Sáng sớm một ngày tháng Bảy, một chiếc xe mui gập tồi tàn — loại xe cổ lỗ sĩ không có lòong nhòong nhởn giảm xóc mà thời buổi này ở Nga chẳng còn ai đi, ngoại trừ các tay thư ký nhà buôn, thương lái và hạng tu sĩ nghèo túng — rời khỏi thành phố N., trung tâm tỉnh Z., và xóc nảy ầm ầm dọc theo con đường bưu trạm. Chiếc xe lộc cộc và kêu cóp két theo từng chuyển động; chiếc xô treo đằng sau hùa theo cất tiếng kêu khàn khàn, và chỉ riêng những âm thanh đó cùng những mảnh da rách rưới tua tủa quanh thân xe bong tróc cũng đủ để người ta đoán được tuổi đời già nua sắp rã đám của nó.

Có hai cư dân của thành phố N. đang ngồi trên xe; đó là một thương gia tên là Ivan Ivanitch Kuzmitchov, một người cạo rặt mặt, đeo kính và đội mũ rơm, trông giống viên chức chính quyền hơn là thương gia, và Cha xứ Christopher Sireysky, linh mục nhà thờ Thánh Nikolay ở N., một ông cụ thấp lùn tóc dài, mặc áo thụng vải bố xám, đội mũóp rộng và thêu đai màu. Người thứ nhất chìm đắm trong suy tư, chốc chốc lại lắc đầu để xua đi cơn buồn ngủ; trên nét mặt ông, vẻ nghiêm cẩn quen thuộc trong buôn bán đang giằng co với biểu cảm ôn hòa của một người vừa từ biệt họ hàng và đã làm vài chén thật đượm trước lúc lên đường. Người thứ hai ngước nhìn thế giới của Chúa với đôi mắt rưng rưng ngỡ ngàng, nụ cười rạng rỡ đến mức tưởng chừng lan tới cả vành mũ; khuôn mặt ông đỏ lựng và trông có vẻ cứng đờ vì lạnh. Cả hai người, từ Cha Christopher cho đến Kuzmitchov, đều đang trên đường đi bán len. Khi chia tay gia đình, họ vừa ăn no nê bánh ngọt nhân kem, và dù trời còn rất sớm vẫn đã nốc liền một hai ly... Cả hai đều đang ở tâm trạng phấn chấn nhất.

Ngoài hai nhân vật kể trên và đánh xe Deniska — kẻ đang quất roi vào cặp ngựa ô tơ hớn hở — trên xe còn có một hình bóng khác: một cậu bé chín tuổi mặt rám nắng, đẫm nước mắt. Đó là Yegorushka, cháu gọi Kuzmitchov bằng bác. Được sự đồng ý của bác và lời chúc phúc của Cha xứ Christopher, cậu đang trên đường đến trường nhập học. Mẹ cậu, bà Olga Ivanovna — góa phụ của một viên thư ký hội đồng, đồng thời là em gái Kuzmitchov, người rất vốn chuộng tri thức và giới thượng lưu — đã nài nỉ anh trai đưa Yegorushka đi cùng trong chuyến bán len để gửi gắm vào trường học; và giờ đây, cậu bé đang ngồi trên bệ trống cạnh tên đánh xe Deniska, bám chặt lấy khuỷu tay hắn để khỏi ngã, nảy tưng tưng như một chiếc ấm trên lò sưởi, chẳng hề biết mình đang đi đâu hay đi để làm gì. Luồng gió lùa vun vút phồng chiếc áo sơ mi đỏ của cậu lên như quả bóng ở sau lưng và làm chiếc mũ mới có đính chiếc lông công phong cách đánh xe cứ trực tuột mãi ra sau gáy. Cậu thấy mình là kẻ vô cùng bất hạnh và chỉ chực òa khóc.

