Hôm nọ tôi thấy một đám cưới... Nhưng không! Tôi muốn kể cho các bạn nghe về một cây thông Nael. Đám cưới ấy thật lộng lẫy. Tôi vô cùng thích thú. Nhưng sự việc kia còn hay ho hơn nhiều. Tôi chẳng hiểu sao cảnh đám cưới ấy lại gợi cho tôi nhớ đến cây thông Noel. Câu chuyện diễn ra thế này:

Đúng năm năm trước, vào đêm giao thừa, tôi được mời đến dự một buổi dạ tiệc của trẻ em do một nhân vật có máu mặt trong giới kinh doanh tổ chức. Ông ta là kẻ có nhiều mối quan hệ, lắm bạn nhiều bè và hay luồn cúi. Thế nên có cảm giác như buổi tiệc của lũ trẻ chỉ là cái cớ để người lớn tụ họp với nhau, bàn chuyện mưu sinh một cách vô tư và tình cờ.

Tôi là một kẻ ngoài cuộc, và vì chẳng có chuyện gì quan trọng để bày tỏ, tôi thong thả tận hưởng buổi tối theo cách riêng của mình. Lại có một vị khách khác cũng vừa rẽ vào chốn gia đình ấm cúng này giống như tôi. Ông ta là người đầu tiên thu hút sự chú ý của tôi. Vẻ ngoài của ông không ra dáng một kẻ quyền quý hay dòng dõi cao sang gì. Ông cao, hơi gầy, rất nghiêm nghị và ăn mặc chỉnh tề. Trông ông có vẻ chẳng mảy may hứng thú với bầu không khí sum họp gia đình. Hễ cứ lủi thủi một mình vào góc phòng là nụ cười lại biến mất trên gương mặt ông, và đôi mày rậm tối màu nhíu lại thành một nét cau có.

Ông chẳng quen ai ngoài gia chủ và phơi bày mọi dấu hiệu chán chường đến chết được, dù vẫn dũng cảm duy trì vai trò vui vẻ hết mình cho đến tận phút chót. Mãi sau này tôi mới biết ông là một người ở tỉnh lên kinh đô lo toan vài việc quan trọng đến bứt tai vò đầu, có mang theo thư giới thiệu đến chỗ gia chủ chúng ta, và gia chủ đã đành miễn cưỡng đùm bọc lấy ông. Chẳng qua vì phép lịch sự nên ông ta mới mời vị khách này đến dự tiệc trẻ con.

Người ta không đánh bài với ông, cũng chẳng mời ông xì gà. Chẳng ai thèm bắt chuyện với ông. Có lẽ họ từ xa đã nhận ra bộ lông cánh của con chim ấy. Thế là vị khách của tôi, chẳng biết làm gì với đôi tay của mình, đành ngậm ngùi dùng cả buổi tối để vuốt ve chòm ria mép. Bộ ria của ông thực sự rất đẹp, nhưng ông chăm chú vuốt nó đến mức người ta có cảm giác rằng chòm ria ấy sinh ra trước, rồi sau đó người đàn ông kia mới xuất hiện chỉ để vuốt ve nó mà thôi.

Lại có một vị khách khác khiến tôi quan tâm. Nhưng ông ta thuộc một tầng lớp hoàn toàn khác. Ông ta là một nhân vật có thế lực. Người ta gọi ông là Julian Mastakovich. Thoạt nhìn, ai cũng nhận ra ông là một vị khách danh dự, có mối thâm tình với gia chủ giống hệt như mối quan hệ giữa gia chủ với vị khách để ria mép kia. Vợ chồng gia chủ hết lời ngọt ngào với ông, săn sóc vô cùng, chuốc rượu, quây quần bên ông, đưa những vị khách khác đến để giới thiệu nhưng tuyệt nhiên chẳng bao giờ dẫn ông đi gặp ai khác ngoài kia. Tôi nhận thấy những giọt nước mắt lấp lánh trong khóe mắt gia chủ khi Julian Mastakovich thốt lên rằng hiếm khi nào ông có được một buổi tối dễ chịu đến thế.

