Nguồn.—V. Fausböll, Five Jātakas, Copenhagen, 1861, từ trang 35 đến 38, gồm phần văn bản và bản dịch của truyện Jāvasakuna Jātaka. Tôi mạo muội dịch sang tiếng Anh bản dịch của Giáo sư Fausböll, vốn chỉ nhằm làm bản "chú giải" cho tiếng Pali. Về phần Lời mở đầu bị lược bỏ, xin xem ở trên.
Các tích truyện tương đương.—Tôi đã đưa ra một tập hợp khá đầy đủ các tích truyện tương đương, gồm khoảng một trăm mục, trong cuốn Æsop của tôi, từ trang 232 đến 234. Các mục chính trong số đó gồm có: (1) ở phương Đông, bản kể theo văn học Midrash ("Sư tử và Gà gô Ai Cập"), trong bài bình luận lớn của giáo sĩ Do Thái về sách Sáng thế (Bereshith-rabba, chương 64); (2) trong thời cổ đại kinh điển, tác phẩm của Phædrus, quyển i, mục 8 ("Chó sói và Sưa"), và Babrius, mục 94 ("Chó sói và Diệc"), cùng câu tục ngữ Hy Lạp trong Suidas, quyển ii, mục 248 ("Thoát khỏi miệng chó sói"); (3) vào thời Trung cổ, cái gọi là truyện ngụ ngôn Hy Lạp do Halm ấn hành, mục 276 b, thực chất là các bản văn xuôi của Babrius và "Romulus", hoặc bản văn xuôi của Phædrus, quyển i, mục 8, bên cạnh đó còn có tập Romulus của Ademar (sống khoảng năm 1030), mục 64; câu chuyện này cũng xuất hiện trên Tấm thảm Bayeux, trong tác phẩm của Marie de France, mục 7, và trong tập Mishle Shualim (tiếng Do Thái) của Benedict xứ Oxford, mục 8; (4) Stainhöwel đã đưa truyện này từ tập "Romulus" vào cuốn Ngụ ngôn Æsop bản tiếng Đức của ông (1480), từ đó tất cả các tập ngụ ngôn Æsop hiện đại ở châu Âu đều bắt nguồn.
Nhận xét.—Tôi đã chọn câu chuyện Chó sói và Sưa làm ví dụ tiêu biểu trong cuốn "Lịch sử Truyện ngụ ngôn Æsop" của mình, và ở đây tôi chỉ có thể đưa ra một bản tóm lược đại khái về những kết luận mà tôi đã đạt được đối với truyện ngụ ngôn ấy, với lời rào trước rằng những kết luận này hiện tại mới chỉ dừng lại ở mức giả thuyết. Sự tương đồng giữa hình thái Jataka với hình thái quen thuộc đối với chúng ta—vốn bắt nguồn sâu xa từ Phædrus—nổi bật đến mức ít ai có thể phủ nhận mối quan hệ lịch sử giữa chúng. Tôi phỏng đoán rằng truyện ngụ ngôn này có nguồn gốc từ Ấn Độ, và đã truyền sang phương Tây theo hai con đường khác nhau. Đầu tiên, nó đến Ai Cập qua con đường truyền miệng, như một trong những truyện ngụ ngôn xứ Libya mà người xưa từng phân biệt với các truyện ngụ ngôn Æsop. Tuy nhiên, nó đã được Demetrius Phalereus, bạo chúa xứ Athens và là người sáng lập thư viện Alexandria vào khoảng năm 300 trước Công nguyên, đưa vào tập Tuyển tập Ngụ ngôn Æsop của ông—tập sách mà tôi đã chứng minh là nguồn gốc cho các truyện ngụ ngôn của Phædrus vào khoảng năm 30 sau Công nguyên. Bên cạnh đó, nó từ Ceylon truyền sang trong tập Ngụ ngôn Kybises—tức là Kasyapa vị Phật—vào khoảng năm 50 sau Công nguyên, được cải biên sang tiếng Do Thái và được Giáo sĩ Joshua ben Chananyah sử dụng cho mục đích chính trị trong một bài diễn văn trước người Do Thái vào khoảng năm 120 sau Công nguyên, nhằm kêu gọi họ hãy kiên nhẫn khi đang nằm giữa hàm răng của đế quốc La Mã. Bản tiếng Do Thái sử dụng hình tượng con sư tử thay vì con chó sói làm kẻ vô ơn, điều này giúp chúng ta xác định được nguồn gốc Ấn Độ của bản Midrash. Có thể lưu ý rằng việc sử dụng hình tượng con sư tử trong truyện này và các Jataka khác gián tiếp chứng thực cho độ tuổi cổ xưa của chúng, bởi vì con sư tử ngày càng trở nên hiếm hoi tại Ấn Độ trong các thời kỳ lịch sử, và nay chỉ còn ở khu rừng Gir thuộc vùng Kathiáwar, nơi chỉ có khoảng một tá cá thể tồn tại và được bảo vệ nghiêm ngặt.
Những vần thơ ở phần cuối chính là phần cổ xưa nhất của Jataka, được viết bằng tiếng Pali cổ kính hơn phần còn lại: câu chuyện được nhà bình luận kể lại (vào khoảng năm 400 sau Công nguyên) nhằm minh họa cho những câu thơ ấy. Rất có thể chúng đã được mang sang trong đợt truyền bá Phật giáo đầu tiên vào Ceylon, khoảng năm 241 trước Công nguyên. Điều này cho thấy chúng có tuổi đời hơn hai nghìn năm, sớm hơn gần ba trăm năm so với Phædrus—tác giả đã đem đến cho chúng ta câu chuyện Chó sói và Sưa.
