Vị Thẩm phán Hòa giải, sau khi nhận được một bức thư từ Petersburg, đã loan tin rằng chủ nhân của điền trang Yefremovo, Bá tước Vladimir Ivanovitch, sẽ sớm đến nơi. Khi nào ngài đến thì chẳng ai rõ.

“Như một kẻ trộm trong đêm,” Cha Kuzma, một vị linh mục nhỏ thó, đầu tóc bạc phơ trong bộ áo lễ màu hoa cà, lên tiếng. “Và khi ngài đến, nơi này sẽ chật ních những bậc quyền quý cùng các vị tai to mặt lớn khác. Tất cả hàng xóm láng giềng sẽ kéo đến đây. Này, hãy cố gắng hết sức đấy, Alexey Alexeitch… Ta khẩn khoản nhờ anh.”

“Cha không cần phải lo lắng về con,” Alexey Alexeitch nhíu mày đáp. “Con biết việc mình phải làm. Chỉ cần kẻ thù của con xướng kinh cầu đúng tông là được. Hắn ta có thể… cố tình làm thế vì ác ý ấy mà…”

“Thôi nào, thôi nào… Ta sẽ thuyết phục thầy phó tế… Ta sẽ thuyết phục ông ấy.”

Alexey Alexeitch là người phụ trách thánh nhạc tại nhà thờ Yefremovo. Ông cũng dạy hát nhạc thánh và nhạc đời cho đám trẻ trong trường, đổi lại ông nhận được sáu mươi rúp một năm từ doanh thu điền trang của Bá tước. Đám học trò thì buộc phải hát trong nhà thờ để bù cho công dạy dỗ của ông. Alexey Alexeitch là một người đàn ông cao lớn, vạm vỡ, dáng vẻ đĩnh đạc, với khuôn mặt tròn trịa, nhẵn nhụi gợi liên tưởng đến bầu vú bò. Vóc dáng uy nghi cùng chiếc cằm nọng khiến trông ông giống một người nắm giữ trọng trách trong hàng ngũ thế tục hơn là một người phụ trách thánh nhạc. Thật kỳ lạ khi thấy một người trông đĩnh đạc, bệ vệ như vậy lại phải phủ phục dưới đất trước đức giám mục, và cũng có lần, sau một cuộc cãi vã quá ồn ào với thầy phó tế Yevlampy Avdiessov, ông đã phải quỳ gối suốt hai giờ đồng hồ theo lệnh của vị linh mục trưởng giáo hạt. Sự uy nghiêm dường như hợp với vóc dáng ông hơn là nỗi nhục nhã này.

Vì những lời đồn thổi về chuyến thăm sắp tới của Bá tước, ông tổ chức tập hát mỗi ngày, cả sáng lẫn chiều. Buổi tập diễn ra tại trường học. Nó không gây ảnh hưởng nhiều đến việc học của đám trẻ. Trong lúc tập, thầy giáo Sergey Makaritch bắt lũ trẻ chép bài, còn ông thì nhập bọn với nhóm giọng nam cao như một người hát không chuyên.

Các buổi tập hát diễn ra như sau: Alexey Alexeitch bước vào lớp học, đóng sầm cửa lại và xì mũi. Đám giọng nữ cao và giọng nữ trầm ồn ào lách mình ra khỏi bàn học. Nhóm giọng nam cao và nam trầm, những người đã đợi sẵn ngoài sân một hồi lâu, liền bước vào, tiếng bước chân huỳnh huỵch như ngựa. Họ ổn định chỗ ngồi. Alexey Alexeitch đứng thẳng người, ra hiệu giữ trật tự, rồi gõ một nốt bằng âm thoa.

“To-to-li-to-tom… Do-mi-sol-do!”

“Adagio, adagio… Một lần nữa nào.”