Chẳng hiểu sao tôiâm thầm cảm thấy khó chịu trước sự hiện diện của nhân vật này. Thế là, sau khi đã đùa giỡn chán chê với lũ trẻ — mà có đến năm đứa là con của gia chủ, những đứa trẻ được nuôi nấng béo múp míp — tôi bước vào một căn phòng khách nhỏ hoàn toàn trống trải, ngồi xuống dãy ghế ở phía đầu phòng vốn được thiết kế làm khu vườn cảnh và chiếm gần một nửa diện tích.

Lũ trẻ thật đáng yêu. Chúng kiên quyết không thèm giống người lớn, dẫu cho các bà mẹ và các cô gia sư có cố gắng đến đâu đi chăng nữa. Chỉ trong chớp mắt, chúng đã vặt trụi cây thông Noel đến tận viên kẹo cuối cùng và phá nát một nửa số đồ chơi trước khi kịp nhận ra món nào là của đứa nào.

Một đứa trong số đó là một cậu bé vô cùng khôi ngô, mắt đen, tóc xoăn, cứ bướng bỉnh chĩa khẩu súng gỗ vào tôi. Nhưng đứa trẻ thu hút nhiều sự chú ý nhất lại là chị nó, một cô bé chừng mười một tuổi, xinh đẹp tựa thần tình yêu. Em trầm ngâm và lặng lẽ, với đôi mắt to tròn, đượm buồn và mộng mơ. Bọn trẻ vô tình làm em phật ý, thế là em rời bỏ chúng và đi vào chính căn phòng mà tôi đang ẩn náu. Ở đó, em ngồi xuống góc phòng cùng con búp bê của mình.

— Bố con bé là một nhà kinh doanh giàu sụ, — các vị khách thì thầm với nhau bằng giọng đầy kính nể. — Đã dành sẵn ba trăm nghìn rúp làm của hồi môn cho nó rồi đấy.

Khi tôi quay đầu nhìn về phía nhóm người vừa phát ra mẩu tin tức ấy, ánh mắt tôi chạm ngay phải Julian Mastakovich. Ông đứng lắng nghe những lời tán gẫu nhạt nhẽo với thái độ chăm chú tập trung, hai tay chắp sau lưng và cái đầu nghiêng sang một suốt.

Suốt lúc ấy, tôi mải ngắm nghía sự cáo già mà gia chủ bày tỏ trong việc phân phát quà cáp. Cô con gái nhỏ với khối của hồi môn kếch xù nhận được con búp bê đẹp nhất, còn những món quà còn lại được chia theo giá trị giảm dần tương ứng với địa vị xã hội của cha mẹ chúng. Đứa trẻ cuối cùng, một thằng nhóc còi cọc lên mười, gầy gò, tóc đỏ, lấm chấm tàn nhang, nhận được một cuốn sách nhỏ viết về chuyện muôn loài tự nhiên mà không có lấy một bức tranh minh họa hay dẫu chỉ là một trang trí đầu đuôi nào. Nó là con của cô gia sư. Cô là một góa phụ nghèo túng, và đứa con trai nhỏ của cô, khoác trên mình chiếc áo vải nankin trông thật tội nghiệp, tỏ ra vô cùng bẽ bàng và sợ sệt. Nó cầm cuốn sách khoa học tự nhiên rồi lững thững đi vòng quanh đống đồ chơi của lũ trẻ. Nó thèm được chơi với chúng biết bao. Nhưng nó không dám. Nhìn thế là đủ biết nó sớm nhận thức được thân phận của mình rồi.

Tôi thích quan sát trẻ em. Thật kỳ thú khi ngắm nhìn cá tính trong chúng đang giãy giụa để khẳng định bản thân. Tôi có thể thấy những món đồ chơi của đám trẻ kia có sức hấp dẫn vô hạn đối với cậu bé tóc đỏ, đặc biệt là một rạp hát đồ chơi mà nó khao khát được tham gia đến mức quyết định nịnh nọt bọn trẻ. Nó mỉm cười và bắt đầu chơi cùng chúng. Nó nhường quả táo duy nhất của mình cho một thằng nhóc mập mạp có túi quần đã nhét đầy bánh kẹo, thậm chí nó còn cõng một đứa khác trên lưng — tất cả chỉ để được phép ở lại chơi với rạp hát.

