Buổi tối

Bà cô, khoác chiếc áo blouse bằng vải in rộng thùng thình, cùng Varvarushka và hai cụ bà đang ngồi ăn tối trong phòng ăn. Trên bàn trước mặt họ bày một khúc thịt muối lớn, một chiếc giăm bông và đủ loại món nhắm; hơi nước bốc lên nghi ngút từ đĩa thịt trông vô cùng béo ngậy và hấp dẫn. Tầng dưới không phục vụ rượu vang, bù lại họ uống rất nhiều rượu mạnh và các loại rượu mùi tự nấu. Agafyushka, người đầu bếp béo tốt có làn da trắng trẻo và dáng vẻ nuôi nộ, đang đứng khoanh tay ở ngưỡng cửa trò chuyện với mấy cụ bà, trong khi các món ăn được dọn bởi Masha ở tầng dưới, một cô gái da ngăm với chiếc ruy băng đỏ thắt trên mái tóc. Hai cụ bà đã ăn đủ no từ trước trưa, rồi một tiếng trước bữa ăn tối lại vừa dùng trà và bánh ngọt, thế nên giờ đây họ ăn trong vẻên gắng gượng — như thể chỉ vì tinh thần trách nhiệm mà thôi.

“Ôi chao, con bé này!” Bà cô thở dài khi Anna Akimovna chạy sà vào phòng ăn và ngồi xuống cạnh bà. “Cháu làm ta sợ muốn chết đây này!”

Mọi người trong nhà đều vui mừng khi Anna Akimovna vui vẻ và đùa giỡn; điều đó luôn nhắc nhở họ rằng các ông cụ đã qua đời và mấy bà cụ chẳng còn chút uy quyền nào trong cái nhà này, rằng bất cứ ai cũng có thể làm theo ý mình mà chẳng phải sợ bị tra hỏi gay gắt. Chỉ có hai cụ bà là liếc xéo Anna Akimovna với vẻ kinh ngạc: cô đang nhẩm hát, mà hát hò trong lúc ăn uống là một tội lỗi.

“Bà chủ của chúng ta, người đẹp của chúng ta, bức tranh tuyệt mỹ của chúng ta,” Agafyushka cất giọng ca tụng ngọt ngào như mía lùi. “Viên ngọc quý giá của chúng ta! Trời đất ơi, biết bao nhiêu người hôm nay đã đến để ngắm nhìn nữ hoàng của chúng ta. Xin Chúa thương xót chúng con! Nào tướng lĩnh, nào sĩ quan rồi các vị quý tộc. . . Ta cứ đứng ngó ra cửa sổ rồi đếm mãi đếm hoài cho đến chán thì thôi.”

“Tôi thà rằng bọn họ đừng đến thì hơn,” bà cô nói; bà buồn rầu nhìn cô cháu gái rồi nói thêm: “Họ chỉ tổ làm mất thời gian của con bé mồ côi tội nghiệp nhà tôi mà thôi.”

Anna Akimovna cảm thấy đói bụng, vì từ sáng đến giờ cô chưa ăn gì. Người ta rót cho cô một loại rượu mùi rất đắng; cô uống cạn, nếm miếng thịt muối ăn kèm mù tạt, và thấy ngon đến lạ lùng. Rồi Masha ở tầng dưới bưng vào món gà tây, táo ngâm và quả lý gai. Điều đó cũng làm cô thấy thích thú. Chỉ có điều duy nhất là khó chịu: có luồng không khí nóng phả ra từ chiếc lò nung lát gạch; không khí ngột ngạt đến mức má ai nấy đều đỏ bừng lên. Sau bữa tối, khăn bàn được dọn đi và những đĩa bánh quy bạc hà, quả óc chó cùng nho khô được mang lên.

“Cả cháu nữa, ngồi xuống đi. . . cần gì phải đứng đó chứ!” Bà cô bảo người đầu bếp.

