Cuộc hành quân xâm lược của Liên quân Mỹ - Sài Gòn đẩy các chiến trường di chuyển về phía Tây, tình hình bi đát do chiến tranh gây ra đã khơi động lòng yêu nước của người Căm-pu-chia và tạo cơ hội cho quân đội của Chính phủ Vương quốc đoàn kết quốc gia Căm-pu- chia do Hoàng thân Xi-ha-núc đứng đầu phát động một chiến dịch giải phóng đất nước. Quân đội Việt Nam chi viện mạnh mẽ ý tưởng chống xâm lược của Hoàng thân. Hệ thống phòng thủ của Lon Non lung lay.
Chính giai đoạn này, đại tá Ả-lếchr-xan-dơ Hây-gơ trợ lý quân sự của Cố vấn an ninh quốc gia Kít-xinh-giơ tới Phnôm Pênh xác lập quan hệ giữa Nhà Trắng với Chính phủ Lon Non và giữa Nhà Trắng với thực tế.
Lon Non phàn nàn:
- Các ông đem quân sang Căm-pu-chia mà không tham khảo ý kiến của những người lãnh đạo Chính phủ Phnôm Pênh.
Hây-gơ gỡ bí theo lối ngoại giao vòng vo:
- Cái chính là chúng tôi ủng hộ các ngài!
Lon Non vẫn còn hoảng sợ trước sự lớn mạnh nhanh chóng của những người kháng chiến, những người ủng hộ Hoàng thân Xi-ha-núc nên không dễ chấp nhận thứ ngoại giao vừa đấm vừa xoa kẻ cả ấy:
- Khi hành quân trên đất Căm-pu-chia, người Mỹ quan tâm đến tránh thương vong hơn là lùng quân Bắc Việt Nam. Từ đó có thể nhận thấy mục đích của việc hành quân của Mỹ là đẩy Cộng quân về phía Tây xa biên giới Nam Việt Nam. Như vậy, chịu đựng sức ép nặng nề của Cộng quân là chúng tôi chứ không phải Liên quân Mỹ- Sài Gòn. Thực tế này khó chấp nhận.
Hây-gơ hiểu lính Mỹ không còn tâm dạ chiến đấu, họ mong Hội nghị hoà bình Pari mau thành công, nhất là bản thân họ sớm thoát khỏi bị sa lầy trong vùng chết chóc; điều đó cũng có lý do dễ hiểu. Phái viên của Chính phủ Mỹ chống đỡ bằng thứ lý do vạn năng:
- Chúng tôi không thể vượt qua sự ràng buộc khách quan và chủ quan.
Lon Non kêu van khó khăn, nói ngược nói xuôi cũng chỉ nhằm mục đích nài xin viện trợ:
- Tinh hình đất nước Căm-pu-chia đang lâm nguy, chỉ có sự can thiệp cần thiết của quân Mỹ mới có thể thoát khỏi hiểm nghèo.
Hây-gơ trung thành với sứ mệnh của mình:
- Tinh hình nước Mỹ nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp. Tổng thống Ních-Xơn buộc phải hạn chế sự dính líu của quân đội Mỹ ở Căm-pu-chia. Quân đội Mỹ sẽ rút khỏi Căm-pu-chia vào cuối tháng 6 (1970). Ngài nên có sự chuẩn bị cho tình huống ấy. Tổng thống Mỹ sẽ giúp các ngài bằng cách đưa ra một chương trình viện trợ có hạn về kinh tế và quân sự.
Lời nói ấy có khác gì điều dự báo về tương lai ảm đạm của Chính phủ Phnôm Pênh. Lon Non ắng lặng giây lát rồi oà lên khóc. Hắn đứng phắt dậy vừa bước đến bên cửa sổ thoáng đãng vừa thốt ra những lời cay đắng bằng thứ giọng nức nở, vai vẫn không ngừng rung:
- Người Mỹ bới ra rồi bắt người Căm-pu-chia dọn!
