Khi Yakov bước vào nhà, viên cảnh sát đã không còn ở đó nữa, nhưng người bồi bàn vẫn đang ngồi cùng Matvey, tính toán gì đó trên chiếc bàn tính. Gã có thói quen lui tới quán trọ này thường xuyên, hầu như ngày nào cũng ghé; trước kia gã đến để gặp Yakov Ivanitch, còn giờ thì sang tìm Matvey. Gã cứ liên tục gẩy bàn tính, khuôn mặt nhễ nhại mồ hôi và lộ vẻ căng thẳng, hoặc thỉnh thoảng gã lại hỏi xin tiền, hay vừa vuốt chòm râu vừa kể lể về quãng thời gian trước kia từng làm việc ở một nhà ga hạng nhất, chuyên pha rượu punch champagne cho các sĩ quan, và trong những bữa tiệc lớn từng tự tay dọn món súp cá tầm. Trên cõi đời này chẳng có gì ngoài những quầy giải khát làm gã hứng thú, và gã chỉ có thể nói về chuyện ăn uống, về các loại rượu cùng những vật dụng trên bàn tiệc. Có lần, khi trao tách trà cho một phụ nữ trẻ đang cho con bú và muốn nói điều gì đó làm vui lòng cô, gã đã diễn đạt thế này:

“Bộ ngực của người mẹ chính là quầy giải khát của đứa bé.”

Vừa gẩy bàn tính trong phòng Matvey, gã vừa đòi tiền; bảo rằng mình không thể tiếp tục sống ở Progonnaya được nữa, rồi lặp đi lặp lại mấy lần bằng giọng điệu nghe như sắp khóc:

“Tôi biết đi đâu đây? Giờ tôi biết đi đâu bây giờ? Xin hãy nói cho tôi biết với.”

Lúc đó Matvey đi vào bếp và bắt đầu bóc vỏ chỗ khoai tây luộc có lẽ đã cất từ hôm trước. Không gian chìm trong yên lặng, và Yakov Ivanitch tưởng rằng gã bồi bàn đã về rồi. Đã qua giờ đọc kinh chiều; ông gọi Aglaia, và nghĩ rằng trong nhà không còn ai khác nên cất giọng hát vang lên mà không chút e dè. Ông vừa hát vừa đọc kinh, nhưng trong thâm tâm lại đang lẩm nhẩm những lời khác, “Lạy Chúa, xin tha thứ cho con! Lạy Chúa, xin cứu rỗi con!” và hết lần này đến lần khác, không ngừng nghỉ, ông cúi rạp người xuống sát đất như muốn vắt kiệt sức lực của chính mình, đầu cứ lắc lư mãi khiến Aglaia nhìn ông với vẻ kinh ngạc. Ông sợ Matvey bước vào, lại vừa đinh ninh rằng thể nào hắn cũng sẽ bước vào, và trong lòng dâng lên một cơn giận dữ đối với hắn mà ông chẳng thể nào dẹp yên nổi dẫu có cầu nguyện hay liên tục cúi lạy sát đất.

Matvey rất khẽ đẩy cửa bước vào phòng cầu nguyện.

“Thật là tội lỗi, tội lỗi quá chừng!” hắn vừa quở trách vừa thở dài. “Hãy sám hối đi! Hãy suy nghĩ xem anh đang làm gì vậy, người anh em!”

Yakov Ivanitch siết chặt tay thành nắm đấm, không dám nhìn hắn vì sợ sẽ đánh hắn, bèn bước nhanh khỏi phòng. Cảm thấy mình giống như một con dã thú khổng lồ đầy gớm ghiếc chẳng khác gì lúc ở trên đường trước đó, ông băng qua hành lang để vào căn phòng xám xịt, dơ bốc mùi khói và hơi ẩm, nơi bọn nông dân thường tụ tập uống trà, rồi ở đó đi lại từ góc này sang góc khác suốt một hồi lâu, bước chân nặng nề đến mức đám bát đĩa trên kệ kêu lanh keng và mấy cái bàn rung lên. Lúc này ông đã nhận ra rõ ràng rằng bản thân mình đang bất mãn với niềm tin của chính mình, và không thể cầu nguyện như trước được nữa. Ông phải sám hối, phải suy ngẫm kỹ lưỡng, phải nhìn nhận lại, phải sống và cầu nguyện theo một cách khác. Nhưng cầu nguyện thế nào đây? Hay tất cả những điều này chỉ là một sự cám dỗ của quỷ dữ, và chẳng có gì trong số đó là cần thiết cả? . . . Phải làm sao đây? Ông phải làm gì bây giờ? Ai có thể dẫn đường cho ông? Thật là bất lực làm sao! Ông dừng chân, ôm lấy đầu và bắt đầu suy nghĩ, nhưng sự hiện diện của Matvey gần đó cứ cản trở không để ông suy tưởng một cách bình tâm. Thế là ông sải bước nhanh vào trong phòng.