Agafyushka thở dài rồi ngồi xuống bàn; Masha cũng đặt một ly rượu mùi trước mặt cô ta, và Anna Akimovna bắt đầu có cảm giác chiếc cổ trắng ngần của Agafyushka đang tỏa ra hơi nóng giống như cái lò sưởi vậy. Tất cả đều bàn tán về chuyện ngày nay sao mà khó lấy chồng đến thế, và nói rằng thuở trước, đàn ông dẫu không theo đuổi nhan sắc thì cũng nhắm vào tiền tài, còn bây giờ thì chẳng tài nào hiểu nổi họ muốn gì; và trong khi những kẻ gù lưng hay tàn tật ngày xưa thường ở vậy thành những bà cô già, thì thời nay đàn ông dẫu có phụ nữ đẹp đẽ và giàu có đi nữa cũng chẳng thèm lấy. Bà cô bắt đầu quy kết điều đó cho sự suy đồi đạo đức, và nói rằng người ta chẳng còn kính sợ Chúa trời, nhưng rồi bà chợt nhớ ra rằng Ivan Ivanitch, người anh trai của bà, và Varvarushka — cả hai đều là những con người có đời sống thánh thiện — cũng từng kính sợ Chúa, thế mà rốt cuộc vẫn lén lút sinh con đẻ cái rồi đem gửi vào Viện tế bần. Bà tự kìm mình lại và đổi sang chuyện khác, kể về một gã cầu hôn mà bà từng có thuở trước, một công nhân nhà máy, và cách bà đã yêu hắn ra sao, nhưng các anh bà đã ép bà phải lấy một kẻ góa vợ, một thợ vẽ tranh thánh — ơn Chúa, hắn đã qua đời hai năm sau đó. Masha ở tầng dưới cũng ngồi xuống bàn, và với vẻ mặt đầy bí ẩn, kể rằng suốt tuần qua, cứ mỗi buổi sáng lại xuất hiện trong sân nhà một kẻ lạ mặt để râu mép đen, mặc áo khoác dài viễn cổ có cổ áo bằng lông cừu; gã cứ đứng trân trân nhìn lên cửa sổ ngôi nhà lớn rồi đi tiếp về phía các dãy nhà phụ; gã đàn ông ấy trông cũng được, diện mạo khá ưa nhìn.

Tất cả câu chuyện đó bỗng khiến Anna Akimovna khao khát được kết hôn — khao khát một cách mãnh liệt, đau đớn; cô có cảm giác như thể mình sẵn sàng đánh đổi một nửa cuộc đời và toàn bộ gia tài chỉ để biết rằng ở trên lầu có một người đàn ông gần gũi với cô hơn bất kỳ ai trên thế gian này, rằng người đó yêu thương cô nồng nhiệt và đang mong nhớ cô; và ý nghĩ về sự gần gũi ấy, ngất ngây và không sao diễn tả nổi bằng lời, đã làm xáo trộn tâm hồn cô. Bản năng của tuổi trẻ và sức sống dồi dào phỉnh pha cô bằng những lời đảm bảo dối trá rằng thi vị thực sự của cuộc đời vẫn chưa chấm dứt mà hãy còn ở phía trước, và cô đã tin điều đó, rồi tựa ngả người ra ghế (mái tóc cô xõa bồng bềnh theo cử động ấy), cô bật cười, và nhìn thấy thế, những người khác cũng cười theo. Tiếng cười không đầu không cuối ấy vang lên trong phòng ăn suốt một hồi lâu.

Người ta vào báo rằng Bọ Ngứa đã đến. Đó là một mụ hành khất tên là Pasha hoặc Spiridonovna — một phụ nữ nhỏ thó, gầy gò ở tuổi năm mươi, mặc chiếc áo đen trùm khăn trắng, có đôi mắt sắc sảo, chiếc mũi nhọn và cái cằm nhọn; mụ có đôi mắt ranh mãnh, hiểm độc như loài rắn lục và trông như thể mụ có thể nhìn thấu tâm can bất cứ ai. Đôi môi mụ cong hình trái tim. Bản chất hiểm độc và sự thù địch với tất cả mọi người đã mang lại cho mụ biệt danh là Bọ Ngứa.

Bước vào phòng ăn mà chẳng thèm nhìn ai lấy một tiếng, mụ tiến thẳng về phía bàn thờ thánh và cất cao giọng xướng bài “Sự giáng sinh thánh thiêng của Ngài,” rồi mụ hát bài “Đức Mẹ hôm nay sinh ra Người Con,” tiếp đó là bài “Chúa Cứu Thế ra đản,” rồi mụ quay người lại và đăm đăm dán ánh nhìn sắc như dao vào tất cả mọi người.