Hây-gơ ngượng chín người, những điều Lon Non nói là thực tế, dù nói theo cách nào vẫn cứ là một sự thật tủi hổ. Thì ra, trong công việc ngoại giao đôi khi cũng phải dày mặt. Hây-gơ vớt vát thể diện cũng là an ủi anh chàng lo mình bị"... bỏ chợ".
- Tổng thống Ních-Xơn từng ủng hộ ngài, sẽ tiếp tục cố gắng ủng hộ ngài, dẫu cho có những hạn chế chính trị ở Oa-sinh-tơn.
Lon Non nhắc lại đề xuất của mình:
- Chúng tôi không đủ khả năng tự vệ!
Hây-gơ cũng nhắc lại vấn đề viện trợ vừa nói.
Hây-gơ nhìn thấy tư tưởng tháo thân xuất hiện trong đầu viên tướng có dáng vẻ oai phong này.
Oa-sinh-tơn chưa có con bài khác mà bỏ ngỏ Căm- pu-chia là rất mạo hiểm, nên buộc phải thi thố những hành vi ngoại giao cổ vũ và vuốt ve. Ây là những chuyến viếng thăm long trọng nhưng thân tình của Phó Tổng thống Spi-nô Ác-niu, Tư lệnh các lực lượng Thái Bình Dương - Đô đốc Mắc Kên, Chỉ huy quân đoàn không lực số 7. Để tâng thêm mức độ quan tâm, Ních-Xơn viết cho Lon Non nhiều bức thư với tình cảm nồng nhiệt, ca tụng những thành tích đã qua và cổ vũ những cố gắng mới.
Bầu nhiệt huyết của Lon Non được hâm nóng. Lon Non xúc động về tình cảm của Ních-Xơn dành cho mình, nửa đêm ông thức dậy, ra ban công ngồi ngắm ánh trăng khuya. Giây lâu, Lon Non quay vào bàn giấy ngồi viết thư cho Ních-xơn. Nhiều lần Lon Non viết thư cho Ních- xơn. Lá thư nào cũng dùng lý lẽ ý vị ca tụng tài năng, tính hào hiệp của vị Tổng thống và thư nào cũng xin được quan tâm tới xứ sở Ăng-co đang lâm nguy, xin được viện trợ, xin chớ vội rút quân khỏi Căm-pu-chia.
Ních-xơn ướp đường vào những lá thư phúc đáp gửi cho Lon Non, trong khi đầu óc lại tính toán toàn vị ớt tỏi.
Thì ra làm chính trị cũng đôi khi cần làm những trò trẻ con ngớ ngẩn.
Tổng thống Ních-Xơn đâu có thể tự tung tự tác thoải mái lên trời xuống biển. Ông bị nhiều áp lực: Quốc hội bị "vố Vịnh Bắc Bộ" của Giôn-xơn đã xây dựng một đạo luật giảm bớt quyền hạn của Tổng thống; nhân dân Mỹ công phẫn, đòi chấm dứt chiến tranh; dư luận thế giới phản đối chiến tranh xâm lược và các nước đồng minh cũng hoài nghi sức mạnh Hoa Kỳ, lòng hào hiệp Hoa Kỳ. Chính quyền Ních-Xơn cố làm những việc có thể làm, kể cả việc mờ ám mà xét thấy không bị dư luận phát giác để làm chùng những dây thần kinh dư luận quá căng. Đó là việc làm vá víu, tủn mủn được tới đâu hay tới đấy, còn xa mới đạt được mục tiêu khiêm tốn.