Sau bài “Amen” là phần “Lạy Chúa, xin thương xót chúng con” trong Kinh Cầu Cả. Tất cả những bài này đều đã được học từ lâu, hát cả nghìn lần và thuộc nằm lòng, nên giờ đây họ chỉ hát cho có lệ. Họ hát một cách uể oải, vô hồn. Alexey Alexeitch vung tay nhịp nhàng, lúc thì hòa giọng nam cao, lúc thì nam trầm. Mọi thứ đều chậm chạp, chẳng có gì thú vị… Nhưng trước bài thánh ca “Cherubim”, cả đội đồng ca bất chợt thi nhau xì mũi, hắng giọng và sốt sắng lật giở những tờ nhạc phổ. Người phụ trách quay lưng lại phía đội đồng ca, gương mặt lộ vẻ bí hiểm, bắt đầu chỉnh dây cây vĩ cầm của mình. Công tác chuẩn bị kéo dài vài phút.

“Vào vị trí đi. Nhìn nhạc phổ cho kỹ vào… Nhóm nam trầm, đừng có làm quá… khẽ thôi.”

Bài thánh ca “Cherubim” số 7 của Bortnyansky đã được chọn. Theo hiệu lệnh, không gian trở nên tĩnh lặng. Mọi ánh mắt đổ dồn vào bản nhạc, đám giọng nữ cao há miệng ra. Alexey Alexeitch hạ tay xuống một cách nhẹ nhàng.

“Piano… piano… Các người thấy chữ ‘piano’ viết ở đó không… Nhẹ thôi, nhẹ nữa nào.”

Khi đến đoạn phải hát “piano”, khuôn mặt Alexey Alexeitch tràn ngập vẻ nhân từ và hòa nhã, như thể ông đang mơ màng về một món ngon vật lạ.

“Forte… forte! Giữ vững nào!”

Và khi đến đoạn phải hát “forte”, khuôn mặt béo mập của người phụ trách lại lộ vẻ lo âu, thậm chí là kinh hãi.

Bài “Cherubim” được hát rất tốt, tốt đến mức lũ học trò bỏ dở bài chép để dõi theo từng cử động của Alexey Alexeitch. Người ta đứng cả dưới cửa sổ. Vassily, người gác trường, tiến vào trong bộ tạp dề, tay cầm con dao thái thịt, đứng lặng lẽ nghe. Cha Kuzma với khuôn mặt đầy vẻ lo âu bỗng xuất hiện như thể vừa từ dưới đất chui lên… Sau đoạn “Hãy gác lại mọi lo toan trần thế”, Alexey Alexeitch lau mồ hôi trên trán và tiến về phía Cha Kuzma đầy phấn khích.

“Con thật khó hiểu, Cha Kuzma ạ,” ông nói, nhún vai, “tại sao người Nga chúng ta lại chẳng có chút kiến thức nào nhỉ? Thật khó hiểu, xin Chúa trừng phạt con nếu con nói dối! Một dân tộc kém văn hóa đến mức không thể phân biệt được trong cổ họng họ có thanh quản hay là một cấu tạo kỳ cục nào khác. Anh bị nghẹn à, hay sao vậy?” ông hỏi, hướng về phía người hát giọng nam trầm Gennady Semitchov, em trai của chủ quán trọ.

“Tại sao cơ ạ?”

“Giọng anh như cái gì thế hả? Nó kêu lạch cạch như cái xoong ấy. Tôi cá là hôm qua anh lại chè chén chứ gì! Chính là nó đấy! Hơi thở anh nồng nặc mùi quán rượu… E-ech! Đồ nhà quê! Anh là kẻ khờ khạo! Làm sao anh có thể là một ca viên nếu cứ tụ tập với mấy gã nông dân trong quán rượu chứ? Chao ôi, anh đúng là một con lừa!”

“Tội lỗi, tội lỗi lắm, con ơi,” Cha Kuzma lẩm bẩm. “Chúa nhìn thấy tất cả… thấu suốt mọi sự…”

“Đó là lý do các người chẳng hiểu gì về hát thánh ca – bởi vì các người quan tâm đến rượu vodka nhiều hơn là sự đạo mạo, đồ ngu xuẩn.”

“Đừng có cáu giận,” Cha Kuzma nói. “Đừng gắt gỏng… Ta sẽ thuyết phục ông ấy.”