“Chúc mừng Giáng sinh,” mụ nói, rồi đặt một nụ hôn lên vai Anna Akimovna. “Tôi đã cố gắng hết sức, hết sức để đến được với cô, những người bạn tốt bụng của tôi ạ.” Mụ hôn lên vai bà cô. “Lẽ ra tôi đã đến gặp các vị từ sáng nay rồi, nhưng dọc đường tôi có ghé vào nhà mấy người tốt để nghỉ chân. ‘Ở lại đã, Spiridonovna, ở lại đã,’ họ bảo thế, và tôi cứ thế chẳng nhận ra là trời đã tối lúc nào.”

Vì mụ không ăn thịt, người ta dọn cho mụ cá hồi và trứng cá muối. Mụ vừa ăn vừa liếc qua khe mắt nhìn những người xung quanh, và nốc liền ba chén vodka. Ăn uống xong xuôi, mụ đọc một lời cầu nguyện rồi sụp lạy sát đất dưới chân Anna Akimovna.

Họ bắt đầu chơi bài “vua”, y như những gì họ từng làm vào năm ngoái và năm kia nữa, và tất cả gia nhân ở cả hai tầng nhà đều tụ tập đông nghịt ngoài cửa để theo dõi ván bài. Anna Akimovna tưởng chừng thoáng thấy Mishenka dăm ba lần với nụ cười bề trên hiện trên nét mặt, len lỏi giữa đám đông tá điền nam nữ. Người lên ngôi vua đầu tiên là Bọ Ngứa, và Anna Akimovna trong vai người lính có nhiệm vụ cống nạp cho mụ; rồi đến lượt bà cô làm vua còn Anna Akimovna làm nông dân, điều đó khiến tất cả vô cùng thích thú, còn Agafyushka được phong làm hoàng tử thì ngượng ngùng đến đỏ cả mặt vì sung sướng. Một ván bài khác lại được bày ra ở đầu bên kia chiếc bàn — do hai cô Masha, Varvarushka và cô thợ may Marfa Petrovna chơi; cô thợ may này được lôi dậy cốt để chơi “vua”, với gương mặt tỏ rõ vẻ cáu kỉnh và ngái ngủ.

Trong lúc chơi bài, họ bàn tán về đàn ông, về việc ngày nay kiếm được một người chồng tốt khó khăn nhường nào, và tình trạng nào là đáng mong ước hơn — một cô gái lỡ thì hay một bà góa.

“Cô là một đứa con gái xinh xắn, khỏe mạnh và vạm vỡ,” Bọ Ngứa bảo Anna Akimovna. “Thế mà tôi chẳng tài nào hiểu nổi cô còn kén cá chọn canh vì ai.”

“Biết làm sao được nếu chẳng có ai thèm lấy cháu?”

“Hay là cô đã thề giữ mình đồng trinh rồi chăng?” Bọ Ngứa tiếp lời, ra điều không thèm nghe thấy. “Chà, đó là một việc phước đức. . . Cứ giữ lấy đi,” mụ lặp lại, mắt đăm đăm và đầy ác ý nhìn những lá bài trên tay. “Được thôi, cưng ạ, cứ giữ lấy đi. . . Vâng . . . chỉ có điều mấy cô trinh nữ, mấy mẫu mực thánh thiện ấy nào có giống nhau đâu.” Mụ thở dài một tiếng rồi đánh ra lá bài vua. “Ồ không, con bé ạ, chúng nào có giống nhau đâu! Có mụ thì thực lòng tu chí tựa nữ tu, miệng nam mô bụng một bồ dao găm; và nếu một kẻ như thế có lỡ lầm trong phút yếu lòng đi chăng nữa, thì con mụ tội nghiệp ấy sẽ dằn vặt đến chết mất thôi; thế nên tha thứ cho mụ ta cũng chẳng phải tội lỗi gì. Trong khi có những kẻ khác lại chịu khó mặc áo đen và tự tay may vải liệm cho mình, thế mà vẫn lén lút yêu đương mấy lão già giàu có. Vâng, vâng hỡi những con chim hoàng yến của tôi ơi, dăm ba ả lẳng lơ sẽ bỏ bùa mê rồi sai khiến một lão già, hỡi những chú bồ câu của tôi ơi, sai khiến lão và làm cho lão u mê muội; để rồi khi đã vơ vét đủ tiền bạc và vé xổ số, chúng sẽ yểm bùa cho lão chết yểu luôn.”

