CHỦ NHẬT, giữa trưa. Một điền chủ tên là Kamyshev đang ngồi trong phòng ăn, thong thả thưởng thức bữa trưa tại một chiếc bàn được bày biện sang trọng. Ngồi ăn cùng ông ta là Monsieur Champoun, một lão người Pháp cao tuổi, ăn mặc gọn gàng, lịch sự và cạo râu nhẵn nhụi. Champoun từng là gia sư trong gia đình Kamyshev, dạy con cái ông cách ứng xử lịch thiệp, phát âm chuẩn tiếng Pháp và khiêu vũ; về sau, khi các con của Kamyshev đã lớn và trở thành sĩ quan, Champoun trở thành một thứ tương tự như bảo mẫu nhưng là nam giới. Nhiệm vụ của cựu gia sư không có gì phức tạp. Ông phải ăn mặc tươm tất, xức nước hoa, lắng nghe những lời ba hoa nhảm nhí của Kamyshev, ăn uống và ngủ nghỉ — và hình như chỉ có vậy. Đổi lại, ông được cấp một căn phòng, bao ăn ở và một khoản tiền lương không cố định.

Kamyshev vừa ăn vừa luyên thuyên nhảm nhí như thói quen.

— Chết tiệt! — hắn vừa nói vừa lau những giọt nước mắt ứa ra sau miếng giăm bông phết đầy mù tạt. — Ái chà! Nó xộc thẳng lên đầu và buốt đến từng khớp xương. Thứ mù tạt Pháp của ông thì chẳng thể làm thế được đâu, dù có ăn cả hũ đi nữa.

— Có người thích đồ Pháp, có người lại chuộng đồ Nga... — Champoun ôn hòa hùa theo.

— Chẳng ai ưa mù tạt Pháp ngoại trừ bọn Pháp. Mà người Pháp thì thứ gì cũng ăn tuốt, cho gì ăn nấy — từ ếch, chuột cho đến bọ hung... brrr! Chẳng hạn, ông không thích miếng giăm bông kia vì nó là đồ Nga, chứ nếu ai đưa cho ông một mảnh thủy tinh nướng lên và bảo đó là hàng Pháp, ông cũng sẽ nuốt lấy nuốt để rồi chép chép miệng thôi... Theo ý ông thì mọi thứ của nước Nga đều tồi tệ.

— Tôi đâu có nói thế.

— Mọi thứ của nước Nga đều tồi tệ, nhưng hễ là đồ Pháp thì — ôi say tray zholee [cực kỳ xinh đẹp]! Theo ý ông thì chẳng có đất nước nào tuyệt hơn nước Pháp, nhưng theo tôi... Chà, nước Pháp rốt cuộc là cái gì nếu nói cho đúng sự thực? Chỉ là một nhúm đất cỏn con. Viên cảnh sát trưởng của chúng ta từng được cử sang đó, thế mà chỉ một tháng sau lão đã xin chuyển về: chẳng có nổi một chỗ để quay đầu! Người ta có thể lái xe vòng quanh cả nước Pháp của các ông chỉ trong một ngày, trong khi ở đây, hễ phóng xe ra khỏi cổng là chẳng thấy điểm tận cùng của đất nước đâu, cứ đi mãi đi mãi...

— Vâng, thưa ông, nước Nga là một quốc gia bao la.

— Dĩ nhiên là thế rồi! Theo ý ông thì chẳng có con người nào tốt hơn người Pháp. Toàn những kẻ có học thức, thông minh! Nền văn minh! Tôi đồng ý, người Pháp ai cũng có học thức với phong cách thanh lịch... điều đó đúng... Một người Pháp không bao giờ cho phép mình thô lỗ: anh ta kéo ghế cho phụ nữ đúng lúc, không ăn tôm hùm bằng nĩa, không khạc nhổ bừa bãi trên sàn nhà, nhưng... trong con người anh ta thiếu đi một thứ khí chất! Thiếu đi cái khí chất ấy! Tôi không biết phải giải thích thế nào cho ông hiểu, nhưng dù diễn đạt ra sao đi nữa, ở người Pháp hoàn toàn không có... một cái gì đó... (người nói khua khua các ngón tay)... một cái gì đó... cuồng nhiệt. Tôi nhớ mình từng đọc được ở đâu đó rằng tất cả các ông chỉ có thứ trí tuệ thu nhận từ sách vở, trong khi chúng ta, những người Nga, sở hữu trí tuệ bẩm sinh. Nếu một người Nga thực tâm nghiên cứu khoa học, thì chẳng có vị giáo sư Pháp nào sánh kịp anh ta.

