Những biện pháp nghiêm ngặt nhất đã được áp dụng để bí mật gia đình nhà Uskov không bị lộ ra ngoài và trở thành đề tài bàn tán rộng rãi. Một nửa số gia nhân bị điều đi xem kịch hoặc dự rạp xiếc; nửa còn lại bị giam chân trong nhà bếp và không được phép bước ra ngoài. Mọi lệnh cấm tiếp khách đã được ban hành. Vợ của viên đại tá, em gái bà và gia sư, dẫu đều đã được cho hay về cơ mật, vẫn giả vờ như không hay biết gì; họ ngồi trong phòng ăn và tuyệt nhiên không bén mảng ra phòng khách hay sảnh ngoài.
Sasha Uskov, chàng thanh niên hai mươi lăm tuổi chính là nguyên nhân gây ra mọi sự náo động này, đã đến từ trước đó một lúc. Nhờ lời khuyên của người chú nhân hậu Ivan Markovitch — người luôn đứng về phía cậu — cậu ngoan ngoãn ngồi ngoài sảnh bên cánh cửa dẫn vào phòng làm việc, sẵn sàng chờ để trình bày một cách thành khẩn và cởi mở.
Bên kia cánh cửa, trong phòng làm việc, một hội đồng gia tộc đang nhóm họp. Chủ đề đang được tranh luận vô cùng khó chịu và tế nhị. Sasha Uskov đã đem cầm cố một kỳ phiếu giả tại một ngân hàng, và kỳ hạn thanh toán đã đến từ ba ngày trước. Giờ đây, hai người bác bên nội cùng Ivan Markovitch, anh trai của người mẹ quá cố, đang phải đưa ra quyết định: nên trả tiền để cứu vấy danh dự gia đình, hay mặc kệ và để vụ việc ra tòa.
Đối với những người bàng quan chẳng có chút lợi ích cá nhân nào trong câu chuyện, những vấn đề như thế này có vẻ đơn giản; nhưng đối với những ai kém may mắn phải đứng ra giải quyết chúng một cách nghiêm túc thì lại vô cùng nan giải. Các ông bác đã tranh luận từ lâu lắm rồi, thế nhưng khúc mắc vẫn chẳng tiến gần hơn tới hồi kết.
— Các anh bạn của tôi ơi! — Viên đại tá lên tiếng, giọng phảng phất sự mệt mỏi và cay đắng. — Ai bảo danh dự gia đình chỉ là một quy ước sáo rỗng cơ chứ? Tôi hoàn toàn không nói thế. Tôi chỉ đang cảnh giác các anh trước một góc nhìn sai lầm; tôi đang chỉ ra khả năng xảy ra một sai lầm không thể dung thứ. Sao các anh lại không thể nhìn ra điều đó cơ chứ? Tôi có đang nói tiếng Trung Quốc đâu, tôi đang nói tiếng Nga cơ mà!
— Anh bạn thân mến, chúng tôi hiểu chứ, — Ivan Markovitch ôn tồn lên tiếng phản đối.
— Các anh hiểu sao được nếu cứ nói rằng tôi không tin vào danh dự gia đình? Tôi nhắc lại lần nữa: dan-h dự gia-đình mà bị hiêu-lầm thì chỉ là một định kiến! Hiểu lầm đấy! Tôi xin nói thế này: dù động cơ có là gì đi nữa để che chở cho một tên vô loại, dù kẻ đó là ai, và giúp hắn trốn tránh trừng phạt, thì điều đó vẫn trái pháp luật và không đáng mặt một người quân tử. Đó đâu phải là cứu lấy danh dự gia đình; đó là sự hèn nhát về mặt công dân! Lấy quân đội làm ví dụ nhé... Danh dự quân đội đối với chúng ta trân quý hơn bất kỳ thứ danh dự nào khác, thế nhưng chúng ta đâu có bao che cho những kẻ phạm tội trong hàng ngũ, mà thẳng tay trừng phạt chúng. Và liệu danh dự của quân đội có vì thế mà suy suyển không? Hoàn toàn ngược lại là đằng khác!