Matvey đang ngồi trong bếp trước một tô khoai tây và ăn. Ngay gần đó, sát chiếc lò sưởi, Aglaia và Dashutka đang ngồi đối diện nhau quay sợi. Giữa lò sưởi và chiếc bàn Matvey đang ngồi có đặt một chiếc ván ủi; trên đó dựng một chiếc bàn là đang nguội.

“Chị ơi,” Matvey cất tiếng hỏi, “cho em xin chút dầu ăn nhé!”

“Ai lại đi ăn dầu vào cái ngày thế này?” Aglaia hỏi.

“Em có phải là thầy tu đâu, chị ơi, em là giáo dân mà. Hơn nữa với sức khỏe yếu ớt này, em không chỉ được dùng dầu mà cả sữa nữa cơ.”

“Ừ, ở nhà máy thì thứ gì anh chẳng xơi được.”

Aglaia với lấy chai dầu chay trên kệ rồi đập mạnh xuống trước mặt Matvey, với một nụ cười đầy ác ý rõ ràng là vô cùng đắc ý khi thấy hắn đúng là một kẻ tội đồ như thế.

“Mà tao nói cho mày biết, mày không được ăn dầu!” Yakov quát lớn.

Aglaia và Dashutka giật mình, nhưng Matvey cứ thế chế dầu vào tô rồi tiếp tục ăn như thể chẳng hề nghe thấy gì.

“Tao bảo mày không được ăn dầu!” Yakov còn gíát to hơn nữa; mặt ông đỏ bừng lên, chộp lấy tô khoai tây, nhấc bổng lên quá đầu rồi dồn toàn lực đập mạnh xuống sàn khiến nó vỡ tung tóe thành từng mảnh. “Mày không được phép mở miệng!” ông thét lên bằng giọng giận dữ tột cùng dẫu cho Matvey từ nãy đến giờ chưa hề hé răng một lời. “Không được phép!” ông lặp lại, rồi nện mạnh nắm đấm xuống bàn.

Matvey tái mặt đứng dậy.

“Người anh em!” hắn vừa nói, miệng vẫn còn nhai dở — “người anh em, hãy suy nghĩ xem mình đang làm gì đi chứ!”

“Cút khỏi nhà tao ngay lập tức!” Yakov quát; ông cảm thấy ghê tởm cái khuôn mặt nhăn nheo của Matvey, cả giọng nói của hắn, những vụn thức ăn dính trên bộ ria mép, và cả cảnh tượng hắn đang nhởn nhơ nhai thức ăn. “Cút, tao bảo mày cút!”

“Anh em gì chứ, hãy bình tĩnh lại đi! Sự kiêu ngạo từ địa ngục đã làm lu mờ tâm trí anh rồi đấy!”

“Câm mồm!” (Yakov dậm chân xuống sàn). “Biến đi, đồ quỷ tha ma bắt!”

“Nếu anh muốn biết cho ra lẽ,” Matvey tiếp tục bằng giọng lớn tiếng, khi hắn ta cũng bắt đầu nổi giận, “thì anh chính là kẻ phản đạo quay lưng lại với Chúa và là một tên dị giáo. Bọn quỷ dữ đã che khuất ánh sáng chân lý khỏi anh; lời cầu nguyện của anh chẳng được Chúa đoái hoài đâu. Hãy sám hối trước khi quá muộn! Giờ lâm chung của kẻ tội đồ thật đáng sợ làm sao! Hãy sám hối đi, người anh em!”

Yakov chồm tới túm lấy vai Matvey và kéo hắn ra khỏi bàn, trong khi mặt hắn càng lúc càng cắt không còn giọt máu, vẻ đầy sợ hãi và ngơ ngác, miệng lắp bắp: “Gì thế này? Có chuyện gì vậy?”, vừa chống cự vừa cố gắng giãy giụa để thoát khỏi tay Yakov, hắn vô tình vớ phải cổ áo sơ-mi của Yakov và làm rách một mảng; và trong mắt Aglaia thì trông như thể hắn đang định đánh Yakov vậy. Cô hét lên một tiếng, chộp lấy chai dầu chay và dồn toàn lực giáng thẳng xuống đỉnh đầu của người anh họ mà cô căm ghét. Matvey lảo đảo, và ngay khoảnh khắc ấy, khuôn mặt hắn bỗng trở nên bình thản và dửng dưng. Yakov, thở hồng hộc, đầy kích động, và cảm thấy thích thú trước cái âm thanh nằng nặng như có sự sống phát ra từ cái chai lúc nó nện xuống đỉnh đầu, cứ thế giữ cho hắn khỏi ngã và mấy lần (sau này ông nhớ rất rõ chi tiết ấy) dùng ngón tay ra hiệu bảo Aglaia nhặt lấy chiếc bàn là; và chỉ đến khi dòng máu bắt đầu rỉ qua kẽ tay ông, nghe thấy tiếng khóc thét vang dội của Dashutka, chiếc ván ủi đổ rầm xuống và Matvey ngã vật nặng nề lên đó, lúc bấy giờ Yakov mới nguôi giận và ý thức được chuyện gì vừa xảy ra.