Lon Non không có ngân sách viện trợ chính thức của Quốc hội Mỹ. Quốc hội Mỹ tỏ ra rất khắt khe đối với các khoản viện trợ cho nước ngoài, nhất là viện trợ quân sự. Căm-pu-chia nằm ở cuối bản danh sách nên bị gạt ra ngoài. Ních-xơn đành dùng "quyền quyết định của Tổng thống" rút từ Quỹ viện trợ cho Hàn Quốc chuyển sang Quỹ viện trợ cho Căm-pu-chia. Hành động này xuất phát từ ý tưởng theo đuổi tận cùng kế hoạch đắp đập be bờ chắp vá - dù cho mục đích cuộc xâm lược Căm-pu-chia được tán dương như một chiến lược tài tình, táo bạo... nhưng bản chất của chiến dịch chỉ là một hành động bịt lỗ dò rất bị động - Chính quyền Ních-Xơn sử dụng viên Đại tá lực lượng đặc biệt bị thải hồi Giô-na-than Let làm công việc quản lý chương trình viện trợ của Mỹ cho Căm- pu-chia.
Trước khi Giô-na-than sang Phnôm Pênh, Kít-xinh- giơ chỉ thị phương châm hành động:
- Đừng nghĩ đến thắng lợi, chỉ cần làm cho nó sống.
Nhưng, Lon Non phấn khởi khi Trưởng phái đoàn viện trợ Mỹ Giô-na-than đến chào mình. Lon Non tin tưởng chính sách vô tư của Mỹ tới mức - nhân dịp trùm tình báo Côn-bai sang Căm-pu-chia khảo sát thực tế để xây dựng mô hình khống chế Căm-pu-chia như đang áp dụng ở Lào - hắn thổ lộ với kẻ đang tìm cách lợi dụng hắn:
- Chiến tranh có cơ sở duy linh. Nguyện vọng là động lực thúc đẩy duy linh xuất hiện. Tôi tin điều đó.
Ngày 30 tháng 6 năm 1970, Giô-na-than ngồi xem ti-vi mà tâm hồn bay bổng, hắn đang thưởng thức oai quyền của vị Trưởng phái đoàn viện trợ Mỹ đối với nước Căm-pu-chia nghèo khó, hắn có khác gì Đấng cứu thế tối cao đang nhào xuống đám sinh linh nheo nhóc, cùng khổ... Bỗng hắn thấy hình ảnh Tổng thống xuất hiện trên ti-vi. À! Tổng thống thông báo cho con dân Mỹ biết về thành công tốt đẹp của cuộc hành quân vượt biên giới sang Căm-pu-chia của quân đội Việt Nam Cộng hoà. Ông ta đọc rành mạch số quân địch bị giết, số lương thực đạn dược thu được và ca ngợi chất lượng chiến đấu của quân đội Việt Nam Cộng hoà. Sự nghiệp "Việt Nam hoá" tiến triển tốt đẹp.
Giô-na-than đứng phắt dậy, viên đại tá nổi tiếng lổ mãng giơ nấm tay to như một quả bưởi thụi về hướng chiếc ti-vi chẳng khác gì thụi vào mặt Tổng thống của mình. Xung quanh hắn chẳng có ai mà hắn nói oang oang như xả nỗi bực tức giữa đám đông:
- Mục tiêu chính của cuộc hành quân là triệt phá COSVN, tiêu diệt chủ lực của họ kia mà. Vậy thì thắng lợi ra rả bằng lời lẽ tưng bừng ấy là một cú vụt trượt mục tiêu.
Ních-xơn không quan tâm tới vấn đề ấy, chẳng quan tâm đến đối tượng nào cả, chỉ quan tâm tới chính mình, mọi sự quan tâm đều nhằm mục đích vì Ních-Xơn, vì nước Mỹ. Sự kiện Căm-pu-chia đã chứng minh số thương vong Mỹ giảm đi trông thấy, nó sẽ giảm tới số không trên chiến trường Đông Dương. Phải lắm! Tất nhiên là như vậy, quân Mỹ rút khỏi đất Căm-pu-chia mịt mù khói lửa thì đương đầu với đối phương - khi xuất quỷ nhập thần, khi thì lừng lững như sóng thần - chỉ còn quân Việt Nam Cộng hoà, lục quân và không quân Sài Gòn phải chiến đấu ở cả hai nước, máy bay yểm trợ của Mỹ cũng phải dàn mỏng.