Người bác bên nội còn lại, một viên chức Bộ Tài chính, vốn là một kẻ ít nói, chậm chạp và mắc bệnh thấp khớp, ngồi lặng thinh hoặc chỉ cất lời nhắc đến chuyện cái tên Uskov sẽ lên mặt báo nếu vụ việc ra tòa. Ý kiến của ông là vụ việc này cần phải được ém nhẹm ngay từ đầu chứ không thể để thành chuyện bàn tán công khai; thế nhưng, ngoài mối lo về việc bị bêu tên trên báo chí, ông chẳng đưa ra thêm lý lẽ nào khác để bảo vệ quan điểm của mình.
Người bác bên ngoại, vị bác Ivan Markovitch nhân hậu, cất giọng mượt mà, dịu dàng và run run. Ông mở đầu bằng việc cho rằng tuổi trẻ có những quyền hạn và những cám dỗ đặc thù của nó. Nào ai trong chúng ta chưa từng trẻ tuổi, và ai chưa từng có lúc lầm đường lạc lối? Chưa cần bàn đến những người phàm tròng trọc, ngay cả các vĩ nhân cũng chẳng tránh khỏi những sai lầm và vấp ngã thời trai trẻ. Lấy tiểu sử của các nhà văn lớn làm ví dụ xem. Chẳng phải thời trẻ ai trong số họ cũng từng cờ bạc, chè chén và chuốc lấy sự phẫn nộ của những người có tư tưởng chính trực đó sao? Dẫu lỗi lầm của Sasha có suýt chạm ngưỡng tội ác đi nữa, họ cũng phải nhớ rằng Sasha hầu như chẳng được học hành gì; cậu đã bị đuổi học từ năm lớp năm; bố mẹ qua đời từ thủa nhỏ, khiến cậu từ thuở bé dại đã thiếu vắng sự dìu dắt và những ảnh hưởng tốt đẹp, nhân từ. Cậu là kẻ hay lo âu, dễ xúc động, chân chưa đứng vững trên mặt đất, và hơn hết thảy, cậu là kẻ kém may mắn. Dù cậu có tội đi chăng nữa, thì dẫu sao cậu vẫn xứng đáng nhận được sự khoan dung và cảm thông từ những tấm lòng trắc ẩn. Đương nhiên là cậu cần phải bị trừng phạt, nhưng bản thân cậu hiện giờ cũng đã bị trừng phạt bởi lương tâm và nỗi dằn vặt đang gặm nhấm khi phải chờ đợi phán quyết từ gia đình. Sự so sánh với quân đội mà viên đại tá vừa đưa ra quả thực rất hay, làm rạng danh trí tuệ cao siêu của anh ấy; lời kêu gọi hướng về nghĩa vụ công dân đã thể hiện tinh thần thượng võ trong tâm hồn anh ấy, thế nhưng họ không được quên rằng trong mỗi cá nhân, tinh thần công dân luôn gắn kết chặt chẽ với tinh thần Cơ Đốc giáo...
— Chẳng lẽ chúng ta lại phụ lại nghĩa vụ công dân, — Ivan Markovitch đầy nhiệt huyết thốt lên, — nếu thay vì trừng phạt một đứa trẻ lầm đường lạc lối, chúng ta lại chìa ra một bàn tay giúp đỡ?
