Sau lễ cưới, họ thậm chí chẳng có lấy một buổi tiệc nhẹ; đôi uyên ương chỉ uống một ly champagne, thay trang phục du lịch rồi lên đường ra ga. Thay vì một bữa tiệc khiêu vũ và liên hoan tưng bừng, thay cho âm nhạc và nhịp bước rộn ràng, họ chọn chuyến hành hương đến một ngôi đền cách đó một trăm năm mươi dặm. Nhiều người tán thành việc này, cho rằng Modest Alexeitch là một người đã có tuổi lại giữ chức vụ cao, tổ chức một đám cưới linh đình có lẽ không mấy phù hợp; hơn nữa, âm nhạc thường có vẻ tẻ ngắt làm sao khi một viên chức nhà nước năm mươi hai tuổi kết hôn với một thiếu nữ vừa tròn mười tám. Người ta cũng bàn tán rằng Modest Alexeitch, vốn là một người có nguyên tắc, đã sắp xếp chuyến viếng thăm tu viện này cốt để cho người vợ trẻ hiểu rằng ngay cả trong hôn nhân, ông vẫn đặt tôn giáo và đạo đức lên trên hết thảy.

Đôi uyên ương được tiễn đưa tại nhà ga. Đám đông họ hàng và đồng nghiệp đứng cầm những ly rượu trên tay, ngóng chờ đoàn tàu khởi hành để hô vang “Hoan hô!”, trong khi người cha của cô dâu là Pyotr Leontyitch, đầu đội mũ chóp cao và mặc bộ đồng phục nhà giáo, lúc ấy đã ngà ngay say và tái mét, cứ nhoài người qua cửa sổ, tay cầm ly rượu và cất giọng khẩn khoản:

— Anyuta! Anya, Anya! Một lời thôi con!

Anna rướn người ra cửa sổ phía ông, và ông thì thầm điều gì đó, phả vào người cô mùi rượu nồng nặc, thổi vào tai cô —chẳng tài nào nghe rõ được điều gì— rồi làm dấu thánh lên khuôn mặt, ngực và đôi bàn tay cô; trong lúc đó, ông thở dốc và đôi mắt ngấn lệ. Cả mấy đứa em trai cô dâu là những cậu học sinh Petya và Andrusha, liền kéo vạt áo ông từ phía sau, luống cuống thì thầm:

— Bố ơi, thôi đi ạ!... Bố ơi, thế đủ rồi...

Khi tàu bắt đầu chuyển bánh, Anna thấy bố cô chạy theo một đoạn ngắn, lảo đảo làm đổ cả rượu, gương mặt ông thật hiền hậu, đầy vẻ tội nghiệp và ray rứt biết bao:

— Hoan... hô! — ông thét lên.

Đôi uyên ương giờ chỉ còn lại hai người. Modest Alexeitch đảo mắt nhìn quanh khoang tàu, sắp xếp hành lý lên các kệ rồi mỉm cười ngồi xuống đối diện người vợ trẻ. Ông là một viên chức có vóc dáng trung bình, hơi mập mạp và phị nộ, trông cực kỳ tốt mã với bộ ria mép dài rủ xuống và cằm hoàn toàn nhẵn nhụi. Chiếc cằm cạo sạch, tròn lẳn và sắc nét của ông trông giống như gót chân vậy. Điểm đặc trưng nhất trên khuôn mặt ông chính là sự vắng bóng của bộ ria mép, vùng da nhẵn thín vừa được cạo sạch, rồi cứ thế lan dần sang hai má phúng phính đang rung rẩy như thạch. Tác phong của ông đĩnh đạc, cử chỉ khoan thai, điệu bộ ôn tồn.

