Khoảng từ sáu đến bảy giờ tối một ngày tháng Bảy, một đám đông khách nghỉ dưỡng mùa hè—hầu hết là những người trụ cột gia đình—tay xách nách mang nào bọc quà, cặp tài liệu, và hộp đựng mũ của phụ nữ, đang lũ lượt đi từ ga tàu nhỏ ở Helkovo về phía khu biệt thự mùa hè. Trông ai nấy cũng phờ phạc, đói lả và quạu quọ, cứ như thể mặt trời đang không chiếu sáng và thảm cỏ ngoài kia không hề xanh mướt đối với họ.

Lệt bệt bước đi giữa đám đông ấy là Pavel Matveyitch Zaikin, một thẩm phán tòa án quận, một người đàn ông cao gầy, lưng còng, mặc chiếc áo chống bụi bằng vải bông rẻ tiền và đeo huy hiệu trên chiếc mũ đã phai màu. Ông đang đẫm mồ hôi, mặt đỏ bừng và đầy vẻ u ám. . . .

"Anh về nhà nghỉ hè mỗi ngày đấy chứ?" một khách nghỉ hè mặc chiếc quần màu vàng gừng lên tiếng bắt chuyện với ông.

"Không, không phải ngày nào cũng về," Zaikin ủ rũ đáp. "Vợ con tôi ở đây suốt, còn tôi thì ghé về hai hoặc ba lần một tuần. Tôi không có thời gian để ngày nào cũng về; hơn nữa, tốn kém lắm."

"Anh nói chuẩn đấy; tốn kém thật đấy," vị khách quần vàng gừng thở dài. "Ở thành phố thì không thể đi bộ ra ga, cứ phải gọi xe ngựa; rồi thì tiền vé tốn hết bốn mươi m2 xu; mua tờ báo đọc dọc đường; lại thèm làm một ly vodka. Toàn những khoản chi vặt vãnh chẳng đáng bận tâm, nhưng thử tính xem, tính ra cả mùa hè cũng ngốn mất khoảng hai trăm rúp ấy chứ. Tất nhiên, được hòa mình vào thiên nhiên thì bao nhiêu tiền cũng đáng—tôi không cãi—nào là thơ mộng với lãng mạn đủ kiểu; nhưng ngặt nỗi, với đồng lương công chức, như anh thừa biết đấy, xu nào cũng phải cân nhắc. Phung phí nửa xu là đêm nằm trằn trọc mất ngủ ngay. . . . Đúng thế. . . tôi nhận được, anh bạn thân mến ạ—tôi chưa có vinh hạnh được biết tên anh—tôi nhận mức lương xấp xỉ hai nghìn rúp một năm. Tôi là một cố vấn dân sự, tôi hút thuốc lá loại xoàng, và chẳng dư dả nổi một rúp để mua nước khoáng Vichy, thứ mà bác sĩ đã kê đơn cho bệnh sỏi mật của tôi."

Zaikin đáp sau một thoáng im lặng ngắn ngủi: "Đúng là thứ quái quỷ nhảm nhí hết chỗ nói. Tôi dám cá với anh, mấy cái kỳ nghỉ hè này là do ma quỷ và đàn bà nghĩ ra. Con quỷ thì bị sự cay độc sai khiến, còn đàn bà thì vì cái thói phù phiếm quá trớn. Chúa ơi, đây nào phải cuộc sống; đây là khổ sai, là địa ngục! Vừa nóng vừa ngột ngạt, thở không nổi, cứ lang thang như hồn ma vất vưởng chẳng tìm nổi một chỗ dung thân. Ở thành phố thì chẳng có đồ đạc, chẳng có gia nhân. . . mọi thứ đã bị khuân sạch ra nhà nghỉ hè: có gì ăn nấy; nhịn cả trà ch ấm vì chẳng có ai nhóm ấm samovar; đến rửa mặt cũng không xong; rồi khi anh lết xác được về cái gọi là 'vòng tay thiên nhiên' này thì xin thưa, lại phải lội bộ giữa khói bụi và cái nóng nực. . . Phù! Anh có gia đình chưa?"

"Rồi. . . ba đứa con," vị Quần Vàng Gừng thở dài.