Ivan Markovitch tiếp tục bàn luận về danh dự gia đình. Bản thân ông không có vinh dự được mang họ Uskov, nhưng ông thừa biết dòng dõi hiển hách của họ đã có từ thế kỷ thứ mười ba; và ông cũng không quên dù chỉ một phút rằng người chị gái yêu dấu, quý báu của ông đã từng là vợ của một trong những bậc trưởng tộc mang cái họ ấy. Tóm lại, gia đình ấy rất đỗi thân thương đối với ông vì nhiều lẽ, và ông không tài nào chấp nhận nổi ý nghĩ rằng vì một nghìn rúp cỏn con mà để lại vết nhơ trên tấm khiên gia huy vô giá. Nếu tất cả những lý lẽ ông vừa đưa ra hãy còn chưa đủ sức thuyết phục, thì cuối cùng, Ivan Markovitch xin khẩn khoản những người đang ngồi đây hãy tự vấn xem thế nào là tội ác? Tội ác là một hành vi vô đạo đức bắt nguồn từ ác tâm. Nhưng liệu ý chí của con người có thực sự tự do không? Triết học đến nay vẫn chưa đưa ra được câu trả lời dứt khoát cho câu hỏi đó. Các học giả vẫn đang nắm giữ những quan điểm khác nhau. Trường phái mới nhất của Lombroso chẳng hạn, họ phủ nhận sự tự do của ý chí, và coi mọi tội ác đều là sản phẩm từ những đặc điểm thuần túy mang tính giải phẫu của cá nhân đó.
— Ivan Markovitch, — viên đại tá van nài, — chúng ta đang bàn chuyện nghiêm túc về một vấn đề quan trọng, thế mà anh lại lôi cả Lombroso vào đây, đúng là cái đồ thông thái rởm. Anh hãy ngẫm lại xem mình đang nói những điều này vì cái gì chứ? Anh có tưởng tượng nổi những bài diễn văn hùng hồn rền vang của anh sẽ đưa ra được câu trả lời cho vấn đề không?
Sasha Uskov ngồi bên cánh cửa và lắng nghe. Cậu chẳng cảm thấy sợ hãi, xấu hổ hay chán nản chút nào, mà chỉ thấy mệt mỏi và trống rỗng trong lòng. Cậu thấy việc họ tha thứ hay không đối với mình hoàn toàn chẳng có chút khác biệt nào; cậu đến đây để nghe phán quyết và giải bày đơn giản chỉ vì Ivan Markovitch nhân hậu đã nài nỉ cậu làm thế. Cậu chẳng sợ hãi tương lai. Đối với cậu, ở đâu cũng vậy thôi: ngồi đây ở sảnh, ở trong tù, hay tận Siberia.
— Nếu là Siberia, thì cứ Siberia cho rồi, mặc xác thiên hạ!
Cậu đã chán ngấy cuộc đời này và thấy nó khó khăn đến mức không thể chịu đựng nổi. Cậu vướng vào những khoản nợ ngập đầu không lối thoát; trong túi chẳng còn nổi một xu; họ hàng thì đã trở nên đáng ghét đối với cậu; sớm muộn gì cậu cũng phải dứt áo ra đi khỏi những người bạn và mấy ả nhân tình, bởi họ bắt đầu tỏ ra quá khinh miệt cái thói bám váy sống dựa vào họ của cậu. Tương lai tối tăm mịt mịt.
Sasha dửng dưng, và chỉ bị làm phiền bởi mỗi một chuyện: bên kia cánh cửa, họ đang gọi cậu là kẻ vô loại và tội phạm. Chừng từng phút trôi qua, cậu chỉ chực chồm dậy, xông thẳng vào phòng làm việc và thét lên đáp trả lại cái giọng điệu kim loại đáng ghét của viên đại tá:
— Ông đang nói dối!
“Tội phạm” là một từ thật đáng sợ — đó là từ dành cho những kẻ sát nhân, trộm cắp, cướp giật; nói tóm lại là những kẻ độc ác và đã hỏng bết về mặt đạo đức. Và Sasha thì còn lâu mới là con người như thế... Đúng là cậu nợ nần đầm đìa và chẳng chịu trả nợ. Nhưng nợ nần đâu phải là tội ác, và chuyện một người ngập ngập nợ nần cũng chẳng có gì là lạ. Cả viên đại tá lẫn Ivan Markovitch đều đang nợ nần ngập đầu đấy thôi...