— Lúc này tôi không sao kìm được việc nhớ lại một chuyện — ông mỉm cười nói. — Khi xưa, cách đây năm năm, Kosorotov được phong huân chương St. Anna hạng hai và đến tạ ơn Ngài Đại biểu, Ngài đã phát biểu thế này: “Thế là giờ anh có tới ba chiếc Anna: một cái ở khuy áo và hai cái trên cổ.” Phải giải thích thêm rằng vào thời điểm ấy, vợ của Kosorotov, một ả vừa lắm điều lại vừa phù phiếm, vừa mới quay về đoàn tụ với ông ta, và mụ cũng tên là Anna. Tôi hy vọng rằng khi tôi nhận được huân chương Anna hạng hai, Ngài Đại biểu sẽ không có dịp để nói với tôi câu tương tự.

Ông mỉm cười bằng đôi mắt nhỏ hẹp. Và cô cũng mỉm cười, lòng đầy ái ngại khi nghĩ rằng bất cứ lúc nào người đàn ông này cũng có thể hôn cô bằng đôi môi dày ẩm ướt ấy, mà cô lại chẳng có quyền ngăn cản. Những cử động mềm mại từ thân hình béo tốt của ông khiến cô hoảng sợ; cô vừa cảm thấy sợ hãi lại vừa ghê tởm. Ông đứng dậy, thong thả tháo chiếc huân chương trên cổ, cởi áo khoác ngoài lẫn áo lê rồi mặc chiếc áo choàng dài vào.

— Thế này thì dễ chịu hơn nhiều — ông nói và ngồi xuống bên cạnh Anna.

Anna sực nhớ lại cơn ác mộng của lễ cưới, khi cô cứ ngỡ rằng vị linh mục, các vị khách khứa và tất cả mọi người trong nhà thờ đều nhìn cô bằng ánh mắt u buồn rồi tự hỏi tại sao, tại sao một cô gái xinh xắn, đáng yêu thế này lại đi lấy một người đàn ông luống tuổi, tẻ nhạt đến vậy. Mới sáng nay thôi, cô còn vui mừng vì mọi chuyện đã được sắp xếp ổn thỏa, thế nhưng trong lúc làm lễ và cả lúc này đây trên toa tàu, cô lại thấy mình như bị lừa dối, có lỗi và thật nực cười. Cô lấy một người giàu có là thế mà rốt cuộc lại chẳng có lấy một xu dính túi, chiếc áo cưới thì mua chịu, và khi từ biệt bố cùng các em, cô có thể nhận ra qua nét mặt họ rằng trong nhà chẳng còn nổi một xu cạn. Không biết tối nay họ có gì ăn không? Thế còn ngày mai? Và chẳng hiểu sao, cô cứ có cảm giác tối nay bố và mấy đứa em đang ngồi chịu đói mà không có cô bên cạnh, mang nỗi niềm cay đắng hệt như ngày hôm sau đám tang của mẹ.

— Ôi, sao mà mình bất hạnh thế này! — cô thầm nghĩ. — Tại sao mình lại khổ sở thế này chứ?

Với sự vụng về của một kẻ quen sống nề nếp và chẳng mấy khi tiếp xúc với phụ nữ, Modest Alexeitch chạm nhẹ vào eo rồi vỗ vai cô, trong khi Anna vẫn miên man nghĩ về tiền bạc, về người mẹ quá cố và cái chết của bà. Khi mẹ cô qua đời, bố cô là Pyotr Leontyitch, một giáo viên dạy vẽ và viết chữ ở trường trung học, đã đâm ra nghiện rượu, rồi cảnh túng quẩn kéo theo, các con trai không có nổi đôi giày hay ủng để đi, bố thì bị tước đoạt ra trước tòa, rồi cả thừa phát lại đến tịch biên đồ đạc... Thật là nhục nhã làm sao! Anna phải gánh vác việc chăm sóc người cha nợ nần rượu chè, vá víu từng đôi tất cho các em, đi chợ, và mỗi khi được ai khen ngợi về tuổi trẻ, nhan sắc hay phong thái tao nhã, cô lại có cảm giác như mọi người đang dán mắt vào chiếc mũ rẻ tiền và những chỗ rách được bôi mực đen trên đôi giày của cô. Đêm xuống là những giọt nước mắt cùng nỗi ám ảnh khôn nguôi rằng chẳng mấy chốc nữa, bố cô sẽ bị sa thải khỏi trường vì tật xấu đó, và ông sẽ không chịu đựng nổi cú sốc ấy mà chết theo mẹ. Thế nhưng những người quen biết đã đứng ra nhúng tay và tìm cho Anna một tấm chồng tử tế. Hắn đây, Modest Alexeitch, dẫu chẳng trẻ trung gì lại chẳng đẹp trai nhưng bù lại có tiền, đã nhanh chóng xuất hiện. Hắn có một trăm nghìn rúp trong ngân hàng cùng một điền trang gia đình đang cho thuê. Hắn là một người có nguyên tắc và có chỗ đứng vững chắc với Ngài Đại biểu; đối với hắn, việc xin Ngài Đại biểu một lời gởi gắm cho ban giám hiệu trường trung học hay thậm chí cho cả Giám đốc Sở Giáo dục để ngăn Pyotr Leontyitch khỏi bị sa thải chỉ là chuyện nhỏ.

