Một buổi trưa oi ả, ngột ngạt. Trên bầu trời không một gợn mây... Những đám cỏ cháy nắng trông thật ủ rũ, tuyệt vọng: dù có mưa xuống đi nữa, chúng cũng chẳng thể xanh tươi trở lại... Cánh rừng im lìm, bất động, như thể đang dùng những ngọn cây để quan sát điều gì hoặc đang chờ đợi một thứ gì đó.

Ở bìa trảng cỏ, một gã đàn ông bốn mươi tuổi, vóc người cao, đôi vai gầy, mặc chiếc áo sơ mi đỏ, chiếc quần chắp vá từng là của một quý ông, và đôi ủng cao cổ, đang lững thững bước đi với dáng vẻ lười biếng, rệu rã. Gã đi dạo dọc theo con đường. Bên phải là màu xanh của trảng cỏ, bên trái là biển lúa mạch chín vàng trải dài tít tắp đến tận chân trời. Gã đỏ mặt vì nóng, mồ hôi nhễ nhại, chiếc mũ trắng có vành thẳng kiểu kỵ sĩ, hẳn là món quà của một quý cậu hào phóng nào đó, đội lệch điệu đà trên mái tóc vàng hoe điển trai của gã. Vắt ngang vai gã là chiếc túi săn, bên trong có một con gà gô đen. Gã cầm trên tay khẩu súng hai nòng đã lên cò, nheo mắt nhìn về phía con chó già gầy gò đang chạy trước đánh hơi các bụi rậm. Xung quanh tĩnh lặng như tờ, không một tiếng động... mọi sinh vật đều đang trốn cái nóng oi ả.

“Yegor Vlassitch!” người thợ săn bất chợt nghe một giọng nói nhẹ nhàng.

Gã giật mình, ngoái nhìn lại và cau mày. Bên cạnh gã, như thể vừa từ dưới đất chui lên, là một người đàn bà ba mươi tuổi mặt tái nhợt, tay cầm chiếc liềm. Bà ta cố nhìn vào mặt gã, miệng nở nụ cười rụt rè.

“Ồ, là cô đấy ư, Pelagea!” người thợ săn nói, dừng bước và thong thả hạ búa đòn khẩu súng. “Hừm!... Sao cô lại tới đây?”

“Mấy chị em trong làng đi làm ở đây, nên tôi cũng đi theo... Làm thuê ấy mà, Yegor Vlassitch ạ.”

“Ồ...” Yegor Vlassitch gầm gừ, rồi chậm rãi bước tiếp.

Pelagea đi theo sau. Họ lặng lẽ bước đi khoảng hai mươi bước chân.

“Đã lâu lắm rồi tôi không gặp anh, Yegor Vlassitch...” Pelagea nói, ánh mắt dịu dàng nhìn đôi vai đang chuyển động của người thợ săn. “Kể từ dịp lễ Phục sinh, khi anh ghé vào lều của chúng ta để uống nước... anh chỉ ghé vào có một phút rồi chẳng biết thế nào... say khướt... anh mắng nhiếc, đánh đập tôi rồi bỏ đi... Tôi cứ ngóng đợi mãi... mỏi mòn cả mắt vì mong anh. À, Yegor Vlassitch, Yegor Vlassitch! Ước gì anh ghé qua lấy một lần!”

“Tôi về đó để làm gì chứ?”

“Tất nhiên là anh chẳng có việc gì để làm... nhưng mà... dù sao cũng là nhà cửa của mình... Phải xem mọi việc thế nào chứ... Anh là chủ mà... À này, anh bắn được một con gà gô đen đấy ư, Yegor Vlassitch! Anh nên ngồi xuống nghỉ một lát đi!”

Nói đoạn, Pelagea cười như một cô gái ngây thơ và ngước nhìn khuôn mặt Yegor. Gương mặt bà rạng rỡ niềm hạnh phúc.

“Ngồi ư? Nếu cô thích...” Yegor thờ ơ nói, rồi chọn một chỗ giữa hai gốc cây linh sam. “Sao cô lại đứng đó? Cô cũng ngồi xuống đi.”

Pelagea ngồi cách đó một đoạn dưới nắng, vì xấu hổ về niềm vui của mình, bà lấy tay che miệng đang cười. Hai phút trôi qua trong im lặng.

“Giá mà anh ghé qua lấy một lần,” Pelagea nói.