Đáp lại những lời bóng gió ấy, Varvarushka chỉ biết thở dài và ngước nhìn lên những bức tranh thánh. Trên nét mặt mụ ngự trị vẻ hiền hòa của đạo Ki-tô.

“Tôi biết một ả trinh nữ như thế đấy, kẻ thù cay đắng nhất đời tôi,” Bọ Ngứa nói tiếp, đảo mắt nhìn khắp lượt với vẻ đắc thắng; “ả ta lúc nào cũng thở dài thườn thượt, mắt thì ngắm nghía tranh thánh, cái giống yêu tinh ấy. Thuở ả còn nắm quyền uy trong nhà của một lão già nào đó, nếu ai đến xin ơn, ả sẽ bố thí cho một mẩu bánh mì khô, bắt người ta phải lạy lục trước bàn thờ trong lúc ả cất giọng ca vang: ‘Trong cuộc thụ thai, Người vẫn trọn đời đồng trinh. . . !’ Vào ngày lễ, ả ban cho người ta một miếng dằn bụng, để rồi đến ngày thường lại lôi chuyện ấy ra đay nghiến người ta. Nhưng thời buổi này tôi sẽ cười vào mặt ả cho bõ ghét! Tôi sẽ cười cho thật thỏa thích, hỡi viên ngọc quý của tôi ơi.”

Varvarushka lại liếc nhìn bàn thờ thánh rồi làm dấu thánh.

“Nhưng có ai thèm lấy cháu đâu, thưa bà Spiridonovna,” Anna Akimovna lên tiếng để đổi chủ đề. “Biết làm sao bây giờ?”

“Đó là lỗi tại cô chứ ai. Cứ ôm mộng chờ đợi những gã đàn ông học thức cao sang làm gì, trong khi cô phải lấy một kẻ môn đăng hộ đối với mình chứ, chẳng hạn như một thương gia.”

“Chúng tôi không cần thương gia,” bà cô cuống cuồng lên tiếng. “Lạy Nữ Vương Thiên Đàng, xin phù hộ chúng con! Một gã quý ông sẽ tiêu sạch tiền của cô, nhưng ít ra hắn còn đối xử tử tế với cô, cái con ngốc tội nghiệp ạ. Còn một tên thương gia sẽ cay nghiệt đến mức khiến cô thấy mình lạc lõng ngay chính trong ngôi nhà của mình. Cô muốn âu yếm hắn thì hắn lại ngồi đếm tiền, và khi cô ngồi ăn chung mâm, hắn sẽ tiếc nuối với cô từng miếng ăn dẫu đó là của cô đi chăng nữa, cái đồ nhà quê ấy! . . . Hãy lấy một gã quý ông ấy.”

Tất cả cùng nhao nhao lên nói, lớn tiếng ngắt lời nhau, và bà cô dùng chiếc kẹp hạt dẻ gõ xuống bàn, mặt đỏ bừng vì tức giận:

“Chúng ta không lấy thương gia; nhất quyết không! Nếu cháu dám chọn thương gia, ta sẽ vào nhà tế bần ở cho rồi.”