Trong lúc cô đang hồi tưởng lại những chi tiết ấy, chợt có những âm thanh dặt dìu vang lên từ khung cửa sổ hòa lẫn cùng tiếng người nói chuyện. Đoàn tàu đang dừng lại ở một ga nhỏ. Ở đám đông phía bên kia sân ga, người ta đang hăng hái kéo đàn accordion và một cây vĩ cầm rẻ tiền khọt kẹt, còn tiếng nhạc của một ban nhạc quân đội thì vọng lại từ phía sau những căn nhà nghỉ mùa hè, những rặng bạch dương và dương cao vút đang đẫm mình dưới ánh trăng; có lẽ ở đó đang diễn ra một buổi khiêu vũ. Những du khách nghỉ hè và dân cư thị trấn, những người thường đón tàu ra đây vào những ngày trời đẹp để hít thở không khí trong lành, đang dạo bước dọc sân ga. Nổi bật giữa số đó là chủ nhân giàu có của toàn bộ khu biệt thự mùa hè—một người đàn ông cao lớn, vạm vỡ và da ngăm đen tên là Artynov. Lão ta có đôi mắt lồi và trông giống hệt người Armenia. Lão mặc một bộ trang phục kỳ lạ; áo sơ mi phanh ngực, đi ủng có gắn cựa gà, khoác trên vai một chiếc áo choàng đen quét lê thết xuống đất. Hai con chó săn sói cắm cúi đánh hơi sát đất lẽo đẽo theo sau lão.

Đọng lại trong khóe mắt Anna vẫn là những giọt nước mắt, nhưng giờ đây cô chẳng còn nghĩ đến mẹ, chẳng còn bận tâm chuyện tiền nong hay cuộc hôn nhân của mình nữa; vừa bắt tay những cậu học sinh và sĩ quan quen biết, cô vừa cười vang đầy hứng khởi và nhanh nhảu cất lời:

— Chào anh ạ! Các anh có khỏe không?

Cô bước ra khoảng sân ga giữa các toa tàu ngập tràn ánh trăng, đứng thẳng người để ai nấy đều có thể chiêm ngưỡng bộ đầm cùng chiếc mũ mới tinh lộng lẫy của mình.

— Sao tàu lại dừng ở đây thế này? — cô hỏi.

— Đây là ga xép. Họ đang đợi tàu thư vượt qua.