“Để làm gì?” Yegor thở dài, tháo mũ và lấy tay lau vầng trán đỏ gay. “Tôi ghé qua cũng chẳng để làm gì cả. Về đó một hai tiếng chỉ tổ phí thời gian, rồi lại làm cô xáo trộn tâm trí, còn bảo tôi ở hẳn trong làng thì linh hồn tôi không sao chịu nổi... Cô biết thừa tôi là kẻ quen sống sung sướng rồi đấy... Tôi cần giường êm nệm ấm, cần trà ngon để thưởng thức, cần những câu chuyện tao nhã... Tôi cần mọi sự tinh tế, trong khi cô lại sống cuộc đời nghèo khổ, lấm lem trong làng... Tôi không chịu nổi lấy một ngày. Giả sử có sắc lệnh bắt tôi phải sống cùng cô, thì hoặc là tôi đốt trụi cái lều, hoặc là tôi tự kết liễu đời mình. Từ bé tôi đã quen tính hưởng nhàn; chẳng cách nào thay đổi được.”

“Giờ anh đang sống ở đâu?”

“Ở chỗ một quý ông đây, Dmitry Ivanitch, làm thợ săn cho ông ta. Tôi cung cấp thịt rừng cho bàn ăn của ông ấy, nhưng ông ấy giữ tôi lại... chủ yếu là để tiêu khiển hơn là bất cứ lý do nào khác.”

“Đó đâu phải là công việc tử tế gì, Yegor Vlassitch... Với người khác thì đó là trò tiêu khiển, nhưng với anh thì nó giống như một nghề kiếm sống... như lao động thực thụ vậy.”

“Cô chẳng hiểu gì cả, đồ ngốc,” Yegor nói, ánh mắt ảm đạm nhìn lên bầu trời. “Cô chưa bao giờ hiểu, và chừng nào cô còn sống, cô sẽ chẳng bao giờ hiểu được tôi là hạng người nào... Cô coi tôi là kẻ ngu xuẩn, hư hỏng, nhưng với bất kỳ ai biết chuyện, tôi là tay súng cừ khôi nhất trong cả vùng này. Giới quý tộc đều cảm nhận được điều đó, họ thậm chí còn đăng báo viết về tôi nữa là khác. Chẳng có ai sánh được với tôi về tài săn bắn... Và không phải vì tôi đỏng đảnh hay kiêu ngạo mà tôi coi thường công việc nhà nông của cô đâu. Cô biết đấy, từ nhỏ tôi đã chẳng biết làm gì ngoài súng đạn và chó săn. Nếu họ lấy mất súng, tôi sẽ cầm cần câu; nếu họ lấy mất cần, tôi sẽ dùng tay không mà bắt. Tôi cũng từng buôn ngựa, những khi có tiền tôi lại tìm đến các hội chợ, và cô biết đấy, một khi gã nông dân đã dấn thân vào nghiệp săn bắn hay buôn ngựa, thì coi như vĩnh biệt cái cày. Một khi cái tinh thần tự do đã ám vào người rồi thì chẳng ai có thể nhổ bỏ nó đi được. Cũng giống như một quý ông đã say mê nghiệp diễn hay bất kỳ nghệ thuật nào, thì ông ta sẽ chẳng bao giờ làm nổi một viên quan hay một điền chủ. Cô là đàn bà, cô không hiểu được, nhưng người ta phải hiểu điều đó.”

“Tôi hiểu mà, Yegor Vlassitch.”

“Cô không hiểu đâu nếu cô cứ chực khóc như thế...”

“Tôi... tôi đâu có khóc,” Pelagea nói, quay đi chỗ khác. “Thật tội lỗi quá, Yegor Vlassitch! Anh cứ ghé lại một ngày với người vợ bất hạnh này cũng được mà. Đã mười hai năm kể từ ngày tôi cưới anh, và... và... chúng ta chưa từng có lấy một chút tình yêu!... Tôi... tôi không có khóc.”

“Tình yêu...” Yegor lầm bầm, gãi tay. “Chẳng thể có tình yêu nào đâu. Chúng ta chỉ là vợ chồng trên danh nghĩa thôi; thực tế thì không phải. Trong mắt cô, tôi là kẻ hoang dã, còn trong mắt tôi, cô là người đàn bà nhà quê chất phác chẳng hiểu sự đời. Chúng ta có xứng đôi không? Tôi là kẻ tự do, quen sống sung sướng, phóng đãng, còn cô là người đàn bà lam lũ, đi đôi giày vỏ cây và chẳng bao giờ đứng thẳng lưng. Tôi tự thấy mình là kẻ đứng đầu trong mọi thú chơi, còn cô lại nhìn tôi với ánh mắt thương hại... Như thế mà gọi là xứng đôi sao?”

“Nhưng chúng ta đã là vợ chồng, anh biết mà, Yegor Vlassitch,” Pelagea nức nở.