Cha Kuzma tiến về phía Gennady Semitchov và bắt đầu “thuyết phục” anh ta: “Anh làm thế để làm gì? Cố gắng tập trung vào đi. Người hát thánh ca thì nên tiết chế bản thân, bởi vì cổ họng của anh nó… ừm… nhạy cảm lắm.”

Gennady gãi cổ và liếc nhìn ra phía cửa sổ như thể những lời đó chẳng liên quan gì đến mình.

Sau bài “Cherubim”, họ hát bài Tin Kính, rồi đến bài “Thật là xứng đáng và công bình”; họ hát trôi chảy và đầy cảm xúc, cứ thế cho đến bài “Lạy Cha chúng con”.

“Theo con nghĩ, Cha Kuzma ạ,” người phụ trách nói, “bài ‘Lạy Cha’ cũ nghe hay hơn bài hiện đại. Đó mới là bài chúng ta nên hát trước mặt Bá tước.”

“Không, không… Cứ hát bài hiện đại đi. Vì Bá tước chẳng nghe gì ngoài nhạc hiện đại khi ngài dự lễ ở Petersburg hay Moscow đâu… Ở các nhà thờ trên đó, ta đoán là… ở đó có thứ âm nhạc khác hẳn, anh bạn ạ!”

Sau bài “Lạy Cha” lại là một hồi xì mũi, hắng giọng và lật trang nhạc rộn ràng. Phần khó nhất của buổi biểu diễn đến ngay sau đó: phần “hòa tấu”. Alexey Alexeitch đang tập hai tác phẩm, “Ai là Vua vinh hiển” và “Khúc ca toàn cầu”. Bài nào đội đồng ca hát tốt hơn sẽ được trình diễn trước Bá tước. Trong phần “hòa tấu”, người phụ trách lên đến đỉnh điểm của sự nhiệt huyết. Biểu cảm nhân từ liên tục thay thế bằng vẻ lo âu.

“Forte!” ông lẩm bẩm. “Andante! thả lỏng ra! Hát đi, cái đồ tượng gỗ kia! Nhóm nam cao, các người làm hỏng rồi! To-to-ti-to-tom… Sol… si… sol, tôi đã bảo rồi, đồ ngốc nghếch! Vinh hiển! Nhóm nam trầm, vinh… hiển.”

Cây vĩ cầm của ông lướt trên đầu và vai của đám giọng nữ cao và nữ trầm đang làm sai. Tay trái ông liên tục kéo tai đám ca viên trẻ. Có lần, vì quá cao hứng, ông còn búng vào cằm gã nam trầm Gennady bằng ngón cái cong. Nhưng các ca viên không rơi lệ cũng chẳng hề giận dữ trước những cú đánh của ông: họ hiểu rõ tầm quan trọng của nhiệm vụ này.

Sau phần “hòa tấu” là một phút tĩnh lặng. Alexey Alexeitch, đỏ gay, mồ hôi nhễ nhại và kiệt sức, ngồi xuống bệ cửa sổ, đưa đôi mắt đờ đẫn, mệt mỏi nhưng đầy đắc thắng nhìn quanh đám đông. Trong đám người đang lắng nghe, ông nhận thấy sự hiện diện của thầy phó tế Avdiessov, điều khiến ông vô cùng khó chịu. Thầy phó tế, một người đàn ông cao lớn vạm vỡ với khuôn mặt đỏ gay đầy vết rỗ và cọng rơm dính trên tóc, đứng dựa lưng vào lò sưởi và cười khẩy vẻ khinh bỉ.

“Được đấy, cứ hát tiếp đi! Cứ trình diễn thứ âm nhạc của các người đi!” ông ta lẩm bẩm bằng giọng trầm sâu. “Bá tước sẽ quan tâm gì đến việc hát hò của các người! Ngài chẳng bận tâm đâu, dù các người có hát theo nhạc phổ hay không… Vì ông ta là kẻ vô thần.”

Cha Kuzma nhìn quanh đầy sợ hãi và mân mê những ngón tay.