“Suỵt. . . Suỵt. . . Trật tự nào!” Bọ Ngứa quát; khi tất cả đã im lặng, mụ nheo một mắt lại và nói: “Cô biết không, Annushka, con chim nhỏ của tôi ơi. . . ? Thực ra cô chẳng cần phải kết hôn như người đời làm gì cho mệt. Cô giàu có và tự do, cô là chủ nhân của chính mình; thế nhưng, hỡi đứa con tui ơi, việc cô cứ ở vậy thành bà cô già xem ra không ổn chút nào. Tôi sẽ tìm cho cô, cô biết đấy, một gã đàn ông tầm thường và khờ khạo. Cô cứ cưới hắn cho có lệ rồi sau đó tha hồ tung hoành, hỡi cô nàng xinh đẹp! Cô có thể bố thí cho hắn năm hay mười ngàn gì đó rồi tống cổ hắn về nơi sản xuất, và cô vẫn là bà chủ trong ngôi nhà của chính mình — cô muốn yêu ai thì yêu chẳng ai dám hé răng nửa lời. Và khi ấy cô tha hồ yêu mấy gã quý ông học thức cao sang của cô. Cô sẽ có những ngày tháng vui quên sầu!” Bọ Ngứa búng tay một cái rồi huýt sáo vang.

“Thế thì phạm tội chết,” bà cô thốt lên.

“Ồ, tội với chả tát,” Bọ Ngứa cười vang. “Nó có ăn học, nó thừa hiểu biết. Cắt cổ ai đó hay bỏ bùa một lão già — đấy mới là tội lỗi, điều đó đúng; chứ còn yêu một anh chàng người tình quyến rũ nào đó thì chẳng có gì là tội lỗi cả. Mà thực ra thì có gì ghê gớm đâu chứ? Chẳng có chút tội lỗi nào sất! Mấy mụ hành khất già đã bịa ra tất cả những thứ đó để lòe bịp những kẻ dân đen khờ khạo. Cả tôi nữa, đi đâu tôi cũng ra rả bảo rằng đó là tội lỗi; mà bản thân tôi cũng chẳng hiểu tại sao lại là tội lỗi nữa.” Bọ Ngứa uống cạn ly rồi hắng giọng. “Cứ tung hoành đi, cô nàng xinh đẹp,” lần này mụ rõ ràng đang tự nhủ với chính mình. “Suốt ba mươi năm trời hỡi mấy cô nương, tôi chẳng nghĩ ngợi gì ngoài tội lỗi và lúc nào cũng nơm nớp sợ hãi, để rồi giờ đây tôi nhận ra mình đã phí hoài thời gian, để tuột mất quãng đời thanh xuân giống như một mụ đần! Chà, tôi thật là ngốc, ngốc hết chỗ nói!” Mụ thở dài. “Thời gian của người phụ nữ ngắn ngủi lắm và ngày nào cũng quý giá. Cô còn trẻ đẹp, Annushka, lại rất giàu có; nhưng hễ bước sang tuổi ba lăm hay bốn mươi là thời khắc của cô chấm dứt. Đừng nghe lời ai răn dạy hết, con gái ạ; cứ sống đi, cứ tung hoành cho đến khi tròn bốn mươi tuổi, rồi khi ấy hãy hay, vẫn còn thừa thời gian để cầu xin sự tha thứ — có khối thời gian để lạy lục và tự tay may áo liệm. Một ngọn nến dâng Chúa và một cái vỉ lò sưởi dành cho ác quỷ! Cô có thể làm cả hai việc cùng một lúc cơ mà! Nào, thế ý cô thế nào? Cô có muốn làm cho một gã đàn ông tép riu nào đó được hạnh phúc không?”

“Cháu chịu liền,” Anna Akimovna cười lớn. “Bây giờ cháu chẳng thèm bận tâm nữa; cháu sẽ cưới cả một anh thợ thuyền.”

“Chà, thế thì tuyệt cú mèo! Ôi chao, thế thì cô sẽ chọn được một anh chàng bảnh bao nhường nào cơ chứ!” Bọ Ngứa nheo mắt lại và lắc đầu lúng túng. “Ô—o—oh!”

“Chính tôi đã khuyên nó rồi đấy chứ,” bà cô lên tiếng, “chờ mong gì mấy gã quý ông cho mệt xác, tốt hơn hết là nó cứ lấy đại một kẻ nào đó khiêm nhường thôi; dẫu sao thì trong nhà cũng có một người đàn ông để bề ghé mắt trông nom sự nghiệp. Mà có khối gã đàn ông tốt chán. Nó có thể chọn một người ở xưởng máy ấy chứ. Toàn những kẻ chí thú làm ăn, tỉnh táo và đàng hoàng. . .”