“Chúng ta đâu có đến với nhau bằng sự tự nguyện... Cô quên rồi à? Cô phải cảm ơn Bá tước Sergey Paylovitch và cả chính cô nữa. Vì đố kỵ với việc tôi bắn giỏi hơn ông ta, Bá tước cứ chuốc rượu tôi suốt cả tháng trời, mà khi đã say thì người ta có thể đổi cả tôn giáo chứ đừng nói đến chuyện cưới vợ. Để trả đũa tôi, ông ta đã ép tôi cưới cô khi tôi đang say mèm... Một gã thợ săn cưới một cô gái chăn bò! Cô thấy tôi say khướt, sao còn cưới tôi? Cô đâu phải là nô lệ, cô biết đấy; cô lẽ ra đã có thể phản kháng. Tất nhiên là một cô gái chăn bò lấy được người thợ săn cũng là một điều may mắn, nhưng cô cũng nên suy nghĩ kỹ chứ. Giờ thì cứ khổ sở, cứ khóc đi. Với Bá tước thì đó là trò đùa, nhưng với cô thì là chuyện đáng khóc đấy... Tự đập đầu vào tường mà chết đi.”

Một khoảng lặng kéo dài. Ba con vịt trời bay ngang qua trảng cỏ. Yegor dõi mắt theo chúng cho đến khi chúng chỉ còn là ba chấm nhỏ li ti, khuất dạng tận đằng sau cánh rừng.

“Cô sống thế nào?” gã hỏi, dời mắt từ bầy vịt sang phía Pelagea.

“Giờ tôi đi làm thuê, còn mùa đông thì tôi nhận nuôi một đứa trẻ từ trại mồ côi và cho bú bình. Họ trả cho tôi một rúp rưỡi mỗi tháng.”

“Ồ...”

Lại một khoảng lặng. Từ dải đất đã gặt hái, một câu hát khẽ cất lên rồi đứt quãng ngay từ đầu. Nóng đến mức chẳng ai còn hơi sức đâu mà hát.

“Người ta bảo anh đã dựng một túp lều mới cho con Akulina đấy à,” Pelagea nói.

Yegor không đáp.

“Vậy là nó thân thiết với anh đến thế sao...”

“Đó là vận may, là số phận của cô thôi!” người thợ săn nói, vươn vai. “Cô phải cam chịu thôi, tội nghiệp. Nhưng tạm biệt nhé, tôi tán gẫu thế là đủ rồi... Tôi phải đến Boltovo trước buổi tối.”

Yegor đứng dậy, vươn vai, khoác súng lên vai; Pelagea cũng đứng dậy theo.

“Vậy bao giờ anh mới về làng?” bà khẽ hỏi.

“Tôi chẳng có lý do gì để về cả, tôi sẽ chẳng bao giờ tỉnh táo khi về đâu, mà cô thì chẳng được lợi gì khi thấy tôi say khướt cả; tôi rất gắt gỏng khi say. Tạm biệt!”

“Tạm biệt, Yegor Vlassitch.”

Yegor đội mũ lệch ra sau gáy, huýt sáo gọi con chó rồi bước tiếp. Pelagea đứng lặng người nhìn theo gã... Bà thấy đôi vai đang di chuyển của gã, chiếc mũ điệu đà, dáng đi lười biếng, bất cần, và đôi mắt bà tràn ngập nỗi buồn cùng sự âu yếm dịu dàng... Ánh mắt bà lướt qua thân hình cao gầy của chồng, vuốt ve và vỗ về nó... Gã, như thể cảm nhận được ánh nhìn đó, dừng lại và ngoái đầu nhìn. Gã không nói gì, nhưng từ khuôn mặt, từ bờ vai nhún lên của gã, Pelagea hiểu rằng gã muốn nói với bà điều gì đó. Bà rụt rè tiến lại gần và nhìn gã với đôi mắt khẩn cầu.

“Cầm lấy,” gã nói, quay người lại.

Gã đưa cho bà một tờ rúp nhàu nát rồi rảo bước nhanh đi.

“Tạm biệt, Yegor Vlassitch,” bà nói, vô thức đón lấy tờ rúp.

Gã đi dọc theo con đường dài, thẳng tắp như một sợi dây thừng căng chặt. Còn bà, tái nhợt và bất động như một pho tượng, đứng đó, đôi mắt dõi theo từng bước chân của gã. Nhưng sắc đỏ của chiếc áo sơ mi đã hòa lẫn vào màu tối của chiếc quần, chẳng còn thấy rõ dáng đi của gã nữa, và con chó cũng không thể phân biệt được với đôi ủng. Chẳng còn thấy gì ngoài chiếc mũ, rồi... bất chợt Yegor rẽ ngoặt vào trảng cỏ và chiếc mũ biến mất vào màu xanh ngút ngàn.

“Tạm biệt, Yegor Vlassitch,” Pelagea thì thầm, bà kiễng chân lên cố nhìn thêm lần nữa chiếc mũ trắng.