Khi xe chạy lướt qua nhà tù, Yegorushka liếc nhìn những người lính canh đang lững thững bước đi dọc bức tường trắng cao, những ô cửa sổ nhỏ có song sắt, ánh chéo lấp lánh trên mái nhà, và chợt nhớ lại tuần trước, vào ngày lễ Mẹ Thiên Chúa xứ Kazan, cậu đã cùng mẹ đến nhà thờ nhà tù để dự lễ Cung hiến thế nào, rồi trước đó nữa, vào dịp Lễ Phục sinh, cậu đã đến nhà tù cùng Deniska và mụ đầu bếp Ludmila để mang bánh mỳ, trứng, bánh ngọt và thịt bò quay cho các tù nhân. Các tù nhân đã cảm ơn họ và làm dấu thánh, rồi một người trong số họ đã tặng Yegorushka chiếc khóa thắt lưng bằng chì do chính tay hắn làm.

Cậu bé đăm đăm nhìn những chốn quen thuộc, trong khi chiếc xe đáng ghét lao vút đi và để lại tất cả ở phía sau. Qua nhà tù, cậu thoáng thấy những xưởng đúc đen xì bồ hóng, tiếp đó là nghĩa trang xanh mướt ấm cúng được bao quanh bởi bức tường đá cuội; những cây thánh giá trắng và bia mộ núp bóng trong những tán anh đào xanh mướt, nhìn từ xa như những đốm trắng, lấp ló vui mắt phía sau bức tường. Yegorushka nhớ rằng khi hoa anh đào nở, những mảng trắng ấy hòa quyện với muôn hoa thành một biển trắng xóa; và khi anh đào chín, những tấm bia mộ và thánh giá trắng lại điểm xuyết những giọt đỏ như vết máu. Nằm ngủ ngày ngủ đêm dưới những tán anh đào trong nghĩa trang chính là cha và bà nội Zinaida Danilovna của Yegorushka. Khi bà mất, bà được đặt trong một chiếc quan niệm dài hẹp và có hai đồng xu đặt trên đôi mắt không sao nhắm lại nổi của bà. Cho đến lúc qua đời, bà vẫn rất nhanh nhẹn, thường mang từ chợ về những chiếc bánh mì mềm rắc hạt anh túc. Giờ đây bà chẳng làm gì ngoài việc ngủ và ngủ...

Qua nghĩa trang là những lò gạch đang tỏa khói. Từ dưới những mái nhà bằng sậy dài trông như bị ép bẹp xuống mặt đất, làn khói đen đặc cuồn cuộn bay lên những đám lớn và lờ đờ trôi ngược lên cao. Bầu trời âm u bên trên các lò gạch và nghĩa trang, và những cái bóng lớn từ các đám khói bay la đà trên đồng ruộng cùng các ngả đường. Những người đàn ông và ngựa phủ đầy bụi đỏ đang chuyển động trong làn khói gần mấy mái nhà.

Thành phố chấm dứt ở khu lò gạch và đồng hoang bắt đầu. Yegorushka nhìn thành phố lần cuối, áp mặt vào khuỷu tay Deniska và bật khóc nức nở.

— Thôi, thôi cái thói tru tréo ấy đi chứ, đồ mít ướt! — Kuzmitchov quát. — Mày lại đang sụt sùi hả, đồ nhãi ranh sữa còn chưa ráo mép! Nếu không muốn đi thì ở lại; chẳng ai ép buộc mày cả!

— Thôi nào, thôi nào, cậu bé Yegor, thôi nào — Cha Christopher lẩm bẩm nhanh — thôi nào, con trai... Hãy cầu xin Chúa... Con đi không phải vì tai hại mà là vì điều tốt lành. Học hành là ánh sáng, người ta vẫn nói thế, còn dốt nát là bóng tối... Đúng thế thật.

— Mày có muốn quay về không? — Kuzmitchov hỏi.

— Vâng... vâng... — Yegorushka đáp, nức nở.

— Thế thì mày mau quay về đi thôi. Đằng nào mày đi cũng vô tích sự; hóa ra đi cả ngày đường chỉ để đổi lấy một thìa cháo.

— Thôi nào, thôi nào con trai — Cha Christopher tiếp lời. — Hãy cầu xin Chúa... Lomonosov xưa kia cũng lên đường với những ngư dân y như thế, và rồi ông đã trở thành một nhân vật nổi tiếng khắp châu Âu. Học hành kết hợp với đức tin sẽ trổ sinh hoa trái làm đẹp lòng Chúa. Lời kinh nguyện thế nào nhỉ? Vì vinh quang của Đấng Tạo hóa, vì niềm an ủi của bậc sinh thành, vì lợi ích của Giáo hội và Tổ quốc ta... Đúng vậy thật!

