Gần tu viện Thánh Sinh có một quảng trường nhỏ tên là Trubnoy, hay thường gọi đơn giản là Truboy; cứ đến chủ nhật là nơi đây họp chợ. Hàng trăm chiếc áo cừu, áo bông chần, mũ lông và mũ chóp cao tụ tập đông đúc như cua trong rổ. Tiếng chim ríu rít đủ mọi âm điệu gợi nhớ đến mùa xuân. Nếu trời nắng ráo, không mông mây, tiếng chim hót cùng hương thơm của cỏ khô sẽ để lại ấn tượng sâu sắc hơn, khiến lòng người bâng khuâng và thả hồn bay bổng đến những chân trời xa tắp. Dọc theo một cạnh quảng trường là một dãy xe ngựa đậu sát nhau. Trên xe không chở cỏ khô, không chở bắp cải hay đậu hạt, mà chở toàn chim yến, chim síp, sơn ca, chim hoạ mi và chim hoét, chim bạc má, chim mỏ nhát. Tất cả đều nhảy nhót trong những chiếc lồng thô sơ tự đóng, vừa ríu rít vừa liếc nhìn bầy sẻ tự do với vẻ thèm thuồng. Chim yến có giá năm kopeck, chim síp đắt hơn một chút, còn giá trị của những loài chim khác thì hoàn toàn không định hình.

“Chim sơn ca giá bao nhiêu?”

Chính người bán cũng chẳng rõ giá trị của một con sơn ca là thế nào. Lão gãi đầu rồi tuỳ hứng ra giá, khi thì một rúp, lúc thì ba kopeck, tuỳ thuộc vào người mua. Cũng có những con chim đắt tiền. Một con chim hoạ mi già xơ xác, phần lớn lông đuôi đã bị rụng sạch, đang đậu trên một chiếc cầu gác bẩn thỉu. Nó trông đường bệ, nghiêm nghị và bất động như một vị tướng đã về hưu. Từ lâu, nó đã phất cờ đầu hàng số phận bị giam cầm và dửng dưng nhìn bầu trời xanh thẳm. Có lẽ chính sự dửng dưng ấy khiến nó được xem là một chú chim khôn ngoan. Khó lòng mua được nó với giá dưới bốn mươi kopeck. Đám học sinh, công nhân, thanh niên mặc áo khoác dài thời thượng, cùng những tay chơi chim đội chiếc mũ rách đến khó tin, mặc chiếc quần tả tơi xắn gấu trông như bị chuột gặm, đang chen chúc giữa đám bùn lầy để vây quanh lồng chim. Mấy kẻ trẻ tuổi và thợ thuyền thường bị bán gà mái thay cho gà trống, chim non thay cho chim già. . . . Họ vốn chẳng rành về loài chim là mấy. Nhưng với tay chơi chim chuyên nghiệp thì không thể lừa gạt được. Chỉ cần nhìn từ xa là hắn đã thấy và hiểu rõ con chim của mình.

“Chẳng thể tin tưởng gì con chim đó,” một tay chơi chim cất lời, vừa nhìn vào chiếc mỏ của con chim síp vừa đếm từng chiếc lông trên đuôi nó. “Bây giờ nó hót đấy, đúng thế, nhưng thì sao nào? Tôi hòa giọng cùng đám đông cũng hót được cơ mà. Nào, anh bạn trẻ, hãy cất giọng hót cho tôi nghe mà không cần ai họa theo xem nào; hãy hót trong sự cô quạnh, nếu anh làm được. . . . Hãy đưa cho tôi con chim đang ngồi im lìm ở đằng kia kìa! Đưa tôi con chim trầm tính ấy! Con chẳng thèm hé răng lấy một lời nên chắc nó suy nghĩ nhiều hơn đấy. . . .”

Lẩn khuất giữa những chiếc xe chở chim là vài cỗ xe đầy ắp các loài vật sống khác. Nơi đây, bạn có thể bắt gặp thỏ rừng, thỏ nhà, nhím, chuột lang, chồn hôi. Một chú thỏ rừng đang buồn bã gặm đám cỏ khô. Lũ chuột lang run lên vì lạnh, trong khi mấy chú nhím tò mò thò đầu ra khỏi lớp gai nhọn để ngắm nhìn dòng người qua lại.

“Tôi có đọc được ở đâu đó,” một nhân viên bưu điện khoác chiếc áo choàng sờn cũ lên tiếng, ánh mắt đắm đuối nhìn chú thỏ rừng mà không hướng cụ thể về ai, “rằng có một nhà bác học nọ nuôi một con mèo, một con chuột, một con chim ưng và một con chim sẻ, tất cả đều ăn chung một chiếc bát.”