“Tôi thưa rằng đúng thế,” Bọ Ngứa đồng tình. “Toàn những anh chàng hạng nhất. Nếu cô thích, thưa Bà cô, tôi sẽ làm mai cho nó với Vassily Lebedinsky nhé?”

“Ối dào, chân của thằng Vasya dài lắm,” bà cô nói một cách nghiêm túc. “Nó cao lêu khêu. Trông chẳng ưa nhìn chút nào.”

Tiếng cười khúc khích vang lên từ đám đông đứng ngoài cửa.

“Thế còn Pimenov thì sao? Cô có muốn lấy Pimenov không?” Bọ Ngứa hỏi Anna Akimovna.

“Được thôi. Bà làm mai gã Pimenov ấy cho cháu đi.”

“Thật chứ?”

“Vâng, làm đi!” Anna Akimovna kiên quyết nói, rồi cô đấm mạnh một cú xuống bàn. “Xin lấy danh dự ra thề, cháu sẽ cưới hắn.”

“Thật chứ hả?”

Anna Akimovna chợt cảm thấy ngượng ngùng khi nhận ra má mình đang đỏ bừng lên và tất cả mọi người đều đang đổ dồn ánh mắt về phía cô; cô vơ vội mấy lá bài trên bàn rồi chạy thốc ra khỏi phòng. Khi cô chạy lên cầu thang, đặt chân lên tầng trên và ngồi xuống chiếc đàn piano trong phòng khách, một thứ âm thanh rì rầm từ dưới tầng vọng lên nghe như tiếng sóng biển; phần lớn họ đang bàn tán về cô và Pimenov, và có lẽ mụ Bọ Ngứa đang nhân lúc cô vắng mặt để sỉ nhục Varvarushka và buông thả ngôn từ chẳng thèm kiêng dè ai nữa.

Ngọn đèn trong gian phòng lớn là thứ ánh sáng duy nhất được thắp ở tầng trên, hắt thứ ánh sáng leo lét qua ô cửa vào căn phòng khách tối mờ. Lúc đó khoảng từ chín đến mười giờ, không muộn hơn. Anna Akimovna chơi một bản waltz, rồi đến bản thứ hai, rồi bản thứ ba; cô cứ thế chơi liên miên không nghỉ. Cô nhìn vào góc tối đằng sau chiếc đàn piano, mỉm cười và thầm gọi nó trong lòng, rồi một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu rằng cô có thể lái xe thẳng ra thị trấn để tìm một ai đó, chẳng hạn như Lysevitch, và kể cho ông ta nghe những gì đang xáo trộn trong lòng mình. Cô muốn được nói không ngừng nghỉ, muốn cười vang, muốn làm trò điên rồ, nhưng góc tối kia vẫn lạnh lùng im lìm, và xung quanh ở tất cả các phòng tầng trên đều chìm trong tĩnh mịch, hiu hắt.

Cô rất thích những bản tình ca mang âm hưởng sướt mướt, ngặt vì cô sở hữu một chất giọng khàn đặc, không được luyện tập bài bản, thế nên cô chỉ đệm đàn và hát thều thào hầu như không thành tiếng, chỉ vừa đủ hơi thở. Cô cứ thế thì thầm hát hết bản tình ca này đến bản tình ca khác, phần lớn đều là những khúc ca về tình yêu, sự chia ly và những hoài bão tan vỡ, và cô tưởng tượng ra cảnh mình sẽ giơ hai tay ra với hắn và cất lời khẩn khoản trong dòng nước mắt: “Pimenov, hãy cất gánh nặng này giùm tôi!” Và rồi, tựa như thể mọi tội lỗi của cô đã được dung thứ, tâm hồn cô sẽ ngập tràn niềm vui sướng và sự an ủi, và biết đâu một cuộc đời tự do, hạnh phúc sẽ bắt đầu. Trong nỗi khắc khoải chờ đợi, cô rạp người trên phím đàn, với một niềm khao khát cháy bỏng mong cho sự đổi thay trong cuộc đời mình đến ngay lập tức không chần chừ, để rồi lại run rẩy trước ý nghĩ rằng cuộc sống cũ kỹ tẻ nhạt này sẽ còn kéo dài thêm chút nữa. Rồi cô lại chơi đàn và hát thì thều thào sát hơi thở, và xung quanh cô vạn vật chìm trong tĩnh lặng. Chẳng còn thứ tiếng động nào vọng lên từ tầng dưới nữa, chắc hẳn họ đã đi ngủ cả rồi. Đã từ lâu điểm mười giờ. Một đêm dài đằng đẵng, cô độc và chán chường đang dang tay chào đón.