— Lợi ích thì chẳng phải trường hợp nào cũng giống nhau — Kuzmitchov nói, châm một điếu xì gà rẻ tiền; — có kẻ học mười năm, hai mươi năm mà chẳng thu nhận được chút khôn ngoan nào.

— Chuyện đó cũng có chứ.

— Học hành là ơn ích cho người này, nhưng kẻ khác thì chỉ tổ làm mụ óc. Em gái tôi là người chẳng hiểu biết gì; nó cứ đâm đầu vào sự phù phiếm thượng lưu, muốn biến thằng Yegorka thành kẻ có chữ, mà chẳng hiểu rằng với cơ ngơi buôn bán của tôi, tôi có thể an trí cho thằng bé một đời sung túc. Tôi nói thật với các bác rằng, nếu ai ai cũng đâm đầu vào học hành chữ nghĩa và thói quý phái thì chẳng còn ai cấy lúa hay buôn bán nữa; tất cả sẽ chết đói hết.

— Còn nếu ai cũng đi buôn và cấy lúa thì sẽ chẳng có ai để trau dồi tri thức.

Và cho rằng mỗi người đều vừa thốt ra một điều gì đó vô cùng trọng lượng và đanh thép, cả Kuzmitchov lẫn Cha Christopher đều giữ vẻ mặt nghiêm nghị và đồng thanh hắng giọng.

Deniska — nãy giờ vẫn lắng nghe cuộc trò chuyện của họ mà chẳng hiểu mảy may gì — lắc đầu, chồm người lên ghế quất roi vào cả hai con ngựa ô. Một sự im lặng bao trùm.

Trong khi đó, một vùng đồng bằng rộng lớn vô tận được bao bọc bởi chuỗi đồi thấp hiện ra trước mắt lữ khách. Chen chúc và lấp ló sau nhau, những ngọn đồi ấy hòa quyện thành một dải đất cao trải dài tít tắp đến tận chân trời và tan biến vào khoảng không sắc tím; xe cứ chạy mãi, chạy mãi mà chẳng thể nhận ra nó bắt đầu từ đâu hay kết thúc ở chỗ nào... Mặt trời đã nhô lên từ phía thành phố sau lưng họ, lững thững và chẳng mảy ra vẻ vội vã, bắt đầu công việc quen thuộc của mình. Thoạt đầu, ở đằng xa phía trước, một dải ánh sáng vàng rộng và rực rỡ trườn qua mặt đất nơi trời đất giao hòa, gần những gò đất nhỏ và những cối xay gió mà từ xa trông như những hình người tí hon đang khua khoay tay chân. Một phút sau, một dải sáng tương tự lại ló dạng gần hơn chút nữa, lan sang bên phải và ôm trùm lấy những ngọn đồi. Một luồng hơi ấm áp chạm vào sống lưng Yegorushka; dải ánh sáng len lỏi từ phía sau trườn tới, lao vút vào khoảng giữa chiếc xe và bầy ngựa, tiến đến hội ngộ cùng dải sáng kia, và chẳng mấy chốc, toàn bộ thảo nguyên mênh mông rũ sạch lớp sương mù ban sớm, mỉm cười và lấp lánh sương mai.

Lúa mạch đen đã gặt, cỏ thảo nguyên thô ráp, cây thanh lương trà, cây gai dầu dại — vốn héo rũ vì cái nóng oi bức, ngả màu nâu và gần như chết khô — giờ đây được sương mai gột rửa và ánh nắng vỗ về, bỗng bừng tỉnh sức sống, dẫu rồi sẽ lại héo tàn. Những chú chim hải âu Bắc Cực bay là là qua đường với tiếng kêu vui vẻ; những chú mác-mốt gọi nhau í ới trong thảm cỏ. Đâu đó, tít tắp phía bên trái, loài rẽ giun cất lên những tiếng kêu não nề. Một đàn gà gô bị chiếc xe làm cho hoảng sợ, vỗ phành phịch cánh rồi cất tiếng kêu "trrrr!" dịu ngọt bay tút lên những ngọn đồi. Dưới thảm cỏ, đám dế, cào cào và châu chấu vẫn duy trì thứ âm nhạc râm ran, đơn điệu.