— Mình còn làm gì sai trái nữa chứ? — Sasha tự hỏi.
Cậu đã đem chiết khấu một tờ kỳ phiếu giả. Nhưng tất cả những gã thanh niên bạn bè cậu đều làm thế cả. Handrikov và Von Burst lúc nào chẳng làm giả kỳ phiếu của bố mẹ hoặc bạn bè khi tiền trợ cấp gửi đến chậm trễ, và rồi khi nhận được tiền từ nhà gửi lên, họ chuộc lại trước hạn. Sasha cũng làm thế, chỉ có điều cậu chưa chuộc lại được tờ kỳ phiếu vì chưa nhận được số tiền mà Handrikov đã hứa cho vay. Cậu chẳng có lỗi gì sất; lỗi là tại hoàn cảnh. Đúng là việc dùng chữ ký của người khác bị coi là đáng khiển trách; tuy nhiên, dẫu sao đó cũng chẳng phải tội ác mà chỉ là một mẹo mực được chấp nhận rộng rãi, một thủ tục hình thức vô hại chẳng làm tổn hại đến ai, bởi vì khi làm giả chữ ký của viên đại tá, Sasha hoàn toàn không có ý định gây thiệt hại hay tổn thất cho bất kỳ ai.
— Không, điều đó không có nghĩa là mình là tội phạm... — Sasha nghĩ bụng. — Và tính cách của mình cũng chẳng tài nào nhúng tay vào một tội ác được. Mình vốn mềm mỏng, đa cảm... Khi có tiền, mình toàn giúp đỡ người nghèo...
Sasha cứ miên man suy nghĩ theo hướng đó trong lúc bên kia cánh cửa họ vẫn đang tiếp tục tranh luận.
— Nhưng thưa các anh, thế này thì đến bao giờ mới dứt? — Viên đại tá tuyên bố, bắt đầu nổi giận. — Giả sử chúng ta tha cho nó và trả số tiền ấy đi. Các anh thừa biết nó sẽ chẳng đời nào bỏ cái thói sống trác táng, tiêu hoang, nợ nần chồng chất, rồi lê la đến mấy hiệu thợ may của chúng ta để may quần áo ghi tên chúng ta đâu! Các anh có dám chắc đây sẽ là trò quậy phá cuối cùng của nó không? Riêng tôi thì tôi hoàn toàn chẳng có tí niềm tin nào vào việc nó có thể cải tạo được đâu!
Viên chức Bộ Tài chính lầm bầm đáp lại vài câu gì đó; tiếp sau đó Ivan Markovitch lại bắt đầu lên tiếng với giọng điệu ngọt nhạt, nhu mì. Viên đại tá bực dọc dịch chuyển ghế, cất cái giọng kim loại đáng ghét lấn át cả tiếng của người kia. Cuối cùng cánh cửa cũng mở ra và Ivan Markovitch bước ra từ phòng làm việc; trên khuôn mặt gầy gò nhẵn nhụi của ông có những vệt đỏ ứng lên.
— Vào đi cháu, — ông nói, nắm lấy tay Sasha. — Vào nói chuyện một cách thành tâm đi cháu. Đừng kiêu ngạo nữa con ạ, hãy khiêm nhường và nói từ tận đáy lòng.
Sasha bước vào phòng làm việc. Viên chức Bộ Tài chính đang ngồi; viên đại tá đứng trước bàn, một tay đút túi quần, một đầu gối tì lên ghế. Không khí trong phòng ngột ngạt và đặc quánh khói thuốc. Sasha không nhìn vị quan chức hay viên đại tá; cậu bỗng thấy xấu hổ và ngượng ngùng đến kỳ lạ. Cậu lo lắng nhìn Ivan Markovitch rồi lầm bầm:
— Cháu sẽ trả... Cháu sẽ gửi lại...
— Lúc đem chiết khấu tờ kỳ phiếu, anh trông đợi điều gì hả? — Cậu nghe thấy tiếng chất giọng kim loại vang lên.