Thấy Artynov đang nhìn mình, cô lúng liếng nheo mắt rồi cất giọng trôi chảy bằng tiếng Pháp; và bởi giọng nói của cô sao mà êm tai đến thế, bởi cô đang lắng nghe tiếng nhạc réo rắt cùng ánh trăng vằng vặc soi bóng dưới hồ, bởi Artynov—gã Don Juan khét tiếng và là đứa con cưng được nuông chiều của số phận—đang đăm đăm nhìn cô bằng ánh mắt tò mò đầy khao khát, và bởi vì ai nấy đều đang phấn chấn—cô bỗng thấy lòng rộn ngập niềm vui, để rồi khi tàu lăn bánh và các sĩ quan quen biết ngả mũ chào, cô khẽ ngân nga giai điệu điệu polka vọng lại từ ban nhạc quân đội đang tấu khúc bên kia rặng cây; cô trở về khoang tàu với cảm giác như thể vừa được chứng thực ngay tại sân ga rằng dẫu thế nào đi nữa, chắc chắn cô rồi sẽ hạnh phúc.

Đôi uyên ương đã trải qua hai ngày tại tu viện rồi trở về thành phố. Họ sống trong một căn hộ cấp miễn phí không tus phí thuê nhà. Khi Modest Alexeitch đến công sở, Anna thường ngồi chơi piano, Hoặc sầu muộn rơi lệ, hay nằm dài trên ghế bành đọc tiểu thuyết hoặc lật giở các tạp chí thời trang. Vào bữa tối, Modest Alexeitch ăn rất nhiều và luôn miệng bàn chuyện chính trị, chuyện bổ nhiệm, thuyên chuyển hay thăng tiến trong công việc, bàn về sự cần thiết phải lao động cật lực, rồi triết lý rằng đời sống gia đình không phải để hưởng thụ mà là một nghĩa vụ, nếu biết tiết kiệm từng xu lẻ thì đồng rúp khắc sẽ tròn đầy, và rằng trên đời này ông đặt tôn giáo cùng đạo đức lên trên hết thảy. Vừa nắm chặt con dao trong tay như cầm một thanh gươm, ông vừa tuyên bố:

— Ai nấy đều phải làm tròn bổn phận của mình!

Và Anna lắng nghe ông, bụng bảo dạ bủn rủn vì sợ hãi, chẳng nuốt nổi thứ gì và thường phải rời khỏi bàn ăn trong cơn bụng đói cồn cào. Sau bữa trưa, chồng cô nằm ngả lưng ngủ trưa và ngáy vang trời, còn Anna thì sang thăm người nhà. Bố cô và mấy đứa em nhìn cô bằng ánh mắt lạ lùng, hệt như vừa mới trước lúc cô bước vào, họ đang oán trách cô vì đã vì tiền mà đi lấy một kẻ nhàm chán, phiền toái và không hề yêu thương; tiếng váy sột soạt, những chiếc vòng tay cùng phong thái của một người phụ nữ đã có gia đình ở cô khiến họ chướng tai gai mắt và cảm thấy lạc lõng. Sự hiện diện của cô khiến họ hơi ngượng ngùng và chẳng biết phải trò chuyện gì với cô; thế nhưng họ vẫn yêu quý cô như trước và đã quen với việc thiếu vắng cô trong bữa ăn. Cô ngồi xuống cùng họ ăn món súp bắp cải, cháo và khoai tây rán thoảng mùi mỡ cừu. Pyotr Leontyitch run rẩy rót rượu từ bình ra ly rồi uống cừng ực một hơi thật nhanh, đầy tham lam nhưng cũng chực nôn mửa, đoạn ông lại rót tiếp ly thứ hai rồi ly thứ ba. Petya và Andrusha, những cậu thiếu niên gầy gò da tái nhợt với đôi mắt to trừng trừng, bèn giật lấy bình rượu và tuyệt vọng van nài:

— Bố đừng uống nữa ạ... Bố ơi, thế đủ rồi...

Và Anna cũng hốt hoảng khẩn khoản xin ông đừng uống nữa; thế rồi ông bỗng nổi giận lôi đình, nện thình thịch đấm xuống mặt bàn:

— Tao không cho phép đứa nào lên mặt dạy đời tao hết! — ông thét lên. — Lũ oắt con vô tích sự! Con đàn bà khốn kiếp! Tao tống cổ tụi mày ra đường hết bây giờ!