Nhưng chỉ vài phút sau, một đứa trẻ hỗn xược lao vào đánh đập nó tơi bời. Nó chẳng dám khóc. Cô gia sư liền bước tới bảo nó đừng có phá phỏng việc chơi đùa của những đứa trẻ khác, thế là nó lủi thủi bò trườn vào đúng căn phòng mà cô bé nọ và tôi đang ngồi. Cô bé để nó ngồi xuống bên cạnh, và cả hai bắt đầu bận rộn trang điểm cho con búp bê đắt tiền.

Gần nửa giờ đồng hồ trôi qua, và tôi gần như chìm vào giấc ngủ khi ngồi đó trong khu vườn cảnh, nửa nghe tiếng chuyện trò râm ran của cậu bé tóc đỏ và nàng tiểu thư giàu có, thì Julian Mastakovich đột ngột bước vào. Ông đã lẻn ra khỏi phòng khách dưới vỏ bọc của một màn hỗn chiến ồn ào giữa lũ trẻ. Từ góc khuất của mình, tôi không khỏi nhận ra rằng chỉ ít phút trước thôi, ông còn đang say sưa trò chuyện với người bố của cô bé giàu có — người mà ông vừa mới được giới thiệu làm quen.

Ông đứng lặng đi một lát, đăm chiêu lẩm bẩm một mình như thể đang đếm thứ gì đó trên các ngón tay.

— Ba trăm... ba trăm... mười một... mười hai... mười ba... mười sáu... trong vòng năm năm! Cứ cho là bốn phần trăm đi... năm nhân mười hai bằng sáu mươi, và trên sáu mươi này... Giả sử rằng trong năm năm nữa số tiền ấy sẽ lên tới... ừm, bốn trăm. Hừm... hừm! Nhưng con cáo già ranh mãnh ấy đời nào chịu dừng lại ở mức bốn phần trăm. Lão ta thu về tám hoặc thậm chí mười phần trăm là ít. Cứ cho là năm trăm đi, năm trăm nghìn, ít nhất là thế, chắc chắn là vậy. Bất cứ khoản nào vượt quá số đó sẽ là tiền tiêu vặt — hừm...

Ông hỉ mũi và toan bước ra khỏi phòng thì chợt nhìn thấy cô bé liền khựng lại. Còn tôi, nấp sau những chậu cây, đã lọt khỏi tầm mắt của ông. Trông ông có vẻ đang run lên vì phấn khích. Chắc hẳn những tính toán vừa rồi đã khiến ông ta chấn động mạnh đến thế. Ông xoa tay, nhảy tưng tưng từ chỗ này sang chỗ khác, và ngày càng trở nên phấn khích hơn. Tuy nhiên, cuối cùng ông cũng kìm nén được cảm xúc và đứng yên lặng. Ông đăm đăm nhìn vị cô dâu tương lai với vẻ quyết đoán và muốn tiến về phía trước, nhưng ngước mắt nhìn quanh trước đã. Rồi, như thể mang nặng một tâm tư tội lỗi, ông nhón chân bước tới chỗ đứa trẻ, miệngmỉm cười, cúi xuống và đặt một nụ hôn lên đầu con bé.

Sự xuất hiện của ông quá đường đột khiến cô bé thét lên vì hoảng hốt.

— Cháu làm gì ở đây thế, đứa trẻ ngoan? — ông thì thầm, đảo mắt nhìn quanh và véo má con bé.

— Bọn cháu đang chơi ạ.

— Gì chứ, chơi với nó á? — Julian Mastakovich nói và liếc xéo về phía đứa con trai của cô gia sư. — Cháu nên ra phòng khách đi chứ, nhóc con, — ông bảo nó.

Cậu bé vẫn im lặng, ngước đôi mắt to tròn nhìn người đàn ông. Julian Mastakovich lại thận trọng nhìn quanh một lượt rồi cúi người sát xuống cô bé.

— Cháu có gì thế, một con búp bê à, cưng ơi?