— Cháu... Handrikov đã hứa cho cháu mượn tiền trước thời hạn đó mà.
Sasha không thể nói thêm được gì nữa. Cậu bước ra khỏi phòng làm việc và ngồi phịch xuống chiếc ghế gần cửa.
Cậu rất muốn chuồn thẳng ngay lập tức, nhưng cổ họng cậu nghẹn đắng vì căm hận và cậu cực kỳ muốn ở lại, muốn xé xác viên đại tá ra thành từng mảnh, muốn quăng vào mặt lão vài câu hỗn láo. Cậu ngồi ngẫm nghĩ xem nên nói câu gì thật cay độc và sát thương đối với người bác đáng ghét đó, thì đúng lúc ấy, một bóng hồng ẩn hiện trong chập choạng hoàng hôn xuất hiện ở cửa phòng khách. Đó là vợ viên đại tá. Bà ra hiệu gọi Sasha lại gần, đoạn vò đầu bứt tai, vừa khóc vừa nói:
— Alexandre, ta biết cháu không thích ta, nhưng... hãy nghe ta đi; nghe ta đi, ta van cháu đấy... Nhưng hỡi ơi, sao chuyện này lại có thể xảy ra cơ chứ? Ôi trời ơi, thật khủng khiếp, khủng khiếp quá! Vì ơn trên, hãy nài nỉ họ đi cháu, hãy tự bào chữa đi, hãy van xin họ đi.
Sasha nhìn đôi vai đang run rẩy của bà, nhìn những giọt nước mắt lăn dài trên má, nghe văng vẳng sau lưng thứ âm thanh rỗng tuếch, đầy lo âu từ những con người mệt mỏi và kiệt sức, rồi cậu nhún vai. Cậu đời nào lại ngờ được rằng mấy vị họ hàng quyền quý của mình lại có thể làm rùm beng lên chỉ vì một nghìn rúp cỏn con! Cậu không tài nào hiểu nổi những giọt nước mắt cũng như giọng điệu run rẩy của họ.
Một tiếng đồng hồ sau, cậu nghe tin viên đại tá đã giành phần thắng; các ông bác cuối cùng cũng nghiêng về phương án để vụ việc ra tòa.
— Xong việc rồi nhé, — viên đại tá thở dài nói. — Đủ lắm rồi.
Sau quyết định này, tất cả các ông bác, ngay cả vị đại tá quyết đoán lúc nãy, đều trở nên chán nản thấy rõ. Một sự im lặng bao trùm.
— Hỡi Chúa nhân từ! — Ivan Markovitch thở dài. — Chị tôi tội nghiệp quá!
Và ông bắt đầu thì thầm bằng một giọng nghẹn ngào rằng rất có thể người chị quá cố, thân mẫu của Sasha, giờ này đang có mặt đâu đó trong căn phòng này mà không ai nhìn thấy. Trong thẳm tâm, ông cảm nhận được người phụ nữ bất hạnh, thánh thiện ấy đang khóc than, đau khổ và van xin cho đứa con trai của mình. Vì sự bình yên nơi cửu tuyền của bà, họ hãy tha thứ cho Sasha.
Tiếng nấc nghẹn ngào vang lên. Ivan Markovitch đang khóc và lầm bầm điều gì đó mà qua cánh cửa chẳng thể nào nghe rõ. Viên đại tá đứng dậy đi qua đi lại từ góc phòng này sang góc phòng khác. Cuộc trò chuyện dài dằng dặc lại bắt đầu từ đầu.
Nhưng đúng lúc ấy chiếc đồng hồ ở phòng khách điểm hai tiếng. Hội đồng gia tộc đã kết thúc. Để tránh phải chạm mặt kẻ vừa khơi gợi lên cơn thịnh nộ trong mình, viên đại tá đi từ phòng làm việc ra thẳng tiền sảnh chứ không qua lối cửa chính... Ivan Markovitch bước ra sảnh ngoài... Ông đang vô cùng xúc động và hai bàn tay xoa vào nhau vẻ đầy hân hoan. Đôi mắt còn ngấn lệ trông thật hiền từ và khóe miệng mỉm cười.