"Đúng là một lũ dở hơi bực bội. . . Thật kỳ lạ là chúng ta vẫn chưa chết."

Cuối cùng thì đám khách nghỉ dưỡng cũng tới nơi. Zaikin chào tạm biệt vị Quần Vàng Gừng rồi bước vào căn biệt thự của mình. Căn nhà tĩnh mịch như tờ. Chẳng nghe thấy gì ngoài tiếng vo ve của loài muỗi và tiếng kêu cứu thảm thiết của một con ruồi sắp làm bữa tối cho nhện. Cửa sổ treo rèm vải muslin, lấp ló phía sau là những bông hoa phong lữ đã phai màu đang ánh lên sắc đỏ. Trên những bức tường gỗ chưa sơn cạnh bức tranh in màu, lũ ruồi đang ngủ gật. Chẳng có lấy một bóng người ở hành lang, nhà bếp, hay phòng ăn. Tại căn phòng mà người ta gọi nửa vời là phòng khách hoặc phòng tiếp khách, Zaikin tìm thấy con trai mình là Petya, một chú nhóc sáu tuổi. Petya đang ngồi bên bàn, thở phì phò với môi dưới trề ra, mải miết cắt hình một quân bã rô từ một lá bài.

Cậu bé nói mà không thèm quay đầu lại: "Ồ, bố về đấy à! Chào bố."

"Chào con. . . . Thế mẹ đâu?"

"Mẹ hả? Mẹ đi với cô Olga Kirillovna đến buổi tổng duyệt kịch rồi. Ngày kia là họ biểu diễn. Rồi họ cũng dẫn con đi nữa. . . . Thế bố có đi không?"

"Hừm! . . . Khi nào mẹ về?"

"Mẹ bảo tối mẹ sẽ về."

"Thế còn Natalya đâu?"

"Mẹ dẫn Natalya theo để giúp mẹ mặc đồ diễn, còn Akulina thì vào rừng hái nấm rồi. Bố ơi, tại sao khi muỗi đốt mình thì bụng chúng lại chuyển sang màu đỏ nhỉ?"

"Bố không biết. . . . Vì chúng hút máu. Thế hóa ra trong nhà chẳng có ai à?"

"Không có ai cả; một mình con ở nhà thôi."

Zaikin thả người ngồi phịch xuống chiếc ghế bành, ngẩn ngơ nhìn ra cửa sổ trong chốc lát.

"Ai sẽ nấu bữa tối cho chúng ta đây?" ông hỏi.

"Hôm nay họ không nấu ăn đâu bố ạ. Mẹ cứ nghĩ là hôm nay bố không về nên không dặn nấu cơm. Mẹ sẽ ăn tối với cô Olga Kirillovna ở buổi tổng duyệt."

"Ồ, cảm ơn mẹ con nó nhiều lắm nhé; thế còn con, con ăn gì?"

"Con uống sữa rồi. Họ mua cho con lượng sữa trị giá sáu kopeck. Bố ơi, sao muỗi lại hút máu hả bố?"

Zaikin bỗng thấy như có vật gì nặng trịch đang lăn cục xuống gan và bắt đầu gặm nhấm nó. Ông cảm thấy bực bội, ấm ức và cay đắng đến mức nghẹn ngào và run rẩy; ông chỉ muốn chồm dậy, đập mạnh thứ gì đó xuống sàn và gào lên chửi rủa cho hả giận; nhưng rồi chợt nhớ ra bác sĩ đã cấm tiệt mình mọi kích động mạnh, ông bèn đứng dậy, cố gắng trấn tĩnh bản thân và bắt đầu huýt sáo một giai điệu trong vở “Les Huguenots”.

Giọng Petya vang lên: "Bố ơi, bố có biết diễn kịch không?"

Zaikin nổi giận: "Ôi, đừng có làm phiền bố bằng mấy câu hỏi ngớ ngẩn ấy nữa! Nó cứ bám theo người ta như đỉa đó thế nhỉ! Sáu tuổi đầu rồi mà vẫn ng u ngơ như hồi ba tuổi. . . . Đúng là đứa trẻ ngu ngốc, bị bỏ bê! Ví dụ như sao con lại đem cắt mấy lá bài này? Con lấy quyền gì mà phá hỏng chúng?"