Anna Akimovna lang thang qua tất cả các căn phòng, nằm thừ ra chiếc ghế sofa một lát, rồi vào phòng làm việc đọc những bức thư vừa được gửi tới chiều nay; có mười hai bức thư chúc mừng Giáng sinh và ba bức thư nặc danh. Trong một bức, một công nhân nào đó càu nhàu bằng thứ chữ viết nguệch ngoạc kinh khủng, hầu như không thể đọc nổi rằng dầu ăn chay bán ở cửa hàng nhà máy bị ôi thiu và nồng nặc mùi hỏa lò; ở bức thư thứ hai, một ai đó lịch sự báo tin rằng trong vụ mua bán sắt thép vừa qua, Nazaritch đã đút lót nhận hối lộ tới một ngàn rúp từ một kẻ nào đó; trong bức thư thứ ba, cô bị mắng nhiếc thậm tệ vì sự vô nhân đạo của mình.

Sự phấn khích của ngày lễ Giáng sinh đang dần lắng xuống, và để vực dậy tinh thần, Anna Akimovna lại ngồi vào đàn piano, dịu dàng tấu lên một trong những điệu waltz mới, rồi cô chợt nhớ ra hôm nay mình đã phát biểu sắc sảo và đáng khâm phục nhường nào trong bữa ăn tối. Cô ngoảnh lại nhìn những ô cửa sổ tối mò, những bức tường treo tranh, thứ ánh sáng mờ ảo tỏa ra từ gian phòng lớn, và thình lình cô bật khóc nức nở, thấy cay đắng vì sự cô độc của chính mình, vì chẳng có lấy một ai để tâm sự và xin lời khuyên. Để tự vực dậy tinh thần, cô cố hình dung ra gương mặt Pimenov trong trí tưởng tượng, nhưng hoàn toàn vô ích.

Đồng hồ điểm mười hai tiếng. Mishenka, không còn diện bộ âu phục đuôi tôm mà khoác chiếc áo khoác ngắn reefer jacket, bước vào, lặng lẽ thắp sáng hai ngọn nến; rồi cậu ta lui ra và quay lại chỉ một phút sau với một tách trà đặt trên khay.

“Cậu đang cười cái gì thế?” Cô hỏi khi nhận ra nụ cười đang ẩn hiện trên môi hắn.

“Cháu ở dưới tầng và nghe thấy những lời bông đùa mà cô mang gã Pimenov ra để trêu chọc. . .” cậu ta nói, đưa tay che miệng đang cười nắc nẻ. “Nếu hôm nay mà bắt hắn ngồi vào bàn tiệc cùng Viktor Nikolaevitch với ngài tướng quân chắc hắn chết khiếp vì sợ mất.” Vai Mishenka rung lên bần bật vì cười. “Cầm cái nĩa thế nào chắc hắn cũng chịu chết chứ đừng nói.”

