừng có chọc cùi chỏ vào tao... Chỉ một thoáng là tao tóm được nó, một thoáng thôi, cứ để tao giữ chặt đã... Con khốn này chui sâu vào tận gốc rễ quá, chẳng có chỗ nào mà bấu víu... Không chạm tới đầu nó được... chỉ sờ thấy bụng nó thôi... giết hộ tao con muỗi trên cổ với—nó đốt đau quá! Tao tóm mang nó ngay đây... Xích ra một bên rồi đẩy nó đi! Dùng ngón tay mà chọc vào nó ấy!”

Gã gù phồng má, nín thở, trợn tròn mắt, và hình như đã thọc được ngón tay vào mang cá, nhưng đúng lúc đó những cành cây hắn đang bám bằng tay trái bị gãy, khiến hắn mất thăng bằng và tõm xuống nước! Những vòng nước xoáy tản ra xa bờ như thể đang hoảng sợ, và những bọt nước nhỏ sủi lên từ chỗ hắn vừa rơi xuống. Gã gù bơi ngoi lên, khò khè bám lấy cành cây.

“Rồi mày sẽ chết đuối cho mà xem, đồ đần ạ, và tao lại phải chịu trách nhiệm về cái mạng của mày,” – Gerassim càu nhàu. – “Trèo lên mau, quỷ tha ma bắt mày đi! Để tự tao lôi nó lên.”

Những lời qua tiếng lại tiếp diễn... Mặt trời đang chiếu những tia nắng gay gắt. Những cái bóng bắt đầu ngắn lại và thu mình lại, giống như chiếc sừng của con ốc sên... Bãi cỏ cao được sưởi ấm bởi ánh nắng bắt đầu tỏa ra một mùi hương mật ong nồng nàn, nặng trĩu. Chẳng mấy chốc mà đến trưa, và Gerassim với Lubim vẫn đang bì bõm dưới gốc cây liễu. Tiếng bass khàn khàn và tiếng tenor thé lên lạnh lẽo cứ kiên trì phá vỡ sự tĩnh lặng của ngày hè.

“Lôi nó ra bằng mang ấy, lôi nó ra! Khoan, để tao đẩy nó lên! Mày đang thọc cái nắm đấm to bè xấu xí vào đâu đấy? Lấy ngón tay mà chọc vào nó chứ—đồ mặt lợn! Vòng ra bên trái ấy, sang bên trái, bên phải có một cái hố sâu lắm! Mày muốn làm mồi cho thủy quái hả? Kéo môi nó đi!”

Có tiếng roi vụt... Một đàn gia súc do người chăn cừu Yefim dẫn dắt đang uể oải đi thong thả xuống bờ dốc để uống nước. Lão mục đồng, một lão già hom hem một mắt và méo miệng, đi cúi đầu, mắt dán xuống đôi chân mình. Con vật tiếp cận mặt nước đầu tiên là cừu, tiếp theo là ngựa, và cuối cùng là những con bò.

“Đẩy nó từ dưới lên!” – lão nghe thấy tiếng Lubim vọng lại. – “Thọc ngón tay mày vào! Mày điếc hả, hay sao thế? Phỉ phui cái miệng!”

“Chúng mày đang làm gì thế hả mấy nhãi ranh?” – Yefim hét lên.

“Một con cá burbot! Bọn tao không lôi nó lên được! Nó trốn dưới rễ cây rồi. Vòng sang bên hông ấy! Sang bên hông đi!”

Yefim nheo mắt nhìn nhóm đánh cá trong phút chốc, rồi lão cởi đôi giày vỏ cây, vứt chiếc túi trên vai xuống và lột áo sơ mi. Lão không đủ kiên nhẫn để cởi quần đùi, mà làm dấu thánh rồi bước xuống nước, giơ hai cánh tay gầy gò, sậm màu để giữ thăng bằng... Lão lội qua năm mươi bước trên lớp bùn nhão nhoét, rồi bắt đầu bơi.