Petya quay người lại nói: "Mấy lá bài này có phải của bố đâu. Cô Natalya cho con mà."

Zaikin càng lúc càng cáu kỉnh: "Con đang nói dối, con đang nói dối, thằng nhóc hư hỏng này! Lúc nào con cũng mở miệng ra là nói dối! Con hư đốn thế này là phải ăn roi đấy, thằng bé con đáng ghét! Bố giật tai bây giờ!"

Petya vùng đứng dậy, rướn cổ trừng trừng nhìn khuôn mặt đỏ gay vì giận dữ của bố. Đôi mắt to của cậu bé chớp chớp rồi hoe đỏ vì ngấn nước, và cơ mặt bắt đầu run rẩy.

Petya mếu máo hét lên: "Nhưng sao bố cứ mắng con? Sao bố lại cứ trút giận lên con thế, bố ngốc nghếch này? Con có làm phiền ai đâu; con có hư đâu; người ta bảo gì con làm nấy vậy mà. . . bố vẫn cứ cau có! Sao bố lại mắng con cơ chứ?"

Thằng bé nói với vẻ đầy quả quyết và khóc nức nở đến mức Zaikin thấy chột dạ.

Ông tự nhủ: "Ừ nhỉ, sao mình lại đâm ra hằn học với nó cơ chứ?" Ông chạm tay lên vai cậu bé và dịu giọng: "Thôi nào, thôi nào. Bố xin lỗi, Petya. . . tha lỗi cho bố nhé. Con là đứa con ngoan của bố, đứa con dễ thương của bố, bố yêu con mà."

Petya lấy tay áo quệt nước mắt, thở dài ngồi phịch xuống chỗ cũ rồi tiếp tục cặm cụi cắt hình quân hậu. Zaikin lủi thủi đi về phòng riêng. Ông ngả người nằm dài lên ghế sô-pha, hai tay gối sau đầu và chìm vào suy tư. Những giọt nước mắt của con trai đã làm dịu đi cơn thịnh nộ, và cơn uất nghẹn trong lòng ông cũng dần vơi bớt. Lúc này ông chẳng cảm thấy gì ngoài sự mệt mỏi và cơn đói cào ruột gan.

Từ bên kia cánh cửa, tiếng Petya vang lên: "Bố ơi, bố có muốn xem bộ sưu tập côn trùng của con không?"

"Ừ, đưa cho bố xem nào."

Petya bước vào phòng làm việc và đưa cho bố một chiếc hộp màu xanh dài. Chưa kịp đưa lên tai lắng nghe, Zaikin đã nghe thấy tiếng vo ve tuyệt vọng cùng tiếng móng chân cào sột soạt ở thành hộp. Mở nắp ra, ông nhìn thấy vô số bướm, bọ cánh cứng, châu chấu và ruồi bị ghim chặt xuống đáy hộp bằng những chiếc đinh ghim. Trừ hai hoặc ba con bướm ra, tất cả số còn lại vẫn đang sống và ngoe nguẩy.

Petya ngạc nhiên nói: "Ơ, con châu chấu vẫn còn sống kìa! Con bắt nó hồi sáng hôm qua đấy, thế mà nó vẫn sống!"

"Ai dạy con cách ghim chúng kiểu này thế?"

"Cô Olga Kirillovna ạ."

Zaikin ghê tởm thốt lên: "Chính cô Olga Kirillovna cũng đáng bị ghim như thế lắm! Mang chúng đi đi! Tra tấn động vật là hành vi vô đạo đức."

Petya vừa bước ra ngoài, ông vừa thầm nghĩ: "Chúa ơi! Nó được dạy dỗ một cách tồi tệ làm sao!"