Tràng cười và những lời nói của tên gia nhân, chiếc áo khoác ngắn và hàng ria mép của hắn bỗng khơi dậy trong lòng Anna Akimovna một cảm giác nhơ nhuốc. Cô nhắm nghiền mắt lại để tránh phải nhìn hắn, và trái với ý muốn của bản thân, cô lại tưởng tượng ra cảnh Pimenov đang dùng bữa cùng Lysevitch và Krylin, để rồi dáng vẻ rụt rè, kém cỏi của hắn bỗng trở nên thật thảm hại và bất lực trong mắt cô, khiến cô cảm thấy ghê tởm. Và mãi cho đến tận bây giờ, lần đầu tiên trong suốt cả ngày dài, cô mới nhận thức rõ ràng rằng tất cả những gì cô đã nói và suy nghĩ về Pimenov cũng như chuyện kết hôn với một gã thợ thuyền chẳng qua chỉ là những điều nhảm nhí, ngớ ngẩn và bồng bột. Để tự thuyết phục bản thân theo chiều ngược lại, để át đi cảm giác ghê tởm, cô cố nhớ lại những gì mình từng thốt lên trong bữa ăn, thế nhưng lúc này cô chẳng thể tìm thấy chút ý nghĩa nào trong đó nữa: nỗi hổ thẹn vì những suy nghĩ và hành động của chính mình, nỗi sợ hãi rằng cô đã thốt ra điều gì đó bất lịch sự trong ngày, cùng sự ghê tởm đối với sự hèn nhát của bản thân đã nhấn chìm cô hoàn toàn. Cô cầm lấy ngọn nến và, nhanh như thể đang có kẻ đuổi theo sau, cô cắm cổ chạy xuống tầng dưới, đánh thức Spiridonovna dậy và bắt đầu quả quyết rằng cô chỉ đùa cợt mà thôi. Rồi cô quay về phòng ngủ. Masha tóc đỏ, người đang gà gật trên chiếc ghế bành gần giường, giật mình chớp mắt vùng dậy rồi bắt đầu đấm bóp lại mấy chiếc gối. Gương mặt cô nàng phờ phạc, ngái ngủ và mái tóc lộng lẫy đã xõa lệch sang một bên.

“Tchalikov lại đến vào chiều nay,” cô nàng ngáp dài nói, “nhưng cháu không dám vào báo cáo; ông ta say mèm. Ông ta bảo ngày mai sẽ ghé lại nữa.”

“Hắn tìm tôi có mục đích gì chứ?” Anna Akimovna cất lời, rồi ném phắt chiếc lược xuống sàn nhà. “Tôi sẽ không gặp hắn, nhất quyết không.”

Cô tự đinh ninh rằng trong cõi đời này chẳng còn ai khác ngoài gã Tchalikov này, rằng hắn sẽ chẳng bao giờ chịu buông tha cho cô, và ngày nào cũng sẽ nhắc nhở cô rằng cuộc đời cô tẻ nhạt và lố bịch nhường nào. Thế nên tất cả những gì cô đáng làm chỉ là giúp đỡ những kẻ nghèo khó. Ồ, sao mà ngu ngốc đến thế cơ chứ!

Cô cứ để nguyên quần áo mà ngả mình lên giường, nức nở trong nỗi hổ thẹn và chán chường: điều khiến cô cảm thấy bực bội và ngớ ngẩn hơn cả là những giấc mơ của cô ngày hôm nay về Pimenov vốn rất đúng đắn, cao thượng và đáng trân trọng, thế nhưng đồng thời cô lại cảm thấy rằng Lysevitch và thậm chí cả Krylin mới là những kẻ gần gũi với cô hơn Pimenov và toàn bộ đám thợ thuyền gộp lại. Cô nghĩ rằng nếu cả ngày dài cô vừa trải qua mà được tái hiện lại thành một bức tranh, thì tất cả những gì tồi tệ và phàm tục — chẳng hạn như bữa tối, những lời lẽ của tay luật sư, ván bài “vua” — sẽ hoàn toàn chân thực, trong khi những giấc mơ và lời lẽ của cô về Pimenov sẽ nổi bật lên như một nét vẽ giả tạo, sai lệch tỷ lệ; và cô cũng nghĩ rằng đã quá muộn màng để mơ mộng về hạnh phúc, rằng mọi thứ đã chấm dứt đối với cô, và chẳng thể nào quay lại khoảng thời gian mà cô từng ngủ chung chiếc chăn bông với người mẹ quá cố, hay vẽ ra thêm một kiểu đời sống đặc biệt nào khác nữa.

Masha tóc đỏ đang quỳ gối bên mép giường, đăm đăm nhìn cô với vẻ bối rối xót xa; rồi cô nàng cũng bắt đầu sụt sùi, áp mặt vào cánh tay người chủ, và chẳng cần cất lời, người ta cũng hiểu vì sao cô nàng lại khốn khổ đến thế.

“Chúng ta thật ngốc nghếch!” Anna Akimovna vừa cười vừa khóc. “Chúng ta thật ngốc! Ôi, sao mà chúng ta ngốc thế không biết!”