“Đợi một chút, mấy đứa!” – lão hét lên. – “Khoan đã! Đừng có vội lôi nó lên, mất công đấy. Phải làm cho đúng cách chứ!”

Yefim nhập bọn với hai người thợ mộc và cả ba người, đầu gối khuỷu tay huých vào nhau, vừa thở hồng hộc vừa chửi thề lèm bèm, cùng lúc nháo nhào quanh đúng một chỗ đó. Lubim gã gù nuốt phải một ngụm nước, và không khí vang lên những tiếng ho sặc sụa, ngắt quãng của hắn.

“Thằng chăn cừu đâu rồi?” – tiếng ai đó gọi vọng từ trên bờ xuống. – “Yefim! Lão chăn cừu! Mày đâu rồi? Bọn gia súc đang ở trong vườn kìa! Lùa chúng nó ra, lùa chúng nó ra khỏi vườn mau! Lão ôn thần ấy đâu rồi?”

Đầu tiên là tiếng đàn ông, rồi đến tiếng đàn bà. Chủ nhân ngôi nhà, ông Andrey Andreitch, mặc chiếc áo choàng tắm bằng vải khăn choàng Ba Tư và cầm tờ báo trên tay, xuất hiện từ đằng sau hàng rào khu vườn. Ông ngước nhìn dò hỏi về phía phát ra những tiếng kêu la ở khúc sông, rồi bước nhanh về phía chòi tắm.

“Gì thế này? Ai đang la hét thế?” – ông hỏi với giọng nghiêm khắc, nhìn qua những cành liễu thấy ba cái đầu ướt sũng của nhóm đánh cá. – “Chúng mày đang bận bịu cái quái gì ở đấy thế?”

“Bắt cá ạ,” – Yefim lẩm bẩm, không ngẩng đầu lên.

“Tao cho chúng mày một trận bây giờ! Lũ súc vật đang ở trong vườn mà nó lại đi câu cá ư!... Khi nào cái chòi tắm đó mới xong hả, lũ quỷ tha ma bắt này? Chúng mày làm việc hai ngày nay rồi mà chẳng thấy được tích sự gì cả?”

“Nó... sẽ sớm xong thôi ạ,” – Gerassim càu nhàu; mùa hè còn dài, ngài có khối thời gian để tắm táp mà, thưa ngài... Phrr!... Bọn con không tài nào xử lý được con burbot này ở đây... Nó chui tọt vào dưới gốc rễ rồi cứ ngồi ì ra đấy như thể đang nằm trong hang ấy, chẳng chịu nhúc nhích đi đâu cả...”

“Cá burbot á?” – ông chủ nói, và đôi mắt bắt đầu ánh lên vẻ thèm thuồng. – “Thế thì lôi nó lên mau đi chứ.”

“Ngài sẽ thưởng cho chúng con nửa rúp chứ nếu bọn con làm ngài hài lòng... Một con burbot to tướng, béo múp míp như vợ một tay buôn ấy... Đáng giá nửa rúp đấy thưa ngài, kể cả tiền công nhọc nhằn... Đừng bóp nó, Lubim, đừng bóp mạnh, mày làm nát nó bây giờ! Đẩy nó từ dưới lên! Kéo rễ cây hướng lên trên nào, anh bạn... tên anh là gì nhỉ? Hướng lên trên chứ không phải xuống dưới, đồ ngốc này! Đừng có khua chân thế chứ!”

Năm phút trôi qua, rồi mười phút... Ông chủ mất hết cả kiên nhẫn.

“Vassily!” – ông hét lên, quay về phía khu vườn. – “Vaska! Gọi Vassily ra đây cho ta!”

Người đánh xe Vassily chạy tới. Hắn đang nhai thứ gì đó và thở hồng hộc.

“Xuống nước đi,” – ông chủ ra lệnh cho hắn. – “Giúp bọn chúng lôi con burbot đó lên. Chúng nó không tài nào lôi lên được kìa.”