— Vâng ạ. — Con bé hơi co rúm người lại, trán nhăn lại.

— Búp bê ư? Và cháu có biết búp bê được làm bằng gì không, cháu yêu?

— Không ạ, — con bé đáp yếu ớt và cúi gằm đầu xuống.

— Bằng giẻ rách đấy, cháu ạ. Còn nhóc, mau quay lại phòng khách với bọn trẻ đi, — Julian Mastakovich nghiêm khắc nhìn cậu bé.

Cả hai đứa trẻ đều cau mày. Chúng nắm chặt lấy tay nhau và quyết không chịu rời xa.

— Thế cháu có biết tại sao người ta lại tặng cháu con búp bê này không? — Julian Mastakovich hỏi, giọng hạ thấp dần xuống.

— Không ạ.

— Vì cháu là một cô bé ngoan, rất ngoan suốt cả tuần qua.

Nói đoạn, Julian Mastakovich bị một cơn chấn động kích động bủa vây. Ông nhìn quanh rồi cất giọng thều thào, gần như không thành tiếng vì quá khích và thiếu kiên nhẫn:

— Nếu ta đến thăm bố mẹ cháu thì cháu có yêu ta không, bé ngoan?

Ông toan hôn sinh linh bé nhỏ ngọt ngào ấy, nhưng cậu bé tóc đỏ nhận ra con bé sắp khóc đến nơi liền nắm chặt lấy tay nó và bật khóc nức nở đầy đồng cảm. Điều đó khiến người đàn ông nổi giận lôi đình.

— Biến đi! Biến đi! Quay lại phòng bên kia với bạn bè của mày đi.

— Cháu không muốn nó đi! Cháu không muốn! Chú đi đi! — cô bé kêu lên. — Mặc kệ em ấy! Mặc kệ em ấy! — Con bé suýt khóc.

Có tiếng bước chân vang lên ở ngưỡng cửa. Julian Mastakovich giật mình đứng phắt dậy, ưỡn cái thân hình đứng đắn của mình thẳng tắp. Cậu bé tóc đỏ càng hoảng sợ hơn. Nó buông tay cô bé ra, nép sát vào tường rồi chuồn thẳng qua phòng khách vào phòng ăn.

Để tránh gây chú ý, Julian Mastakovich cũng tiến về phía phòng ăn. Trông ông ta đỏ lựng như một con tôm luộc. Hình ảnh chính mình phản chiếu trong gương dường như khiến ông lúng túng. Có lẽ ông đang bực bội trước sự nồng nhiệt và nóng vội thái quá của chính mình. Bất chấp sự quan trọng và đường đường chính chính của bản thân, những toan tính đã dụ dỗ và cấu xé ông bằng thứ ham muốn tham lam của một thằng nhóc lao thẳng tới mục tiêu — dẫu cho đây chưa phải là mục tiêu thực sự; nó chỉ trở thành mục tiêu sau năm năm nữa mà thôi. Tôi lẽo đẽo đi theo nhân vật đáng kính ấy vào phòng ăn và được chứng kiến một màn kịch đáng nhớ.

Julian Mastakovich, mặt đỏ bừng vì cáu kỉnh, ánh mắt đằng đằng sát khí, bắt đầu hăm dọa cậu bé tóc đỏ. Cậu bé lùi lại mãi, lùi đến tận góc tường chẳng còn đường lui, đến nỗi chẳng biết trốn đi đâu trong cơn hoảng sợ.

— Cút ra khỏi đây! Mày làm gì ở đây thế? Cút ngay, tao bảo mày cút, đồ vô tích sự! Định ăn cắp trái cây hả? Ồ thế ra mày ăn cắp trái cây à! Xéo đi, đồ mặt tàn nhang kia, cút về với lũ giống mày đi!

Đứa trẻ hoảng sợ, như một tia hy vọng tuyệt vọng cuối cùng, nhanh chóng bò lỏn xuống gầm bàn. Kẻ bức hại nó, tức giận lộn ruột gan, bèn rút chiếc khăn tay bằng vải lanh cỡ lớn ra và dùng nó làm roi quất để đuổi cậu bé ra khỏi chỗ nấp.