“Thôi, thôi nào,” ông lẩm bẩm. “Im lặng đi, phó tế, ta cầu xin ông.”

Sau phần “hòa tấu”, họ hát bài “Nguyện cho miệng chúng con được lấp đầy lời ngợi ca”, và buổi tập kết thúc. Đội đồng ca giải tán để rồi lại tập hợp vào buổi tối cho một buổi tập khác. Và cứ thế, ngày nào cũng vậy.

Một tháng trôi qua, rồi tháng thứ hai… Người quản lý khi đó cũng đã nhận được thông báo rằng Bá tước sắp đến. Cuối cùng, những tấm mành che bụi bặm cũng được tháo khỏi cửa sổ ngôi nhà lớn, và Yefremovo nghe thấy những âm thanh từ chiếc đàn piano cũ kỹ, lạc điệu. Cha Kuzma đang héo hon, mặc dù chính ông cũng không thể nói tại sao, hoặc không rõ là do vui sướng hay lo lắng… Thầy phó tế thì cứ đi lại với nụ cười nhếch mép.

Chiều thứ Bảy hôm sau, Cha Kuzma đến chỗ ở của người phụ trách. Khuôn mặt ông tái nhợt, đôi vai rũ xuống, màu áo lễ màu hoa cà trông đã bạc phếch.

“Ta vừa mới ở chỗ Ngài Bá tước về,” ông nói với người phụ trách, giọng lắp bắp. “Ngài là một quý ông có học thức với những tư tưởng tinh tế. Nhưng… ừm… thật nhục nhã, anh bạn ạ… ‘Thưa Ngài, Ngài muốn chúng tôi đổ chuông cho thánh lễ vào lúc mấy giờ vào ngày mai?’ Và ngài nói: ‘Tùy các ông. Chỉ là, liệu có thể làm ngắn gọn và nhanh chóng nhất có thể, không cần đội đồng ca không.’ Không cần đội đồng ca! Ờ… anh hiểu không, không cần, không cần đội đồng ca…”

Alexey Alexeitch đỏ bừng mặt. Ông thà quỳ gối thêm hai giờ nữa còn hơn phải nghe những lời đó! Ông không ngủ được suốt cả đêm. Ông không đau đớn vì công sức mình đổ sông đổ bể nhiều bằng việc phải đối mặt với những lời chế nhạo của thầy phó tế. Thầy phó tế tỏ ra rất khoái chí trước sự thất bại của ông. Ngày hôm sau, suốt buổi lễ, ông ta cứ liếc nhìn đầy khinh bỉ về phía đội đồng ca, nơi Alexey Alexeitch đang đơn độc cất tiếng đáp lễ ầm ĩ. Khi đi ngang qua đội đồng ca với bình hương, ông ta lẩm bẩm:

“Cứ trình diễn âm nhạc của các người đi! Cố gắng hết sức vào! Bá tước sẽ thưởng cho đội đồng ca mười rúp đấy!”

Sau buổi lễ, người phụ trách đi về nhà, suy sụp và ốm yếu vì nhục nhã. Tại cổng, ông bị gã phó tế mặt đỏ bắt kịp.

“Dừng lại một chút, Alyosha!” thầy phó tế nói. “Dừng lại nào, đồ ngốc, đừng cáu giận! Không phải chỉ mình anh đâu, tôi cũng bị dính chấu đây này! Ngay sau thánh lễ, Cha Kuzma tiến lại gần Bá tước và hỏi: ‘Ngài thấy giọng của phó tế thế nào ạ? Ông ấy có giọng trầm rất sâu phải không?’ Và Bá tước — anh biết ngài đáp lại lời khen đó thế nào không? ‘Ai mà chẳng hét được,’ ngài nói. ‘Giọng của một người đàn ông không quan trọng bằng bộ não của anh ta.’ Một quý ông uyên bác từ Petersburg đấy! Kẻ vô thần thì vẫn là kẻ vô thần, thế thôi! Nào, người anh em cùng cảnh ngộ, đi làm vài ly để quên sầu thôi!”

Và hai kẻ thù khoác tay nhau cùng bước ra cổng.