“Điều đó hoàn toàn có thể xảy ra đấy, thưa ngài. Chắc chắn con mèo đã bị đánh đập tơi bời, còn con chim ưng thì tôi dám cá là đã bị vặt trụi cả đuôi. Chẳng có gì gọi là tài giỏi lớn lao ở đây cả, thưa ngài. Một người bạn của tôi có con mèo, xin lỗi ngài phải nói thế này, chuyên ăn cả dưa chuột. Anh ta dùng roi lớn quật nó suốt hai tuần liền cho đến khi nó bỏ hẳn thói quen ấy. Thỏ rừng còn dạy cho châm diêm được cơ mà nếu anh đánh nó. Ngài ngạc nhiên lắm sao? Đơn giản lắm chứ bộ! Nó ngậm que diêm vào miệng rồi quẹt. Con vật cũng giống con người thôi. Con người trở nên khôn ngoan hơn nhờ những trận đòn roi, và loài vật cũng vậy.”

Những người đàn ông mặc áo dài vạt rộng di chuyển ngược xuôi giữa dòng người, kẹp dưới nách những con gà trống và vịt. Đám gia cầm con nào con nấy gầy gò và đói lả. Lũ gà con nhô cái đầu xấu xí, ghẻ lở ra khỏi lồng để mổ mổ thứ gì đó dưới vũng bùn. Mấy cậu bé ôm lồng bồ câu nhìn chằm chằm vào mặt bạn như muốn dò xét xem bạn có phải là người thích chơi bồ câu hay không.

“Ừ thì sao nào! Nói chuyện với anh thì phí lời,” ai đó tức giận quát lên. “Phải nhìn kỹ trước khi mở miệng chứ! Anh gọi đây là chim bồ câu á? Đây là đại bàng chứ bồ câu nỗi gì!”

Một người đàn ông cao gầy, cạo sạch mép trên và để râu quả dưa, trông giống như một tên đầy tớ bệnh hoạn và nghiện ngập, đang rao bán một con chó lông xù trắng như tuyết. Con chó già rên rỉ.

“Bà chủ bảo tôi đem bán con vật khốn kiếp này đi,” tên đầy tớ vừa nói vừa cười khúc khích đầy khinh miệt. “Bà ấy đã khánh kiệt lúc tuổi xế chiều, chẳng có gì để ăn, nên giờ mới phải bán cả chó lẫn mèo thế này. Bà ấy khóc nghẹn ngào, hôn hít lên mấy cái mõm bẩn thỉu của chúng. Thế rồi túng quẫn quá nên đành phải bán. Thề có chúa, đó là sự thật đấy! Mua đi các ngài ơi! Tiền bán để mua cà phê ấy mà.”

Nhưng chẳng ai cười. Một cậu bé đứng gần đó nheo một mắt lại, vẻ nghiêm nghị nhìn anh ta đầy cảm thông.

Khu vực thú vị nhất chính là hàng cá. Khoảng chừng chục người nông dân đang ngồi thành một hàng. Trước mặt mỗi người là một chiếc xô, và trong mỗi chiếc xô ấy là cả một địa ngục thu nhỏ. Ở đó, giữa làn nước xanh đục ngầu là lúc nhúc những chú cá chép con, lươn, cá bột, ốc nước, ếch và kỳ giông. Những con bọ nước to tướng bị gãy chân đang bò tung tăng trên mặt nước nhỏ hẹp, trèo lên lưng cá chép và nhảy chồm chồm qua đầu lũ ếch. Các sinh vật này có sức sống vô cùng mãnh liệt. Lũ ếch trèo lên lưng bọ nước, còn kỳ giông lại trèo lên người ếch. Những con cá trê xanh sẫm, do là loại cá đắt tiền hơn, được hưởng một vị thế đặc biệt; chúng được giữ trong một chiếc chum riêng nơi chúng không thể bơi lội thoải mái, nhưng dẫu sao thì cũng đỡ chật chội hơn. . . .

“Cá chép là loài cá tuyệt vời! Cá chép mới là thứ đáng nuôi, thưa ngài, quỷ tha ma bắt nó đi! Ngài có thể nuôi nó trong xô suốt một năm trời mà nó vẫn sống nhăn! Mấy con cá này tôi mới bắt cách đây đúng một tuần. Tôi bắt chúng ở Pererva, thưa ngài, rồi đi bộ từ đó đến đây đấy. Cá chép giá hai kopeck một con, lươn giá ba, còn cá tuế thì mười kopeck một chục, quỷ bắt đi cho rồi! Ngài mua năm kopeck tiền cá tuế nhé, thưa ngài? Ngài có lấy thêm ít giun không?”