— Mọi chuyện êm xuôi rồi, — ông nói với Sasha. — Tạ ơn Chúa! Cháu có thể về nhà và ngủ một giấc thật yên bình rồi đấy, cháu yêu ạ. Chúng ta quyết định trả khoản tiền đó, nhưng với điều kiện cháu phải hối cải và ngày mai đi theo chú về vùng quê để bắt đầu làm việc.
Một phút sau, Ivan Markovitch và Sasha trong bộ áo choàng dài và đội mũ đang bước xuống cầu thang. Người chú đang lầm bầm đôi điều giáo điều. Sasha chẳng thèm lắng nghe, chỉ cảm thấy như thể gánh nặng đè nén bấy lâu đang dần trút khỏi bờ vai. Họ đã tha thứ cho cậu; cậu được tự do rồi! Một luồng gió vui sướng trào dâng trong lồng ngực, mang đến cảm giác tê tái ngọt ngào thấu tận tim gan. Cậu khao khát được hít thở, được sải bước thật nhanh, được sống! Liếc nhìn những ngọn đèn đường và bầu trời tối đen như mực, cậu sực nhớ ra tối nay Von Burst đang tổ chức tiệc mừng bổn mạng tại nhà hàng “Bear”, và một lần nữa, cảm giác hân hoan lại tràn ngập tâm hồn cậu...
— Mình sẽ đi! — Cậu quyết định.
Nhưng rồi cậu sực nhớ ra mình chẳng có nổi một xu dính túi, rằng những kẻ bạn bè mà cậu sắp đến gặp sẽ khinh bỉ cậu ngay tức khắc vì cái tội rỗng túi. Cậu phải kiếm cho bằng được ít tiền, dù có chuyện gì xảy ra đi nữa!
— Chú ơi, cho cháu mượn một trăm rúp đi, — cậu nói với Ivan Markovitch.
Người chú ngạc nhiên nhìn vào mặt cậu rồi lùi lại dựa lưng vào cột đèn.
— Đưa cho cháu đi, — Sasha nói, chân bước qua bước lại đầy nôn nóng và bắt đầu thở dốc. — Chú ơi, cháu van chú, cho cháu một trăm rúp đi.
Khuôn mặt cậu biến dạng, run lẩy bẩy, và trông như sắp bổ nhào vào người chú đến nơi...
— Chú không cho à? — Cậu cứ gặng hỏi mãi khi thấy người chú vẫn còn đang ngỡ ngàng chẳng hiểu chuyện gì. — Nghe đây. Nếu chú không cho, ngày mai cháu sẽ tự thú! Cháu sẽ không để chú trả tờ kỳ phiếu ấy đâu! Ngày mai cháu sẽ lại chìa ra một tờ kỳ phiếu giả khác cho mà xem!
Đứng như trời trồng và lầm bầm những câu không đầu không cuối trong nỗi kinh hoàng, Ivan Markovitch rút tờ một trăm rúp từ trong ví ra và đưa cho Sasha. Cậu thanh niên giật lấy rồi bước đi thật nhanh...
Ngồi lên xe trượt tuyết, Sasha dần bình tâm trở lại và cảm thấy một luồng vui sướng lại trào dâng trong lồng ngực. Những “quyền của tuổi trẻ” mà Ivan Markovitch nhân hậu vừa nhắc đến tại hội đồng gia tộc bỗng bừng tỉnh và khẳng định vị thế của mình. Sasha mường tượng ra bữa tiệc rượu đang chờ đợi phía trước, giữa những chai lọ, phụ nữ và bạn bè, một ý nghĩ lóe lên trong đầu cậu:
— Giờ thì tao thấy mình đúng là một tên tội phạm rồi; phải, tao là một tên tội phạm.