Thế nhưng trong giọng nói ấy vẫn thoáng nét yếu đuối, nhân hậu nên chẳng ai mảy may sợ hãi ông. Sau bữa ăn, thường thì ông sẽ diện bộ quần áo đẹp nhất. Trông xanh xao với vết cạo râu còn rớm máu trên cằm, rướn chiếc cổ gầy gò, ông đứng soi mình trước gương suốt nửa tiếng đồng hồ, chải chuốt đầu tóc, vuốt ve bộ ria mép đen nhánh, xức nước hoa, thắt nơ cổ thật tươm tất; rồi ông đeo găng tay, đội mũ chóp cao và quảy quả đi dạy gia sư. Hoặc nếu là ngày nghỉ, ông sẽ ở nhà vẽ tranh, hay đánh chiếc đàn harmonium cứ thở khò khè và gầm gừ; ông cố moi từ nó những âm thanh trong trẻo hòa quyện rồi cất giọng hát theo, hoặc lại nổi đóa quát mắng mấy đứa con:

— Đồ khốn kiếp! Lũ ăn hại vô tích sự! Tụi mày làm hỏng cả cây đàn rồi còn gì!

Buổi tối, chồng Anna thường tụ tập đánh bài với các đồng nghiệp sống chung dưới một mái nhà ở khu nhà công vụ. Vợ của các vị ấy cũng sang chơi—những người đàn bà thô kệch, ăn mặc kém thẩm mỹ chẳng khác nào mấy bà cấp dưỡng—và thế là những câu chuyện phiếm bắt đầu râm ran trong căn hộ, nhạt nhẽo và vô vị hệt như chính những mụ đàn bà ấy vậy. Thỉnh thoảng, Modest Alexeitch lại đưa Anna đi xem kịch. Trong các giờ giải lao, ông không bao giờ để cô rời nửa bước khỏi cạnh mình, cứ khăng khăng tay trong tay sánh bước cùng cô qua các hành lang và phòng chờ. Mỗi khi cúi đầu chào ai đó, ông lập tức thì thầm vào tai Anna: “Hôi đồng tòa án đấy... hay lui tới nhà Ngài Đại biểu”; hay “Một kẻ có của ăn của để... có nhà riêng hẳn hoi.” Lúc đi ngang qua quầy nước giải khát, Anna thèm ngọt đến quặn thắt; cô vốn rất thích sô-cô-la và bánh táo, nhưng trong người chẳng có lấy một xu, và cô lại ngượng ngùng chẳng dám mở lời với chồng. Ông sẽ cầm một quả lê lên, bóp bóp bằng mấy ngón tay rồi ngập ngừng hỏi:

— Bao nhiêu thế hả em?

— Hai mươi lăm kopeck ạ!

— Hừm! — ông thốt lên rồi đặt quả lê xuống; nhưng vì rời khỏi quầy mà chẳng mua gì thì có vẻ kỳ cục, ông đành gọi một chai nước khoang seltzer rồi tự mình nốc cạn cả chai, đến mức nước mắt trào cả ra. Và những lúc ấy, Anna căm ghét ông tột cùng.

Rồi bỗng dưng mặt đỏ bừng lên, ông giục giã Anna với cái giọng gấp gáp:

— Chào bà cụ đằng kia kìa!

— Nhưng em có quen bà ấy đâu.

— Không sao cả. Đó là phu nhân của Giám đốc Kho bạc tỉnh đấy! Chào mau lên tôi bảo gì thì nghe — ông gắt gỏng ra lệnh. — Cô không rơi mất cái đầu đâu mà sợ.

Anna cúi đầu chào và quả nhiên cái đầu cô chẳng rơi xuống thật, nhưng sao mà cay đắng nhục nhã thế không biết. Cô răm rắp làm theo mọi điều chồng muốn, để rồi tự nguyền rủa bản thân vì đã để cái lão ngốc nghếch ấy lừa phỉnh một cách thảm hại. Cô chấp nhận lấy hắn cốt vì tiền, thế mà giờ đây tiền trong túi cô lại còn ít hơn cả hồi chưa cưới. Ngày trước, thỉnh thoảng bố còn cho cô hai mươi kopeck, còn bây giờ đến một xu dính túi cô cũng không có.

