Một gã nông dân nhỏ thó gầy guộc, mặc chiếc áo gai kẻ sọc và chiếc quần chắp vá, đứng trước vị thẩm phán điều tra. Khuôn mặt gã đầy râu ria và chi chít vết sẹo đậu mùa, đôi mắt hầu như không thấy đâu dưới hàng lông mày rậm rạp, xếch lên, tạo nên một vẻ lầm lì khó chịu. Trên đầu gã là một mớ tóc rối bù, xơ xác, khiến gã trông càng có vẻ lầm lì như một con nhện. Gã đi chân đất.

“Denis Grigoryev!” vị thẩm phán bắt đầu. “Lại gần đây và trả lời các câu hỏi của ta. Vào ngày mùng bảy tháng Bảy này, nhân viên gác đường sắt, Ivan Semyonovitch Akinfov, khi đi tuần dọc theo tuyến đường vào buổi sáng, đã bắt quả tang ngươi tại cột mốc dặm thứ một trăm bốn mươi mốt đang tháo một chiếc ốc vít dùng để gắn đường ray vào tà vẹt. Đây, chính là chiếc ốc này đây!... Với chiếc ốc đó, ông ta đã bắt giữ ngươi. Có đúng thế không?”

“Gì... ạ?”

“Mọi chuyện có đúng như lời Akinfov khai không?”

“Chắc chắn là vậy ạ.”

“Tốt lắm; vậy, ngươi tháo ốc vít để làm gì?”

“Gì... ạ?”

“Bỏ cái kiểu 'gì ạ' đó đi và trả lời câu hỏi; ngươi tháo chiếc ốc vít đó để làm gì?”

“Nếu không cần thì con đã chẳng tháo nó ra,” Denis khàn giọng đáp, mắt nhìn lên trần nhà.

“Ngươi cần chiếc ốc đó làm gì?”

“Chiếc ốc ấy ạ? Chúng con thường dùng những chiếc ốc đó làm chì lưới câu ạ.”

“'Chúng con' là những ai?”

“Dạ, chúng con... là những người nông dân làng Klimovo ạ.”

“Nghe này, anh bạn; đừng có giả ngu với ta, mà hãy nói năng cho tử tế. Chẳng ai tin nổi cái lý do 'làm chì lưới' này đâu!”

“Từ bé đến giờ con chưa bao giờ biết nói dối, và giờ con cũng chẳng nói dối...” Denis lầm bầm, chớp mắt. “Nhưng thưa quan, liệu người ta có thể câu cá mà không cần chì không ạ? Nếu ngài móc mồi sống hoặc giòi vào lưỡi câu, thì nó có chìm xuống đáy được không nếu không có chì?... Con đang nói dối đấy,” Denis cười nhăn nhở... “Nếu mồi câu cứ lềnh bềnh trên mặt nước thì còn tác dụng gì nữa! Cá rô, cá chó và cá chạch luôn bơi dưới đáy, mà mồi trên mặt nước thì chỉ có cá mương ăn thôi, mà cũng chẳng thường xuyên lắm, hơn nữa ở sông của chúng con lại không có cá mương... Loại cá đó thích vùng vẫy rộng rãi lắm ạ.”

“Tại sao ngươi lại kể cho ta nghe về cá mương?”

“Gì... ạ? Chính ngài hỏi con mà! Ở quê con, tầng lớp quý tộc cũng câu cá như thế cả. Ngay cả thằng bé con ngốc nhất cũng chẳng đời nào đi câu mà không dùng chì. Tất nhiên, ai không biết thì có thể đi câu mà không cần chì. Chứ ngu dốt thì đâu có quy luật nào.”

“Vậy ý ngươi là ngươi tháo chiếc ốc này để làm chì cho dây câu của ngươi?”

“Không làm chì thì làm gì nữa ạ? Chẳng lẽ để chơi trò đánh cờ với nó à!”

“Nhưng ngươi có thể lấy chì, một viên đạn... hay một cái đinh nào đó....”

“Chì đâu mà nhặt dọc đường, phải đi mua mới có, còn đinh thì chẳng dùng được. Chẳng có gì tốt hơn một chiếc ốc vít đâu ạ... Nó nặng, lại có sẵn lỗ ở giữa.”