Pavel Matveyitch quên bẵng đi sự mệt mỏi và cơn đói khát, trong đầu giờ đây chỉ quanh quẩn nghĩ về tương lai của con trai mình. Trong khi đó, bên ngoài trời đang tối dần. . . . Ông có thể nghe thấy tiếng đám khách nghỉ dưỡng lục tục kéo nhau về sau buổi tắm chiều. Ai đó dừng lại bên cửa sổ phòng ăn để ngỏ và lớn tiếng gọi: "Có ai mua nấm không?" Chẳng nhận được câu trả lời, người đó lại lầm lũi lê đôi dép trần bước đi. . . . Cuối cùng, khi bóng chiều chạng vạng đặc quánh đến mức che khuất cả hình dáng những chậu hoa phong lữ sau tấm rèm vải muslin, và những luồng gió buổi chiều bắt đầu lùa qua khung cửa sổ, thì cánh cửa hành lang bật mở kèm theo tiếng động ồn ào cùng những bước chân dồn dập, tiếng nói cười huyên náo. . . .

Petya ré lên: "Mẹ!"

Zaikin lấp ló nhìn ra từ phòng làm việc và thấy vợ mình, Nadyezhda Stepanovna, vẫn khỏe mạnh và hồng hào như ngày nào; đi cùng cô là Olga Kirillovna, một người phụ nữ gầy gò, tóc vàng và chi chít tàn nhang, cùng hai người đàn ông lạ mặt: một kẻ cao lêu nghêu tóc đỏ xoăn tít và có quả táo Adam to tướng; kẻ còn lại thấp lùn, mập mạp, cạo râu nhẵn nhụi trông như diễn viên kịch và có chiếc cằm lệch ngăm ngăm xanh.

Nadyezhda Stepanovna lên tiếng, váy áo sột soạt: "Natalya, nhóm lò samovar đi em. Mẹ nghe nói Pavel Matveyitch về rồi đấy à. Pavel, anh ở đâu rồi? Chào anh nhé, Pavel!" Cô vừa thở hổn hển vừa chạy ù vào phòng làm việc. "Anh về rồi à. Em mừng quá cơ. . . . Có hai bạn diễn nghiệp dư trong đoàn cùng về với em đây. . . . Lại đây, em giới thiệu nhé. . . . Kia, người cao hơn là anh Koromyslov. . . anh ấy hát tuyệt lắm; còn người kia, anh thấp hơn. . . tên là Smerkalov: anh ấy là diễn viên thực thụ đấy. . . ngâm thơ hay tuyệt đỉnh. Ối chà, mệt quá cơ! Bọn em vừa tập kịch xong. . . . Mọi thứ suôn sẻ lắm. Bọn em đang tập vở ‘Người khách trọ thổi kèn trombone’ và ‘Đang đợi anh ấy’. . . . Ngày kia là biểu diễn rồi. . . ."

Zaikin hỏin: "Sao cô lại dẫn họ về đây?"

"Em chịu thôi, cưng ơi; uống trà xong tụi em còn phải tập thoại với hát hò nữa chứ. . . . Em sẽ hát song ca với Koromyslov đấy. . . . Ối chết, em suýt quên mất! Anh yêu, bảo Natalya đi mua ít cá mòi, vodka, phô mai và dăm thứ nữa đi. Chắc là họ sẽ ở lại ăn tối đấy. . . . Ôi, mệt chết đi được ấy!"

"Hừm! Tôi không có tiền."

"Anh phải lo chứ, cưng! Kỳ cục lắm! Đừng làm em đỏ mặt chứ."

Nửa tiếng sau, Natalya được sai đi mua vodka và đồ nhắm; Zaikin sau khi uống trà và ăn hết nguyên một ổ bánh mì Pháp thì lui về phòng ngủ rồi nằm bẹp xuống giường, trong khi Nadyezhda Stepanovna và mấy vị khách vẫn tiếp tục ồn ào cười nói rôm rả để tập kịch. Suốt một hồi lâu, Pavel Matveyitch phải nghe tiếng ngâm thơ giọng mũi của Koromyslov và những tiếng thán phục ra điều nghệ sĩ của Smerkalov. . . . Tiếp nối buổi tổng duyệt là một cuộc trò chuyện dài lê thê, thỉnh thoảng lại bị ngắt quãng bởi những tràng cười lanh lảnh của Olga Kirillovna. Vốn là một diễn viên thực thụ, Smerkalov đầy tự tin và nhiệt tình giảng giải về các vai diễn. . . .