Lén lút lấy tiền hay ngửa tay xin, cô đều không sao làm nổi; cô sợ chồng, cứ run lẩy bẩy mỗi khi đứng trước mặt ông. Cô có cảm giác như mình đã sợ hắn từ thủa nào rồi. Ngay từ thủa nhỏ, vị hiệu trưởng trường trung học vẫn luôn là hiệnَّة uy nghiêm và kinh khủng nhất trên đời, ập đến như một trận cuồng phong hay đầu máy xe lửa sẵn sàng nghiền nát cô; một thế lực tương tự nữa mà cả nhà thường nhắc đến và vì lý do nào đó đều kính sợ, chính là Ngài Đại biểu; rồi đến tá tá những kẻ khác đỡ đáng sợ hơn, trong đó có các thầy giáo trường trung học với đôi môi cạo trùm ria mép sắc lạnh, bất dung; và cuối cùng, giờ đây lại xuất hiện thêm Modest Alexeitch, một kẻ mang đầy nguyên tắc và thậm chí gương mặt cũng hao hao vị hiệu trưởng nọ. Trong trí tưởng tượng của Anna, tất cả những thế lực ấy dung hợp lại làm một, hiện hình thành một con gấu trắng khổng lồ đáng sợ, lăm le đe dọa những kẻ yếu đuối lầm đường lạc lối như bố cô. Và cô chẳng dám thốt lên một lời phản kháng nào trước mặt chồng, chỉ biết cười trừ gượng gạo, rố gắng tỏ ra vui vẻ mỗi khi phải đón nhận những cái ôm ấp thô lỗ, ô uế khơi gợi trong cô nỗi sợ hãi tột cùng. Chỉ có một lần duy nhất, Pyotr Leontyitch cả gan mở lời vay năm mươi rúp để trả một khoản nợ nần đang bức bách, nhưng chao ôi, đó là cả một cực hình!

— Rất sẵn lòng; tôi sẽ đưa cho bố — Modest Alexeitch trầm ngâm suy nghĩ giây lát rồi đáp; — nhưng tôi cũng xin nhắc trước là tôi sẽ không giúp lần nào nữa cho đến khi nào bố từ bỏ hẳn thói nghiện ngập. Một tật xấu như thế thật ô nhục đối với một người đang phục vụ trong bộ máy nhà nước! Tôi phải nhắc cho bố nhớ một thực tế rành rành rằng rất nhiều người tài năng đã bị tàn phá bởi chính niềm đam mê ấy, dẫu rằng nếu họ giữ được sự điều độ, rất có thể theo thời gian họ đã leo lên được những vị trí vô cùng cao quý.

Và tiếp theo sau đó là những tràng lý luận dài lê thê: “xét vì...”, “chiếu theo quan điểm đó...”, “căn cứ vào luận điểm đã nêu ở trên...”; và Pyotr Leontyitch chìm đắm trong cơn hoạn nạn nhục nhã cùng nỗi thèm khát rượu chè cháy bỏng.

Rồi mỗi khi mấy đứa em đến thăm Anna, thường trong đôi giày rách bươm và chiếc quần sờn vải, chúng cũng phải hứng chịu những bài giáo huấn như thế.

— Ai nấy đều phải làm tròn bổn phận của mình! — Modest Alexeitch thường bảo chúng vậy.

Và hắn chẳng cho chúng lấy một xu. Thay vào đó, hắn mua tặng Anna vòng tay, nhẫn và trâm cài, miệng bảo rằng những thứ đó rồi sẽ hữu dụng cho những ngày mưa gió. Hắn cũng thường xuyên mở khóa ngăn kéo của cô để kiểm tra xem mọi thứ còn nguyên vẹn hay không.