Vậy mà Bộ trưởng Quốc phòng Men-vin Le-dơ nói với Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trường Liên quân - EG. Hin-lơ về sự đánh giá của mình.
- Các hoạt động quân sự ở Căm-pu-chia đã đem lại một số thành công: thương vong Mỹ ít, Việt Nam hoá chiến tranh đẩy mạnh, tạo điều kiện bố trí lại đội hình quân đội Mỹ và đã tạo được tiến bộ trong đàm phán.
Hin-lơ công nhận, ông phát triển sang khía cạnh khác:
- Nhìn chung, có thể nói chúng ta chưa đạt được mục tiêu chính: không triệt phá được COSVN. COSVN đâu? Chủ lực của họ di chuyển đi đâu? Chưa tìm ra lời giải đáp. Nhưng, chúng ta đã phá tan từ thai nghén kế hoạch tấn công của Việt cộng, họ tính phát triển từ Mỏ Vẹt đến Biên Hoà.
Hin-lơ lại chủ quan. Cuộc tấn công mà ông ta cho là không có khả năng thực hiện thì tháng sau đã xảy ra.
Tháng 8 năm 1970, Bộ trưởng Quốc phòng Men-vin Le-dơ trao cho Cố vấn an ninh quốc gia Kít-xinh-giơ bản tài liệu đánh giá cuộc Tây chinh của Liên quân Mỹ - Sài Gòn, nội dung không mấy hấp dẫn, trong đó có đoạn:
- Cuộc hành quân của Liên quân sang Căm-pu-chia làm rối loạn phần nào các hoạt động của Bắc Việt ở các vùng đất thánh. Khoảng một phần tư dự trữ của họ bị mất nhưng khả năng hoạt động của đối phương không giảm sút đáng kể. Những đồ tiếp tế bị mất có thể được bù lại trong vòng hai tháng bằng cách mở những đường tiếp tế phụ qua Lào và việc tiếp tế sẽ tăng lên trong mùa mưa.
Cái lợi là hạn chế, nhưng cái hại thì có thể coi là nguy hiểm. Quân Mỹ rút đi, chỉ còn quân Sài Gòn ở Căm- pu-chia. Liên quân Mỹ -Sài Gòn tiến sang Căm-pu-chia, ý đồ chiến lược thế nào dân chúng xứ sở Chùa tháp khó biết, khó minh định được ngay; nhưng hậu quả của những cuộc càn quét của lính Sài Gòn thì ai cũng thấy: vơ vét, hiếp dâm, đốt phá và coi thường lính của Thủ tướng Lon Non. Tỉnh trưởng Xoài Riêng nhiều lần phàn nàn về tình trạng thổ phỉ của lính Sài Gòn. Lon Non cũng khó chịu, muốn xua "anh bạn đồng minh xấu chơi" khỏi đất nước.
Nhưng, thế thì biết dựa vào ai đây? Hết hy vọng về nhân lực ở Mỹ rồi. Tổng thống Sài Gòn Nguyễn Văn Thiệu đánh hơi biết Lon Non đá cạnh mình liền lên tiếng đòi Căm-pu-chia trả tiền cho sự có mặt của quân Sài Gòn ở Căm-pu-chia. Lon Non găm mối hận này nên về sau gửi tiền ủng hộ Nguyễn Cao Kỳ trong kỳ tranh cử Tổng thống với Nguyễn Văn Thiệu. Kít-xinh-giơ tính đến khả năng dùng quân Thái Lan thay thế quàn Sài Gòn. Nhưng, lươn ngắn trạch dài thì khác gì nhau; rút cục, chỉ những người dân Căm-pu-chia không có tấc sắt là phải hứng chịu mọi cảnh khổ nhục, điêu đứng.