“Cho nó thối thây đi, cái đồ công nhân đú đởn!” Aglaia thốt lên với vẻ đầy ghê tởm, tay vẫn cầm chặt chiếc bàn là. Khăn trùm đầu dính đầy máu trắng tuột xõa xuống tận vai, mái tóc xám xịt xõa tung ra rối bời. “Nó đáng đời lắm!”

Mọi thứ thật hãi hùng. Dashutka ngồi bệt dưới sàn gần lò sưởi, tay vẫn cầm cuộn sợi, nức nở không thành tiếng và cứ cúi rạp người xuống liên tục, mỗi lần cúi lại phát ra một tiếng thở dốc nghẹn ngào. Nhưng chẳng có gì khiến Yakov kinh hãi bằng đĩa khoai tây đẫm máu nằm dưới sàn mà ông sợ bước dẫm phải, và còn một điều kinh khủng khác đang đè nặng lên tâm trí ông như một cơn ác mộng tồi tệ nhất, tựa như hiểm họa lớn lao nhất dẫu phút đầu ông chưa thể hoàn toàn tiếp nhận nổi. Đó chính là gã bồi bàn Sergey Nikanoritch, đang đứng ngây người ở ngưỡng cửa trên tay cầm chiếc bàn tính, mặt cắt không còn giọt máu, kinh hoàng chứng kiến những gì vừa diễn ra trong căn bếp. Chỉ đến khi gã quay người bước nhanh ra hành lang rồi đi thẳng ra ngoài, Yakov mới sực tỉnh và lao theo gã.

Vừa đi vừa lấy tuyết lau những vết máu trên tay, ông vừa suy tính. Ý nghĩ lóe lên trong đầu ông rằng người làm thuê của họ đã rời đi từ lâu và có xin phép ở lại qua đêm tại làng; hôm qua họ vừa mổ một con heo, nên ngoài sân tuyết dính đầy những vệt máu lớn và cả trên xe trượt tuyết, thậm chí ngay cả một bên thành miệng giếng cũng văng đầy máu, thế nên mọi chuyện sẽ chẳng có vẻ gì khả nghi dường ấy dẫu cho toàn bộ người trong gia đình Yakov có bị dính máu đi chăng nữa. Việc che giấu vụ mông sát này quả là dằn vặt thấu xương, nhưng nghĩ đến cảnh viên cảnh sát sẽ huýt sáo và cười mỉm mai khi từ đồn bước vào, đám nông dân kéo đến trói tay Yakov lẫn Aglaia rồi long trọng áp giải họ đến tòa án huyện và từ đó tống giáp ra thị trấn, trong khi dọc đường đi ai nấy đều chỉ chỏ và cười cợt chế giễu, “Họ đang bắt mấy con chiên ngoan đạo kìa!”—điều đó đối với Yakov còn đau đớn hơn muôn vàn lần, và ông ao ước có thể kéo dài thời gian thêm chút nữa, để gánh chịu nỗi nhục nhã này không phải lúc này, mà là sau này, trong tương lai.

“Tôi có thể cho anh vay một nghìn rúp, . . .” ông vừa nói vừa đuổi kịp Sergey Nikanoritch. “Nếu anh đi nói với bất kỳ ai, cũng chẳng ích gì đâu. . . . Dằng nào thì cũng không thể cứu sống con người ta được nữa rồi;” và với cái vẻ khó nhọc lắm mới bắt kịp gã bồi bàn — kẻ hoàn toàn không thèm quay đầu lại mà chỉ cắm cổ rảo bước nhanh hơn trước, ông nói tiếp: “Tôi có thể đưa anh một nghìn rưỡi. . . .”

Ông khựng lại vì đã hụt hơi, trong khi Sergey Nikanoritch vẫn rảo bước nhanh như cắt, có lẽ vì sợ rằng mình cũng sẽ bị giết hại luôn. Chỉ mãi cho đến khi vượt qua đoạn giao cắt đường sắt và đi được nửa quãng đường từ đó ra đến nhà ga, gã mới lén lút quay đầu nhìn lại và đi chậm lại đôi chút. Những ngọn đèn đỏ và xanh lục đã bắt đầu lóe lên ở nhà ga và dọc theo tuyến đường ray; gió đã lặng, nhưng những bông tuyết vẫn rơi lả tả và con đường lại chuyển sang một màu trắng xóa. Thế nhưng ngay sát thềm nhà ga, Sergey Nikanoritch bỗng khựng lại, ngẫm nghĩ một thoáng rồi kiên quyết quay đầu bước ngược trở lại. Trời đang dần tối sầm lại.

“Hãy làm ơn đưa cho tôi một nghìn rưỡi đi, Yakov Ivanitch,” gã nói, toàn thân run lẩy bẩy. “Tôi đồng ý.”