Từ tận cùng phương Tây của thế giới Ấn-Âu, năm nay chúng ta sẽ hành trình đến chốn tận cùng phương Đông. Tạm biệt màn mưa êm dịu cùng những thảm cỏ xanh mướt của vùng đất Gael, chúng ta tìm đến cái nắng gay gắt và miền đất cằn cỗi của người Ấn Độ. Trên mảnh đất Ireland, niềm tin vào tiên tộc, lùn tinh, quỷ ăn thịt người và quái vật dường như đã lụi tàn; còn tại xứ sở Ấn Độ, niềm tin ấy vẫn sinh sôi nảy nở với trọn vẹn sức sống của thuyết vạn vật hữu linh.
Thổ nhưỡng và tính cách mỗi dân tộc một khác; nhưng truyện cổ tích lại tương đồng về cốt truyện và các tình tiết, dù cách thể hiện có thể chẳng giống nhau. Phần lớn các câu chuyện trong tập sách này đều từng quen thuộc với phương Tây dưới hình thức này hay hình thức khác, và vấn đề đặt ra là làm sao giải thích được sự tồn tại song song của chúng ở hai phương trời xa cách nhất. Một số nhà nghiên cứu—như Benfey ở Đức, M. Cosquin ở Pháp, và ông Clouston ở Anh—đã khẳng định rằng Ấn Độ chính là Quê hương của Truyện cổ tích, và toàn bộ truyện cổ tích châu Âu đều do các chiến binh Thập tự quân, các nhà truyền giáo Mông Cổ, người Gipsy, người Do Thái, các thương gia và du khách mang về từ nơi đó. Vấn đề này hiện vẫn còn tranh cãi, và người ta chỉ có thể tiếp cận nó dưới góc độ của một người bào chữa. Trong phạm vi hiểu biết của mình, tôi sẵn sàng đứng ra bào chữa cho Ấn Độ đến một mức độ nhất định. Chừng nào trẻ em châu Âu còn chia sẻ chung những câu chuyện cổ tích—vốn chiếm hơn một phần ba tổng số truyện—thì những câu chuyện ấy đều bắt nguồn từ Ấn Độ. Đặc biệt, phần lớn các câu chuyện hài hước, truyện trào phúng và đồng dao đều có thể dễ dàng truy nguyên nguồn gốc về bán đảo Ấn Độ.
Chắc chắn có nhiều bằng chứng cho thấy sự truyền bá sớm qua đường thư tịch của một số lượng lớn truyện trào phúng và truyện dân gian từ Ấn Độ vào khoảng thời gian diễn ra các cuộc Thập tự chinh. Các tập truyện nổi tiếng ở châu Âu với tiêu đề *Thần thoại Bidpai*, *Thất hiền nhân*, *Gesta Romanorum*, cùng *Barlaam và Josaphat* từng vô cùng phổ biến trong thời Kỳ Trung cổ. Nội dung của chúng một mặt đi vào các cuốn *Exempla* (Truyện ngụ ngôn đạo đức) của các tu sĩ diễn thuyết, mặt khác đi vào dòng truyện ngắn *Novelle* của Ý, để rồi sau đó nhiều ngày, góp phần tạo nên mảng Kịch nghệ thời Elizabeth. Có lẽ gần một phần mười các tình tiết chính trong truyện dân gian châu Âu có thể truy gốc rễ về nguồn tư liệu này.
Người ta thậm chí còn thấy những dấu vết của sự tiếp xúc văn học sớm hơn giữa châu Âu và Ấn Độ ở một nhánh truyện dân gian: Truyện ngụ ngôn hay Truyện trào phúng về loài vật. Trong một khảo luận khá công phu, tôi đã đi đến kết luận rằng một số lượng lớn các câu chuyện ngụ ngôn mang tên người nô lệ xứ Samos—Æsop—vốn bắt nguồn từ Ấn Độ, có lẽ cùng chung nguồn cội với những câu chuyện được sử dụng trong tập *Jataka*, tức Truyện tiền thân của Đức Phật. Các tập *Jataka* này chứa đựng một lượng lớn truyện dân gian Ấn Độ cổ xưa chân thực, tạo thành bộ sưu tập truyện dân gian sớm nhất trên thế giới—một dạng tập truyện Grimm của Ấn Độ, được sưu tầm trước khi hai anh em nhà Grimm nhân hậu lên đường tìm kiếm trong dân gian với những kết quả mỹ mãn hơn hai ngàn năm. Vì lẽ đó, tôi đã đưa một số lượng đáng kể các câu chuyện này vào tập sách; và sẽ rất ngạc nhiên nếu những câu chuyện từng khơi dậy tiếng cười cùng sự kinh ngạc của các Phật tử thành kính suốt hai ngàn năm qua lại không thể tạo ra hiệu ứng tương tự đối với trẻ em Anh quốc. Tập truyện *Jataka* đã may mắn có được những dịch giả tiếng Anh tài năng, những người đã truyền tải tác phẩm một cách sinh động và sắc sảo; và tôi vô cùng hân hạnh được xuất bản bản dịch của hai tập *Jataka* mới, do ông W. H. D. Rouse thuộc Trường College Christ, Cambridge, hào hứng chuyển ngữ sang tiếng Anh cho tập sách này. Trong một câu chuyện trong số đó, tôi tin rằng mình đã tìm thấy nguồn gốc của tình tiết Em bé Nhựa đường (Tar Baby) trong tác phẩm "Bác Remus".