— Có lẽ vậy, — Champoun đáp, có vẻ miễn cưỡng.

— Không, không phải "có lẽ", mà chắc chắn là thế! Ông có cau mày cũng vô ích, tôi đang nói sự thật. Trí tuệ Nga là một thứ trí tuệ sáng tạo. Chỉ có điều là người ta không tạo khoảng không gian tự do cho nó phát huy, và bản thân người Nga cũng chẳng biết khoe khoang. Anh ta phát minh ra thứ gì đó — rồi lại tự tay đập vỡ hoặc đưa cho lũ trẻ chơi đùa, trong khi người Pháp nhà các ông chỉ bày đặt ra dăm ba thứ nhảm nhí là la lối ỏm tẻ cho cả thế giới nghe thấy. Hôm nọ, lão đánh xe Iona đã đẽo một hình nhân bằng gỗ, nếu giật hình nhân ấy bằng một sợi chỉ, nó sẽ làm những trò hề lố bịch. Thế mà Iona có thèm khoe khoang đâu... Nói chung tôi không thích người Pháp. Tôi không nhắm vào cá nhân ông, mà đang nói chung về họ... Họ là một giống dân vô đạo đức! Vẻ bề ngoài trông ra dáng con người, nhưng lối sống thì chẳng khác gì loài vật. Lấy chuyện hôn nhân ra mà xét. Ở xứ chúng tôi, một khi đã kết hôn là chung thủy với vợ, chẳng có gì phải bàn cãi, còn ở xứ các ông thì trời mới biết thế nào. Chồng thì ngồi ì trong quán cà phê suốt cả ngày, trong khi vợ hắn ta kéo đầy những tên đàn ông Pháp về nhà và nhảy múaệu can-can cùng chúng.

— Không đúng như thế! — Champoun phản đối, bừng bừng nổi giận và không thể kìm chế nổi bản thân. — Nền tảng gia đình rất được coi trọng ở nước Pháp.

— Chúng tôi lạ gì cái nền tảng ấy! Ông phải thấy xấu hổ khi đi bênh vực nó chứ: con người ta phải biết công tâm chứ, con lợn bao giờ cũng là con lợn... Chúng ta phải cảm ơn người Đức vì họ đã đánh cho bọn chúng một trận nhừ tử... Đúng thế đấy, trời phù hộ họ vì điều đó.

— Nếu vậy thì, thưa ông, tôi không hiểu... — người Pháp chồm dậy, đôi mắt lóe lên giận dữ, — nếu ông căm ghét người Pháp đến thế thì tại sao còn giữ tôi lại làm gì?

— Chứ tôi biết làm gì với ông bây giờ?

— Hãy để tôi đi, tôi sẽ trở về nước Pháp.

— Ái chà? Nhưng ông tưởng bây giờ họ thèm cho ông vào nước Pháp chắc? Xí, ông chẳng qua chỉ là một kẻ phản bội tổ quốc! Húc đầu vào đâu nào? Hết ca tụng Napoleon là vĩ nhân, rồi lại đến Gambetta... Quỷ tha ma bắt nào hiểu nổi các ông đang nghĩ gì!

— Thưa ông, — Champoun nói bằng tiếng Pháp, vừa phun nước bọt vừa vò nát chiếc khăn ăn trong tay, — kẻ thù tệ hại nhất của tôi cũng không thể nghĩ ra một lời lăng mạ nào lớn hơn cái tát mà ông vừa giáng vào tình cảm của tôi! Mọi chuyện chấm hết!

Và với một cử động vung tay đầy kịch tính, người Pháp hiên ngang ném chiếc khăn ăn xuống bàn rồi đường hoàng bước ra khỏi phòng.

Ba tiếng sau, bàn ăn lại được dọn ra, đám gia nhân bưng bữa tối lên. Kamyshev ngồi một mình bên bàn. Sau ly rượu khai vị, hắn lại thấy thèm nói nhảm. Hắn muốn huyên thuyên, ngặt nỗi chẳng còn ai để nghe.

— Alphonse Ludovikovitch đang làm gì thế? — hắn hỏi tên đầy tớ.

— Thưa ngài, ngài ấy đang thu xếp hành lý ạ.

— Quả là một thằng ngốc! Chúa tha tội cho chúng ta! — Kamyshev lẩm bẩm rồi bước sang phòng người Pháp.