Nhưng chỉ một thoáng sau, sương tan biến, bầu không khí trở nên ngột ngạt, và thảo nguyên vỡ mộng bắt đầu khoác lên mình vẻ mệt mỏi của tháng Bảy. Cỏ cúi gằm, mọi sinh vật đều chìm vào tĩnh lặng. Những ngọn đồi nung dưới ánh mặt trời — sắc xanh nâu và tím mờ ở đằng xa với những gam màu bóng râm tĩnh mịch —, đồng bằng với khoảng không mờ sương và vòm trời trùm lên trên — thứ bầu trời có vẻ sâu thẳm và trong suốt đến rợn ngợp ở chốn thảo nguyên không có rừng cây hay đồi cao — giờ đây hiện lên bất tận, đông cứng lại trong sự buồn chán tột cùng...

Mới oi ả và ngột ngạt làm sao! Chiếc xe lao đi vút, trong khi Yegorushka hoài hoãn thấy những cảnh sắc ấy — bầu trời, đồng bằng, những ngọn đồi thấp... Âm nhạc trong thảm cỏ đã dứt, chim hải âu đã bay đi đâu mất, gà gô khuất dạng, những con quạ khoang lững thững lượn lờ bên trên thảm cỏ héo úa; chúng đều giống hệt nhau và làm cho thảo nguyên càng thêm phần đơn điệu.

Một con diều hâu bay sà sà sát mặt đất với những nhịp vỗ cánh đều đặn, bỗng khựng lại giữa không trung như đang ngẫm nghĩ về sự tẻ nhạt của cõi đời, rồi phấp phới đôi cánh lao vút qua thảo nguyên như một mũi tên, chẳng ai hiểu nổi vì cớ gì nó bay đi và nó muốn tìm gì. Ở đằng xa, một chiếc cối xay gió khua những cánh quạt...

Thỉnh thoảng, bóng dáng một mảnh sành trắng hoặc đống đá lại phá vỡ sự đơn điệu; một hòn đá xám nhô lên trong chớp mắt hay một gốc liễu khô cằn với con quạ lam đậu trên cành cao nhất; một chú mác-mốt chạy vụt qua đường và — trước mắt lại lướt qua những thảm cỏ cao, những ngọn đồi thấp, bầy quạ...

Nhưng cuối cùng, ơn Chúa, một cỗ xe chở đầy các bó lúa mì đã tiến lại gần; một cô thôn nữ đang nằm ngay trên đỉnh đống lúa. Ngái ngủ, kiệt sức vì oi bức, cô ngước đầu lên nhìn những vị lữ khách. Deniska há hốc miệng nhìn cô; bầy ngựa vươn mõm về phía những bó lúa; chiếc xe kêu kẽo kẹt "hôn" nhẹ vào cỗ xe chở lúa, và những bông lúa nhọn hoắt quét qua vành mũ Cha Christopher như một chiếc chổi.

— Mày lái xe chèn cả người ta kìa, đồ béo trục béo tròn! — Deniska kêu lên. — Mặt sưng húp lên kìa, trông cứ như bị ong vò vẽ đốt ấy!