[1] "Lịch sử Truyện ngụ ngôn Æsop", chương mở đầu cho bản hiệu đính của tôi về cuốn *Truyện ngụ ngôn Æsop* của Caxton (London, Nutt, 1889).
Tuy truyện cổ tích Ấn Độ xuất hiện sớm nhất, nhưng ở một góc độ khác, chúng cũng là những câu chuyện trẻ trung nhất. Bởi chỉ mới khoảng hai mươi lăm năm trước, cô Frere mới bắt đầu công cuộc sưu tầm truyện dân gian Ấn Độ hiện đại bằng tác phẩm duyên dáng "Những ngày xưa ở Deccan" (*Old Deccan Days*, London, John Murray, 1868; xuất bản lần thứ tư, 1889). Tấm gương của cô đã được tiếp nối bởi cô Stokes, bà Steel và Đại úy (nay là Thiếu tá) Temple, bởi Pandit Natesa Sastri, ông Knowles và ông Campbell, cũng như những người khác đã xuất bản truyện dân gian trên các tạp chí định kỳ như *Indian Antiquary* và *The Orientalist*. Kho tàng truyện kể của Ấn Độ hiện đại đã được khai thác mạnh mẽ trong suốt một phần tư thế kỷ qua, mặc dù diện tích bao la của đất nước này vẫn còn rộng chỗ cho vô số người nghiên cứu và các bộ sưu tập bổ sung. Ngay cả với những tư liệu đã thu thập được, người ta cũng tìm thấy tại Ấn Độ rất nhiều tình tiết phổ biến nhất trong truyện dân gian châu Âu. Liệu chúng được mang đến hay được sinh ra tại đó, chúng ta hầu như không có tiêu chuẩn nào để đánh giá; nhưng vì một số câu chuyện hiện vẫn lưu truyền trong dân gian Ấn Độ có thể truy nguyên nguồn gốc từ hơn một thiên niên kỷ trước, nên giả thuyết vẫn nghiêng về nguồn gốc Ấn Độ.
Từ tất cả các nguồn này—từ *Jataka*, từ *Bidpai*, và từ các bộ sưu tập gần đây hơn—tôi đã chọn ra những câu chuyện làm sáng tỏ nhất nguồn gốc của Truyện ngụ ngôn và Truyện dân gian, đồng thời có nhiều khả năng thu hút trẻ em Anh quốc nhất. Tuy nhiên, tôi không đưa vào quá nhiều câu chuyện thuộc thể loại Grimm, e rằng sẽ lặp lại nội dung của hai tập trước trong bộ sách này. Điều này ở một mức độ nào đó đã làm giảm đi sức nặng định hình cho Ấn Độ được đại diện qua cuốn sách. Yêu cầu phục vụ cho độc giả nhỏ tuổi đã hạn chế sự lựa chọn của tôi từ bộ sách có tên gọi rất kêu "Đại dương của những dòng sông truyện kể", *Katha-Sarit Sagara* của Somadeva. Các câu chuyện tồn tại bằng tiếng Pali và Phạn ngữ tôi đều lấy từ các bản dịch, chủ yếu là từ bản tiếng Đức của Benfey hoặc bản tiếng Anh sinh động của Giáo sư Rhys-Davids, người mà tôi xin gửi lời cảm ơn vì đã cho phép sử dụng các bản dịch *Jataka* của ông.
Tôi có thể biến cuốn sách này thành một bộ sưu tập tiêu biểu cho Truyện cổ tích Ấn Độ là nhờ lòng tốt của các nhà sưu tầm ban đầu hoặc các nhà xuất bản của họ. Tôi đặc biệt cảm ơn cô Frere, người đã vui lòng tạo một ngoại lệ cho tôi và cấp phép cho tôi sử dụng câu chuyện tuyệt vời "Punchkin" cùng huyền thoại kỳ lạ "Mặt Trời, Mặt Trăng và Gió đi ăn tối như thế nào". Cô Stokes cũng tỏ ra vô cùng hào hào phóng khi cho phép tôi sử dụng các mẫu câu chuyện đặc trưng từ tập "Truyện cổ tích Ấn Độ" của cô. Đối với Thiếu tá Temple, tôi nợ ông lợi thế được lựa chọn từ tập *Wideawake Stories* tuyệt vời của ông, và quý công ty Kegan Paul, Trench & Co. đã cho phép tôi sử dụng tác phẩm "Truyện dân gian Kashmir" của ông Knowles trong Thư viện Phương Đông của họ; quý công ty W. H. Allen cũng tử tế không kém đối với tập "Truyện kể Mặt Trời" của bà Kingscote. Ông M. L. Dames đã giúp tôi bổ sung vào kho tàng truyện kể đã xuất bản của Ấn Độ bằng cách cho phép tôi sử dụng một câu chuyện từ bộ sưu tập truyện dân gian Baluchi chưa xuất bản của ông.
Một lần nữa tôi lại phải tự chúc mừng mình vì sự hợp tác của người bạn J. D. Batten trong việc thổi vào những đường nét mỹ thuật xinh đẹp hoặc dí dỏm cho các sáng tác từ trí tưởng tượng dân gian của người Ấn Độ. Không phải là điều nhỏ nhặt khi thể hiện được, như ông đã làm, cả nét quyến rũ lẫn sự hài hước của cả người Celt lẫn người Ấn Độ. Đó chỉ là một bằng chứng nữa cho thấy Truyện cổ tích không chỉ đơn thuần là của người Celt hay người Ấn Độ. Chúng thuộc về nhân loại.
JOSEPH JACOBS.