Champoun đang ngồi bệt xuống sàn nhà trong phòng mình, tay run rẩy nhét vào va-li nào đồ lót, lọ nước hoa, sách cầu nguyện, dây đeo quần, cà-vạt... Tất cả vóc dáng chỉn chu, chiếc va-li, chiếc giường và cái bàn của ông — tất cả đều toát lên vẻ thanh lịch và yểu điệu. Những giọt nước mắt lớn từ đôi mắt xanh to tròn đang lã chã rơi xuống va-li.

— Ông định đi đâu đấy? — Kamyshev đứng thừ người ra một lúc rồi cất tiếng hỏi.

Người Pháp không nói gì.

— Ông muốn chuồn à? — Kamyshev nói tiếp. — Thôi tùy ông, nhưng... tôi không dám giữ. Mà ngộ thật, không có hộ chiếu thì ông tính đi du lịch kiểu gì? Tôi lấy làm lạ đấy! Biết không, tôi làm mất hộ chiếu của ông rồi. Tôi nhétó vào xó xỉnh nào đó giữa mấy đống giấy tờ rồi thất lạc mất... Mà bên mình họ quản lý hộ chiếu nghiêm ngặt lắm đấy. Chưa đi được ba bốn dặm là họ tóm cổ ngay lập tức.

Champoun ngẩng đầu lên, vẻ nghi ngờ nhìn Kamyshev.

— Phải... Ông cứ chờ mà xem! Nhìn mặt là họ biết ngay ông chẳng có hộ chiếu, và sẽ hỏi liền: Kẻ nào kia? Alphonse Champoun chứ ai. Bọn ta lạ gì cái mặt Alphonse Champoun ấy. Thế có muốn được cảnh sát áp giải về quê cha đất tổ cho gần hơn không nào?

— Ông đang đùa đấy à?

— Tôi có động cơ gì mà phải đùa? Đùa làm quái gì chứ? Cứ chờ đấy rồi khắc biết; đã giao ước rồi đấy nhé, đến lúc đó đừng có mà sướt mướt hay viết đơn khiếu nại. Tôi chẳng thèm nhúc nhích dù chỉ một ngón tay khi họ xích cổ ông đi đâu!

Champoun chồm dậy, mặt cắt không còn giọt máu, mắt trợn trừng đi đi lại lại trong phòng.

— Ông đang đối xử với tôi thế này là sao? — hắn kêu lên trong tuyệt vọng, ôm lấy đầu. — Lạy Chúa! Nguyền rủa cái giờ phút mà ý nghĩ định mệnh rời bỏ quê hương chui vào đầu tôi...! —

— Nào nào nào... Tôi nói đùa thôi mà! — Kamyshev hạ giọng dịu xuống. — Đúng là một lão hâm; chẳng hiểu nổi một câu nói đùa. Không cho người ta nói năng gì cơ chứ!

— Bạn hiền của tôi ơi! — Champoun thét lên, như được trấn an bởi giọng điệu của Kamyshev. — Tôi thề là tôi rất gắn bó với nước Nga, với ông và các con của ông... Rời xa ông chẳng khác nào cái chết đối với tôi! Nhưng từng lời ông thốt ra cứa nát trái tim tôi!

— Chà, đúng là cái đồ hâm! Tôi có mắng nhiếc người Pháp đi chăng nữa thì ông có lý do gì mà phải tự ái cơ chứ? Đúng là một gã dở người! Lẽ ra ông phải học tập gương của Lazar Isaakitch, người thuê nhà của tôi ấy. Tôi gọi hắn hết cái nọ đến cái kia, nào là đồ Do Thái, nào là quân khốn nạn bủn xỉn, rồi tôi còn tóm lấy vạt áo làm trò và giật cả lọn tóc xoăn của hắn. Thế mà hắn có thèm tự ái đâu.

— Nhưng hắn là một kẻ nô lệ! Chỉ vì một xu là hắn sẵn sàng chịu đựng mọi lăng mạ!

— Thôi, thôi, thôi... thế là đủ rồi! Hòa bình và đoàn kết nhé!

Champoun xức phấn che đi khuôn mặt đẫm nước mắt rồi cùng Kamyshev bước ra phòng ăn. Món khai vị được nuốt trôi trong im lặng, sang đến món thứ hai thì màn kịch cũ lại tái diễn, và cứ thế, những nỗi đoạn trường của Champoun chẳng bao giờ có hồi kết.