Vassily cởi quần áo cái vèo rồi nhảy xuống nước.

“Chốc lát là xong... Ta tóm nó trong nháy mắt thôi,” – hắn lẩm bẩm. – “Con burbot đâu rồi? Bọn mình sẽ lôi cổ nó lên ngay lập tức! Yefim, tốt hơn là ông nên lượn đi chỗ khác đi. Già cả rồi thì lo mà làm việc của mình đi chứ lại mò ra đây làm gì. Con burbot đâu rồi? Ta tóm nó trong chốc lát thôi... Nó đây rồi! Thả ra xem nào.”

“Nói thế thì ích gì? Bọn này lạ gì nữa! Mày tự ra mà lôi nó lên ấy!”

“Nhưng thế này thì có lôi lên được đâu! Phải tóm lấy đầu nó cơ.”

“Mà đầu nó thì nằm dưới rễ cây! Bọn tao biết thừa rồi, đồ ngu!”

“Này, đừng có cãi cùn không tao cho một trận đấy! Quân chó chết!”

“Trước mặt ông chủ mà dám dùng thứ ngôn từ thế đấy à,” – Yefim lẩm bẩm. – “Chúng mày không lôi nó lên được đâu, mấy nhãi ạ! Nó gí chặt thân mình khéo quá cơ!”

“Đợi một chút, ta xuống đây,” – ông chủ nói, rồi vội vã cởi quần áo. – “Bốn thằng đần mà không lôi nổi một con cá burbot!”

Khi đã cởi đồ xong, ông Andrey Andreitch đứng chờ cho hạ nhiệt một lúc rồi mới bước xuống nước. Nhưng ngay cả sự can thiệp của ông cũng chẳng đem lại kết quả gì.

“Chúng ta phải chặt rễ cây đi thôi,” – cuối cùng Lubim đưa ra quyết định. – “Gerassim, đi lấy cái rìu đi! Đưa rìu đây cho tao!”

“Đừng có tự chém vào ngón tay đấy,” – ông chủ lên tiếng khi nghe thấy những tiếng rìu chặt vào phần rễ dưới nước. – “Yefim, leo lên bờ đi! Khoan, để ta tóm con burbot cho... Chúng mày chẳng bao giờ làm nên trò trống gì đâu.”

Khúc rễ được chém bớt một chút. Bọn họ bẻ gãy được một phần, và ông Andrey Andreitch, với sự thỏa mãn tột cùng, đã sờ thấy những ngón tay mình luồn qua mang cá.

“Ta đang lôi nó lên đây, mấy đứa! Đừng có xúm lại đông thế... đứng im nào... Ta đang lôi nó lên đây!”

Cái đầu của một con burbot lớn, và theo sau nó là phần thân đen sì dài ngoẵng gần một thước, hiện lên trên mặt nước. Con cá quẫy đuôi mạnh mẽ và cố vùng vẫy để tẩu thoát.

“Đừng có hòng giở trò vớ vẩn nhé cưng! Mơ đi em! Tao tóm được mày rồi! A ha!”

Một nụ cười ngọt ngào lan tỏa trên tất cả các khuôn mặt. Một phút trôi qua trong sự im lặng ngắm nhìn.

“Một con burbot có tiếng đấy,” – Yefim lẩm bẩm, gãi gãi phía dưới xương bả vai. – “Tao dám cá nó nặng tới mười cân.”

“Ừm!... Phải,” – ông chủ đồng tình. – “Bộ gan sưng phồng lên kìa! Trông nó lồi hẳn ra thế kia cơ mà! Á chà!”

Con cá bất ngờ thực hiện một động tác ngóc đầu lên bằng chiếc đuôi của nó, và đám người đánh cá nghe thấy một tiếng tõm thật lớn... tất cả bọn họ đều giơ tay ra, nhưng đã quá muộn; họ chỉ còn thấy cái bóng cuối cùng của con burbot mà thôi.