Người bán thọc những ngón tay thô ráp của mình vào xô, lôi ra một con cá tuế mềm oặt hoặc một chú cá chép nhỏ bằng móng tay. Cần câu, lưỡi câu và phao được bày la liệt gần mấy chiếc xô, và những con giun đất rực lên ánh đỏ dưới ánh mặt trời.

Một lão chơi chim lớn tuổi đội mũ lông, đeo kính gọng sắt và đi đôi ủng cao su trông giống như hai cỗ thiết giáp hạm, đang đi dạo quanh những chiếc xe chở chim và xô cá. Lão ta chính là cái mà người ta ở đây gọi là “một nhân vật độc đáo”. Lão chẳng có nổi một xu dính túi, nhưng bất chấp điều đó, lão vẫn kì kèo trả giá, tỏ ra hào hứng và hay la cà khuyên bảo người mua. Lão đã săm soi kỹ lưỡng tất cả lũ thỏ, chim chóc và cá tôm; săm soi từng chi tiết nhỏ, phân định rõ chủng loại, độ tuổi và giá cả của từng con từ cách đây cả tiếng đồng hồ. Lão tỏ ra thích thú hệt như một đứa trẻ trước những chú chim yến, cá chép và cá tuế. Chỉ cần trò chuyện với lão, chẳng hạn như về loài chim hoét, ông lão kỳ quặc ấy sẽ kể cho bạn nghe những điều mà bạn chẳng thể tìm thấy trong bất kỳốn sách nào. Lão kể bằng tất cả sự nhiệt thành, bằng niềm đam mê cháy bỏng, rồi sẵn sàng mắng mỏ bạn vì sự thiếu hiểu biết của mình. Khi nói về chim yến và chim mỏ nhát, lão sẵn sàng huyên thuyên không dứt, trợn tròn mắt và khua tay múa chân loạn xạ. Bạn chỉ có thể gặp lão ở khu chợ này vào những ngày trời lạnh; còn vào mùa hè, lão lại lai vãng ở đâu đó vùng nông thôn, dùng ống gọi chim để bẫy chim cút và câu cá.

Và đây lại là một “nhân vật độc đáo” khác: một quý ông rất cao, rất gầy, cạo râu nhẵn nhụi, đeo kính râm, đội chiếc mũ có đính huy hiệu, trông giống như một viên thư lại của thời kỳ đã qua. Ông ta là một tay chơi chim; ông có địa vị đàng hoàng, là giáo viên trung học, và điều đó ai quen thuộc với khu chợ này cũng rõ. Họ đối xử với ông đầy kính trọng, cúi đầu chào hỏi và thậm chí còn đặt cho ông một danh hiệu đặc biệt: “Ngài Thông thái”. Ở chợ Suharev, ông ta mải miết lục lọi giữa những chồng sách, còn ở Trubnoy thì lùng sục tìm kiếm những chú bồ câu đẹp.

“Xin mời ngài!” đám người bán bồ câu hò reo với ông, “Thưa thầy giáo, thưa Ngài Thông thái, hãy ngắm thử mấy con chim nhào lộn của tôi đi ạ! Ngài Thông thái ơi!”

“Ngài Thông thái kìa!” tiếng gọi vang lên từ mọi phía xung quanh ông.

“Ngài Thông thái!” một cậu nhóc nhắc lại ở góc nào đó ngoài đại lộ.

Và “Ngài Thông thái”, có vẻ như đã quá quen thuộc với danh xưng ấy, với dáng vẻ nghiêm nghị và cau có, liền cầm một con chim bồ câu lên bằng cả hai tay. Ông giơ nó cao qua đầu rồi bắt đầu quan sát, đồng thời cau mày lại trông còn trầm ngâm nghiêm túc hơn cả một kẻ đang mưu đồ chuyện tày đình.

Và quảng trường Trubnoy, góc nhỏ của Moskva nơi loài vật được yêu thương đến thế mà cũng bị hành hạ đến thế, vẫn đang sống trọn cuộc đời nhỏ bé của mình, đầy ồn ào và náo nhiệt. Những con người bận rộn hay đạo đức đi ngang qua đại lộ ngoài kia sẽ chẳng tài nào hiểu nổi điều gì đã quy tụ đám đông này lại, với đủ loại mũ nón, mũ lông và mũ chóp cao hỗn độn đến thế; họ đang bàn tán điều gì, và đang mua bán những gì ở nơi đó.