“Hắn cứ giả ngu! Cứ như thể hắn mới sinh ra ngày hôm qua hoặc từ trên trời rơi xuống vậy! Này đồ ngốc, ngươi không hiểu việc tháo những chiếc ốc này dẫn đến hậu quả gì sao? Nếu người gác đường không phát hiện ra, đoàn tàu có thể đã trật bánh, người ta có thể đã thiệt mạng—ngươi đã giết người đấy.”

“Lạy Chúa phù hộ, thưa quan! Sao con lại phải giết người chứ? Chúng con đâu phải lũ ngoại đạo hay kẻ ác độc? Tạ ơn Chúa, thưa các vị quý ông tốt bụng, chúng con sống cả đời nay mà chưa bao giờ dám mơ tưởng đến chuyện đó.... Xin hãy cứu giúp và thương xót chúng con, lạy Mẹ Thiên Chúa!... Ngài đang nói cái gì vậy ạ?”

“Vậy ngươi cho rằng tai nạn đường sắt đến từ đâu? Tháo hai hoặc ba chiếc ốc ra là ngươi đã gây ra tai nạn rồi.”

Denis cười khà khà, nheo mắt nhìn vị thẩm phán với vẻ đầy nghi hoặc.

“Ối dào! Cả làng chúng con đã tháo ốc vít bao nhiêu năm nay rồi, Chúa vẫn thương tình phù hộ; vậy mà ngài lại nói đến tai nạn, đến giết người. Nếu con dỡ đường ray hay đặt khúc gỗ chắn ngang đường, thì may ra tàu mới trật bánh, chứ còn... hừ! chỉ một chiếc ốc thôi mà!”

“Nhưng ngươi phải hiểu rằng chính chiếc ốc đó giữ chặt đường ray vào tà vẹt!”

“Chúng con hiểu chứ.... Chúng con đâu có tháo hết tất cả.... Chúng con vẫn để lại vài cái.... Chúng con làm đâu có thiếu suy nghĩ... chúng con hiểu mà....”

Denis ngáp dài và làm dấu thánh giá lên miệng.

“Năm ngoái đoàn tàu đã bị trật bánh ở đây,” vị thẩm phán nói. “Giờ thì ta hiểu tại sao rồi!”

“Ngài nói gì cơ, thưa quan?”

“Ta đang nói là giờ ta đã hiểu tại sao đoàn tàu trật bánh vào năm ngoái.... Ta hiểu rồi!”

“Đó là lý do tại sao các ngài là người có học, để hiểu biết mọi lẽ, thưa các vị quý ông tốt bụng. Chúa biết phải ban sự hiểu biết cho ai.... Ngài vừa suy luận ra đầu đuôi như vậy, còn gã gác đường kia, cũng chỉ là một thằng nông dân như chúng con, chẳng hiểu biết gì cả, cứ thế túm cổ người ta lôi đi.... Đáng lẽ ngài phải suy xét trước rồi hãy lôi con đi chứ. Người ta có câu 'nông dân thì chỉ có cái đầu của nông dân' thôi ạ.... Xin ngài hãy ghi cả vào biên bản, là hắn đã đánh con hai cái—vào quai hàm và vào ngực.”

“Khi khám xét túp lều của ngươi, người ta tìm thấy thêm một chiếc ốc nữa.... Ngươi đã tháo nó ở đâu, và khi nào?”

“Ý ngài là chiếc ốc nằm dưới cái hộp màu đỏ ạ?”

“Ta không biết nó nằm ở đâu, chỉ biết là nó được tìm thấy. Ngươi đã tháo nó khi nào?”

“Con không tháo nó ạ; Ignashka, con trai lão Semyon chột, đưa cho con đấy. Ý con là chiếc nằm dưới hộp thì như thế, còn chiếc nằm trong xe trượt tuyết ngoài sân là do con và Mitrofan cùng tháo ạ.”

“Mitrofan nào?”

“Mitrofan Petrov ấy ạ.... Ngài không biết lão ta sao? Lão chuyên đan lưới ở làng chúng con rồi bán cho tầng lớp quý tộc. Lão cần nhiều ốc vít loại đó lắm. Tính ra khoảng chục cái cho mỗi tay lưới.”