Ở đây tôi phải nhận xét rằng Julian Mastakovich là một người hơi béo mập, nặng nề, tốt mã, má phúng phính, bụng phệ và cổ chân tròn trịa như hai quả hạch. Ông ta vừa đổ mồ hôi, vừa thở hồng hộc lại vừa hổn hển. Sự chán ghét (hay đó là lòng ghen tị?) của ông đối với đứa trẻ lớn đến mức ông thực sự bắt đầu cư xử như một kẻ mất trí.

Tôi cười phá lên đầy sảng khoái. Julian Mastakovich quay phắt lại. Ông hoàn toàn bối rối và có lẽ trong giây lát đã quên bẵng đi cái tầm vóc to lớn quan trọng của mình. Đúng lúc ấy, gia chủ xuất hiện ở khung cửa đối diện. Cậu bé lủi thủi bò ra khỏi gầm bàn, phủi sạch đầu gối và khuỷu tay. Julian Mastakovich vội vã đưa chiếc khăn tay vẫn đang cầm tòng teng ở góc lên mũi hỉ. Gia chủ nhìn ba chúng tôi với vẻ khá nghi ngờ. Nhưng dường như là một kẻ từng trải và biết uyển chuyển tùy cơ ứng biến, ông ta liền chớp lấy thời cơ để túm lấy vị khách cực kỳ quý giá của mình và vơ vét chút lợi ích từ ông ta.

— Đây là đứa bé mà tôi vừa nói với anh đây, — ông ta vừa nói, vừa chỉ tay về phía đứa trẻ tóc đỏ. — Tôi mạn phép làm phiền lòng tốt của anh vì nó đấy.

— Ồ, — Julian Mastakovich đáp lời, vẫn chưa hoàn toàn lấy lại được bình tĩnh.

— Nó là con của cô gia sư nhà tôi, — gia chủ tiếp lời bằng giọng nài nỉ. — Cô ta là một người phụ nữ đáng thương, là vợ góa của một viên chức liêm khiết. Thế nên, nếu có thể được thì anh...

— Không thể nào, không thể được! — Julian Mastakovich vội vã thốt lên. — Anh phải thông cảm cho tôi nhé, Philip Alexeyevich, tôi thực sự không thể giúp gì được. Tôi đã đi dò la rồi. Không còn chỗ trống nào cả, và danh sách chờ đã có đến mười người có tư cách ưu tiên hơn — tôi rất tiếc.

— Thật đáng tiếc, — gia chủ nói. — Nó là một đứa trẻ ngoan ngoãn và biết điều.

— Tôi lại thấy nó là một thằng nhóc hư hỏng vô lại thì đúng hơn, — Julian Mastakovich nhăn mặt nói. — Biến đi, nhóc con. Sao mày vẫn còn ở đây hả? Cút ngay ra chỗ mấy đứa trẻ khác đi.

Không kìm chế nổi bản thân, ông ta liếc xéo tôi một cái. Và tôi cũng chẳng thể nhịn được nữa. Tôi cười thẳng vào mặt ông ta. Ông quay phắt đi và hỏi gia chủ, bằng thứ âm thanh đủ to để tôi nghe được, rằng cái tên thanh niên kỳ cục kia là ai. Họ thì thầm to nhỏ với nhau rồi rời khỏi phòng, chẳng thèm đếm xỉa gì đến tôi nữa.

Tôi cười rũ rượi. Rồi tôi cũng đi ra phòng khách. Ở đó, nhân vật lớn vốn đã được vây quanh bởi những ông bố bà mẹ cùng hai vợ chồng gia chủ, bắt đầu say sưa trò chuyện với một phu nhân vừa mới được giới thiệu. Vị phu nhân đang nắm tay cô con gái nhỏ giàu có. Julian Mastakovich cất lời ca tụng cô bé hết lời. Ông ta tỏ ra ngây ngất trước vẻ đẹp của đứa trẻ đáng yêu, những tài năng, duyên dáng cùng sự giáo dục tuyệt vời của nó, rõ ràng là đang cố tình nịnh nọt người mẹ. Người mẹ lắng nghe với đôi mắt rưng rưng chực trào nước mắt hạnh phúc, trong khi người bố thể hiện niềm vui sướng bằng một nụ cười mãn nguyện.