Cô gái mỉm cười ngái ngủ, mấp máy đôi môi rồi lại nằm xuống; tiếp đó, một cây dương cô độc hiện ra trên ngọn đồi thấp. Ai đó đã trồng nó, và chỉ Chúa mới biết tại sao nó lại đứng ở đó. Thật khó lòng rời mắt khỏi dáng vóc yểu điệu và chiếc áo choàng xanh mướt của nó. Liệu sinh vật xinh đẹp ấy có hạnh phúc chăng? Nắng oi ả mùa hè, tuyết giá mùa đông, những đêm thu khủng khiếp chẳng thấy gì ngoài bóng tối và chẳng nghe gì ngoài tiếng gió gào thét giận dữ điên cuồng, và tệ nhất là cô độc, cô độc suốt cả cuộc đời... Phía bên kia cây dương, những cánh đồng lúa mì trải dài như một tấm thảm vàng óng từ đường cái lên tận đỉnh đồi. Trên đồi, lúa đã được gặt xong và chất thành từng bó, trong khi ở thung lũng người ta vẫn đang gặt... Sáu người thợ gặt đang đứng thành hàng vung liềm, và những lưỡi liềm lóe lên vui mắt đồng thanh cất tiếng "Vzhee, vzhee!". Từ chuyển động của những người phụ nữ bó lúa, từ khuôn mặt của thợ gặt, từ ánh lấp lánh của lưỡi liềm, có thể thấy rõ cái nóng oi ả đang thiêu đốt và bức bối nhường nào. Một con chó đen thè lưỡi chạy từ phía thợ gặt ra chặn đường xe, có lẽ định sủa, nhưng rồi khựng lại giữa chừng và thờ thẫn nhìn Deniska — kẻ đang giơ roi dọa nó; trời nóng quá chẳng thiết gì sủa nữa! Một người phụ nữ đứng thẳng người lên, hai tay ôm lấy cái lưng ê ẩm, dõi theo chiếc áo sơ mi đỏ của Yegorushka bằng ánh mắt đăm đăm. Chẳng biết vì màu sắc ấy làm cô thích thú hay vì cậu bé gợi cô nhớ tới lũ con mình, cô cứ đứng thừ người bất động nhìn theo mãi.

Nhưng giờ đây cánh đồng lúa mì cũng đã vút qua; lại trước mắt họ đồng bằng khô cằn, những ngọn đồi cháy nắng, bầu trời oi bức; lại một con diều hâu lượn lờ trên mặt đất. Đằng xa, vẫn chiếc cối xay gió ấy đang quay cuồng cánh quạt, và trông nó vẫn chẳng khác nào một gã tí hon đang khua khoay tay chân. Thật ngán ngẩm khi ngắm nhìn, và có cảm giác như người ta chẳng bao giờ đến được đó, như thể nó đang chạy trốn chiếc xe vậy.

Cha Christopher và Kuzmitchov im lặng. Deniska quất roi hối thúc bầy ngựa và liên tục hò hét, trong khi Yegorushka đã nín khóc, thẫn thờ nhìn xung quanh. Sức nóng và sự nhàm chán của thảo nguyên đã đè bẹp cậu. Cậu có cảm giác như mình đã đi và xóc nảy suốt một khoảng thời gian rất lâu rồi, rằng mặt trời đã nướng tấm lưng cậu từ lâu lắm. Mới đi được chừng tám dặm, cậu đã bắt đầu có cảm giác "Chắc phải đến giờ nghỉ ngơi rồi chứ nhỉ". Sự niềm nở trên gương mặt người bác cứ nhạt dần đi, chẳng còn lại gì ngoài vẻ nghiêm cẩn trong công việc; và đối với một gương mặt gầy gò cạo rặt, nhất là khi nó được trang điểm thêm cặp kính cùng chiếc mũi và thái dương phủ đầy bụi đất, vẻ nghiêm cẩn ấy lại mang đến một nét gì đó tàn nhẫn, hống hách như tòa án dị giáo. Cha Christopher thì vẫn không nguôi ngước nhìn thế giới của Chúa với vẻ ngỡ ngàng và nụ cười trên môi. Không nói năng gì, cụ đăm đăm suy tư về điều gì đó dễ chịu và tốt lành, và một nụ cười hiền hậu, phúc hậu cứ khắc sâu trên khuôn mặt cụ. Trông cứ như thể một ý nghĩ đẹp đẽ và dễ chịu nào đó vừa được cái nắng khắc họa vào tâm trí cụ.

— Nào Deniska, hôm nay chúng ta có kịp bắt kịp mấy cỗ xe hàng không? — Kuzmitchov hỏi.

Deniska ngước nhìn bầu trời, chồm người lên ghế, quất roi giục ngựa rồi đáp:

— Ơn Chúa, chắc đến chập tối là chúng ta bắt kịp thôi ạ.