Rồi đến màn song ca, và sau màn song ca là tiếng bát đĩa va vào nhau loảng xoảng. . . . Trong cơn ngái ngủ, Zaikin nghe thấy họ đang nài nỉ Smerkalov ngâm bài thơ “Người phụ nữ tội lỗi”, rồi nghe thấy tiếng gã ra điều từ chối trước khi cất giọng ngâm. Gã khì khì, đấm ngực thùm thụp, khóc lóc, rồi cười bằng chất giọng trầm khàn. . . . Zaikin cau mày trùm chăn kín đầu.

Một tiếng sau, ông nghe thấy giọng Nadyezhda Stepanovna vang lên: "Các anh đi muộn thế này mà đường lại tối nữa. . . . Sao các anh không ở lại đây qua đêm luôn đi? Koromyslov có thể ngủ ngoài phòng khách trên ghế sô-pha, còn anh Smerkalov thì ngủ ở giường của Petya. . . . Em sẽ cho Petya sang ngủ phòng làm việc của chồng em. . . . Ở lại đi mà, nhé!"

Cuối cùng, khi đồng hồ điểm hai giờ sáng, mọi thứ chìm vào tĩnh lặng, cửa phòng ngủ bật mở và Nadyezhda Stepanovna xuất hiện.

Cô thì thầm: "Pavel, anh ngủ chưa?"

"Chưa; sao thế?"

"Anh ra phòng làm việc nằm trên sô-pha đi cưng. Em sẽ cho cô Olga Kirillovna ngủ ở giường của anh nhé. Đi đi anh! Em cũng muốn cho cô ấy ngủ ở phòng làm việc lắm, nhưng cô ấy sợ ngủ một mình. . . . Dậy đi anh!"

Zaikin vùng dậy, khoác áo choàng tắm, cầm theo gối rồi mệt mỏi lết sang phòng làm việc. . . . Quờ quạng tìm đường đến chiếc ghế sô-pha, ông quẹt diêm và giật mình thấy Petya đang nằm trên đó. Thằng bé vẫn chưa ngủ, mắt mở tráo tráo nhìn que diêm và cất giọng hỏi:

"Bố ơi, sao ban đêm muỗi không ngủ hả bố?"

"Vì. . . vì. . . bố con mình chẳng được ai chào đón cả. . . . Thậm chí chúng ta còn chẳng có chỗ để ngủ nữa."

"Bố ơi, thế sao mặt cô Olga Kirillovna lại có nhiều tàn nhang thế?"

"Ôi, im đi! Bố phát mệt vì con rồi đấy."

Ngẩn ngơ một lúc, Zaikin mặc quần áo chỉnh tề rồi bước ra đường hít thở chút không khí trong lành. . . . Ông ngắm nhìn bầu trời buổi sáng xám xịt, những đám mây bất động, nghe tiếng kêu lười biếng của chú chimồng rộc ngái ngủ, và bắt đầu mơ về ngày mai, ngày mà ông sẽ vào thành phố, rồi khi từ tòa án trở về sẽ được ngả lưng đánh một giấc. . . . Bỗng có bóng người rẽ qua góc phố.

Zaikin thầm nghĩ: "Chắc là bác canh gác rồi." Nhưng khi tiến lại gần và nheo mắt nhìn kỹ hơn, ông nhận ra đó chính là vị khách nghỉ dưỡng mặc chiếc quần màu vàng gừng.

Ông hỏi: "Anh vẫn chưa ngủ à?"

Vị Quần Vàng Gừng thở dài: "Không, tôi ngủ sao được. Tôi đang tận hưởng thiên nhiên đây. . . . Mẹ vợ tôi, một vị khách quý, vừa tới bằng chuyến tàu đêm đấy anh biết không. Bà dẫn theo mấy cô cháu gái. . . những cô gái tuyệt vời! Tôi mừng lắm dù cho. . . trời ẩm ướt quá! Thế còn anh, chắc cũng đang thưởng thức thiên nhiên chứ?"

Zaikin càu nhàu: "Ừ, tôi cũng đang thưởng thức đây. . . . Anh có biết quanh đây có quán xá hay nhà hàng nào không?"

Vị Quần Vàng Gừng ngước mắt lên trời và trầm ngâm suy nghĩ.