Niềm vui ấy có sức lan tỏa mạnh mẽ. Ai nấy đều chia sẻ niềm hân hoan đó. Thậm chí đám trẻ cũng bị bắt buộc phải ngừng chơi để không làm ảnh hưởng đến cuộc trò chuyện. Bầu không khí đặc quánh sự kính nể. Tôi nghe thấy mẹ của cô tiểu thư quyền quý, xúc động đến tận đáy lòng, bằng thứ ngôn từ nhã nhặn nhất đã cất lời mời Julian Mastakovich đến thăm tư gia của họ. Tôi nghe thấy Julian Mastakovich nhận lời mời với sự nhiệt tình không chút giả tạo. Sau đó, các vị khách lịch sự tản ra khắp các góc phòng, và tôi nghe thấy họ, bằng giọng điệu đầy tôn sùng, ca ngợi nhà kinh doanh, vợ nhà kinh doanh, con gái nhà kinh doanh, và đặc biệt nhất là Julian Mastakovich.

— Lão ta đã kết hôn chưa nhỉ? — tôi cất tiếng hỏi lớn một người quen đang đứng ngay cạnh Julian Mastakovich.

Julian Mastakovich ném cho tôi một cái nhìn đầy căm phẫn.

— Chưa, — người quen của tôi đáp lại, hoàn toàn bị sốc trước sự thiếu tế nhị — cố ý — của tôi.

Cách đây không lâu, tôi có đi ngang qua nhà thờ nọ. Tôi bị ấn tượng bởi đám đông tụ tập ở đó để chứng kiến một đám cưới. Hôm đó là một ngày ảm đạm. Những hạt mưa phùn bắt đầu rơi lất phất. Tôi len lỏi qua đám đông bước vào trong nhà thờ. Chú rể là một người đàn ông lùn tịt, béo múp míp, bụng phệ, ăn diện rất lồng lộn. Ông ta chạy đôn chạy đáo lo toan, ra lệnh và sắp xếp mọi thứ. Cuối cùng, có tiếng hô lên rằng cô dâu đã tới. Tôi chen qua đám đông và chiêm ngưỡng một nhan sắc tuyệt trần mà mùa xuân đầu đời của nàng vừa mới chớm nở. Nhưng dung nhan ấy lại tái nhợt và đượm buồn. Trông nàng có vẻ bấn loạn. Thậm chí tôi còn có cảm giác như đôi mắt nàng đỏ hoe vì vừa mới khóc xong. Vẻ đẹp kinh điển trong từng đường nét trên khuôn mặt nàng mang lại một nét ý nghĩa và vẻ trang nghiêm kỳ lạ cho nhan sắc ấy. Nhưng xuyên qua nét trang nghiêm và sự uy nghiêm ấy, xuyên qua nỗi buồn phảng phất, là vẻ ngây thơ trong trẻo của một đứa trẻ. Có điều gì đó vô cùng ngây ngô, chênh vênh và non trẻ toát lên từ những nét trên gương mặt nàng, dường như không cần thốt lên lời mà đang khẩn thiết cầu xin sự rủ lòng.

Người ta đồn nàng vừa tròn mười sáu tuổi. Tôi kỹ lưỡng quan sát chú rể. Bỗng nhiên tôi nhận ra Julian Mastakovich — người mà suốt năm năm qua tôi chưa từng gặp lại. Rồi tôi lại nhìn sang cô dâu lần nữa. — Chúa tôi! Tôi co cẳng chuồn khỏi nhà thờ nhanh nhất có thể. Tôi nghe thấy những lời xì xào bàn tán trong đám đông về sự giàu có của cô dâu — về khối của hồi môn năm trăm nghìn rúp — và khoản tiền tiêu vặt kếch xù ngần này ngần nọ.

— Thế ra những tính toán của lão ta đã chính xác, — tôi thầm nghĩ khi bước ra ngoài đường phố đông đúc.