Có tiếng chó sủa vang lên. Nửa bỗng nửa tá chó chăn cừu thảo nguyên, bất thình lình chồm ra như từ trong chỗ phục kích với tiếng sủa gầm gào hung dữ, lao vút đến chặn đầu xe. Tất cả chúng, hung hãn đến kỳ lạ, vây quanh chiếc xe với những chiếc mõm xù xì như nhện và đôi mắt đỏ ngầu vì giận dữ, xô đẩy nhau trong cơn cuồng nộ và cất lên những tiếng sủa khàn khàn. Chúng tràn ngập lòng căm thù sục sôi đối với lũ ngựa, chiếc xe và cả con người, trông như sẵn sàng xé xác tất cả thành từng mảnh. Deniska — vốn có sở thích trêu chọc và đánh đập — vô cùng khoái chí trước cơ hội này, liền cong người với vẻ mặt đầy ác ý, vung roi quất túi bụi vào bầy chó chăn cừu. Bọn thú vật càng gầm gừ dữ tợn hơn, bầy ngựa lao đi như bay; còn Yegorushka — kẻ phải chật vật lắm mới giữ được chỗ ngồi trên bệ xe — nhận ra, khi nhìn vào đôi mắt và hàm răng của bầy chó, rằng nếu mình ngã xuống chúng sẽ lập tức xé nát cậu ra trăm mảnh; thế nhưng cậu chẳng hề sợ hãi mà nhìn chúng với ánh mắt ác ý không kém gì Deniska, đồng thời tiếc rẻ vì trong tay không có chiếc roi nào.

Chiếc xe tiến sát một đàn cừu.

— Dừng lại! — Kuzmitchov quát. — Kéo cương lại! Mau đứng lại!

Deniska ngả rạp người ra sau giật mạnh dây cương hãm ngựa.

— Lại đây! — Kuzmitchov thét lên với người mục đồng. — Gọi lũ chó về mau, đồ quỷ tha ma bắt!

Lão mục đồng rách rưới, đi chân trần, đội mũ lông thú, quấn quanh eo chiếc túi bẩn thỉu và cầm trên tay chiếc gậy móc dài — một hình ảnh đích thực từ Cựu Ước — gọi lũ chó quay về, rồi cởi mũ bước lại phía chiếc xe. Một nhân vật mang phong cách Cựu Ước y hệt đang đứng bất động ở đầu bên kia đàn cừu, thờ ơ nhìn những vị lữ khách.

— Cừu của ai thế này? — Kuzmitchov hỏi.

— Của Varlamov ạ — lão già cất giọng oang oang đáp.

— Của Varlamov — lão mục đồng đứng đằng xa lặp lại.

— Hôm qua Varlamov có đi qua đường này không?

— Không ạ; chỉ có thư ký của ngài ấy qua thôi...

— Đi tiếp đi!

Chiếc xe lăn bánh và những kẻ chăn cừu cùng bầy chó hung dữ bị bỏ lại phía sau. Yegorushka thẫn thờ nhìn khoảng không sắc tím đằng trước, và chiếc cối xay gió khua cánh quạt bỗng có vẻ như đang tiến lại gần hơn. Nó ngày một lớn dần, to hẳn lên, và giờ đây cậu đã có thể phân biệt rõ hai cánh quạt của nó. Một cánh đã cũ và được chắp vá, cánh kia mới được làm bằng gỗ mới đây và đang lấp lánh dưới ánh mặt trời. Chiếc xe cứ thế chạy thẳng, trong khi chiếc cối xay gió chẳng hiểu sao lại bắt đầu lùi dần sang bên trái. Xe cứ chạy mãi, chạy mãi, và chiếc cối xay gió cứ dịch chuyển dần sang bên trái mà vẫn không chịu biến mất.

— Lão Boltva dựng được cái cối xay gió ra trò phết cho con trai lão đấy chứ — Deniska nhận xét.

— Thế sao mãi mà ta không thấy trang trại của lão ta nhỉ?

— Nó nằm ở đằng kia kìa, qua con lạch ấy.

Trang trại của Boltva cũng nhanh chóng hiện ra, thế nhưng chiếc cối xay gió vẫn không chịu lùi bước, không chịu tụt lại phía sau; nó vẫn đăm đăm nhìn Yegorushka bằng cánh quạt lấp lánh và vẫy gọi. Đúng là một tên phù thủy kỳ lạ!