“Nghe này. Điều 1081 của Bộ Luật Hình sự quy định rằng mọi hành vi cố ý làm hư hỏng đường sắt có thể gây nguy hiểm cho việc lưu thông, và thủ phạm biết rằng hành vi đó chắc chắn sẽ gây ra tai nạn... (Ngươi có hiểu không? Biết! Và ngươi không thể không biết việc tháo ốc này sẽ dẫn đến hậu quả gì...) thì phải chịu án khổ sai.”

“Tất nhiên, ngài là người rành lẽ nhất.... Chúng con là hạng người dốt nát.... Chúng con thì hiểu được cái gì chứ ạ?”

“Ngươi hiểu hết chứ bộ! Ngươi đang nói dối, đang đóng kịch!”

“Con nói dối làm gì cơ chứ? Ngài không tin thì cứ hỏi trong làng xem. Đến cá mương còn phải câu không cần chì, mà chả có loài cá nào tệ hơn cá bống, vậy mà đến nó còn chẳng cắn câu nếu không có chì.”

“Tốt hơn là ngươi nên kể cho ta nghe về cá mương tiếp đi,” vị thẩm phán mỉm cười nói.

“Ở chỗ chúng con không có cá mương ạ.... Chúng con thả câu không cần chì trên mặt nước với một con bướm; thi thoảng có thể bắt được cá đối, nhưng cũng không thường xuyên.”

“Thôi, câm miệng lại.”

Một sự im lặng bao trùm. Denis chuyển trọng tâm từ chân này sang chân kia, nhìn vào chiếc bàn phủ vải xanh, và chớp mắt liên hồi như thể thứ trước mặt gã không phải là tấm vải mà là ánh mặt trời. Vị thẩm phán viết nhanh thoăn thoắt.

“Con có thể về được chưa ạ?” Denis hỏi sau một hồi lâu im lặng.

“Không. Ta phải giam ngươi lại và tống ngươi vào tù.”

Denis ngừng chớp mắt, nhướn đôi lông mày rậm rạp, nhìn vị thẩm phán với vẻ thắc mắc.

“Ý ngài là vào tù á? Thưa quan! Con đâu có thời gian rảnh, con phải đi chợ phiên; con phải lấy ba rúp từ Yegor để bán mỡ đây này!...”

“Câm miệng lại; đừng có ngắt lời ta.”

“Vào tù.... Nếu có lý do gì thì con xin chịu; nhưng đằng này lại vào tù chẳng vì cái gì cả! Vì cái gì cơ chứ? Con đâu có ăn cắp cái gì, con tin là vậy, và con cũng không đánh nhau.... Nếu ngài nghi ngờ về chuyện nợ nần, thưa quan, thì đừng tin lão trưởng làng.... Ngài cứ hỏi viên đại lý mà xem... lão ta là đồ ngoại đạo chính hiệu đấy, lão trưởng làng ấy, ngài biết mà.”

“Câm miệng lại.”

“Con đang câm miệng đây ạ,” Denis lầm bầm; “nhưng chuyện lão trưởng làng nói dối về sổ sách, con xin thề là có thật.... Nhà con có ba anh em: Kuzma Grigoryev, rồi đến Yegor Grigoryev, và con, Denis Grigoryev.”

“Ngươi đang làm cản trở công việc của ta đấy.... Này, Semyon,” vị thẩm phán quát, “đưa hắn đi!”

“Nhà con có ba anh em,” Denis lầm bầm, trong khi hai người lính lực lưỡng túm lấy gã và giải ra khỏi phòng. “Anh em không phải chịu trách nhiệm thay cho nhau. Kuzma không trả nợ thì sao chứ, cớ gì Denis lại phải chịu thay.... Quan tòa gì lạ thế! Ngài đại tướng chủ nhà con mất rồi—cầu cho linh hồn ngài ấy được siêu thoát—chứ không thì ngài ấy đã cho các vị quan tòa này một bài học rồi.... Các người đáng lẽ phải xét xử cho có lý có tình, chứ không phải tùy tiện như thế.... Thích thì đánh đòn đi, nhưng hãy đánh kẻ nào đáng bị đánh, đánh cho có lương tâm chút đi.”