Một ngày ảm đạm, mưa dầm. Bầu trời bị những đám mây nặng nề che kín mít, chẳng có lấy một tia hy vọng mưa sẽ tạnh. Bên ngoài, mưa tuyết, vũng nước và những con quạ kêu rên rỉ vì sũng nước. Trong nhà, trời nhập nhoạng tối và lạnh đến mức người ta chỉ muốn nhóm lò sưởi.

Pavel Petrovitch Somov đang đi đi lại lại trong phòng làm việc, càu nhàu về thời tiết. Những giọt mưa lăn trên cửa sổ cùng không gian tối tăm trong phòng khiến ông chán nản. Ông thấy buồn chán không chịu nổi và chẳng có việc gì làm... Báo vẫn chưa được mang đến; đi săn thì không thể, mà cũng còn lâu mới đến giờ ăn tối...

Somov không ở một mình trong phòng. Madame Somov, một quý bà nhỏ nhắn xinh xắn mặc áo kiểu sáng màu và đi đôi tất hồng, đang ngồi tại bàn viết của ông. Bà đang say sưa viết một lá thư. Mỗi lần đi ngang qua bà trong lúc sải bước tới lui, Ivan Petrovitch đều liếc nhìn qua vai xem vợ viết gì. Ông thấy những chữ cái to tướng, ngoằn ngoèo, gầy guộc, với đủ kiểu đuôi nét và uốn lượn. Có rất nhiều vết mực, vết bẩn và dấu vân tay. Madame Somov không thích giấy kẻ dòng, và cứ mỗi dòng bà viết lại chạy dốc xuống dưới với những đường uốn éo kinh khủng khi chạm đến lề giấy...

“Lidotchka, em đang viết cho ai mà dài thế?” Somov hỏi, khi thấy vợ vừa bắt đầu viết sang trang thứ sáu.

“Cho chị Varya ạ.”

“Hừm... thư dài quá nhỉ! Anh buồn chán quá—cho anh đọc với!”

“Đây, anh đọc đi, nhưng chẳng có gì thú vị đâu.”

Somov cầm lấy những tờ giấy đã viết và vừa đi lại vừa bắt đầu đọc. Lidotchka gác khuỷu tay lên lưng ghế, chăm chú theo dõi nét mặt chồng... Sau trang đầu tiên, mặt ông dài ra và thoáng hiện vẻ gần như hoảng loạn... Đến trang thứ ba, Somov cau mày rồi gãi gáy. Sang trang thứ tư, ông khựng lại, nhìn vợ với vẻ mặt sợ hãi, rồi dường như trầm ngâm suy nghĩ. Sau một hồi, ông thở dài rồi cầm lá thư lên đọc tiếp... Nét mặt ông lộ vẻ bối rối, thậm chí là hoảng hốt...

“Chà, thế này thì quá đáng lắm!” ông lầm bầm khi đọc xong và quăng xấp giấy lên bàn, “Thật không thể tin nổi!”

“Chuyện gì thế ạ?” Lidotchka hỏi, bối rối.

“Chuyện gì là chuyện gì! Em viết kín mít sáu trang giấy, phí hoài mất hai tiếng đồng hồ hí hoáy, mà chẳng có lấy một ý tưởng nào cả! Nếu như có được một ý nhỏ thôi cũng được! Đọc mãi đọc mãi mà đầu óc rối mù lên như thể đang giải mã những nét chữ Tàu trên thùng trà vậy! Hừ!”

“Vâng, đúng là thế thật, Vanya...” Lidotchka nói, đỏ mặt. “Em viết ẩu quá...”

“Kiểu ẩu này lạ thật! Trong một bức thư viết ẩu thì ít ra cũng phải có ý nghĩa và phong cách — phải có cái gì đó — còn đằng này của em... thứ lỗi cho anh, anh không biết phải gọi nó là gì nữa! Hoàn toàn là ba xàm ba láp! Có từ, có câu đấy, nhưng chẳng có nổi một chút nghĩa lý nào. Bức thư của em giống hệt cuộc đối thoại của hai đứa trẻ: ‘Hôm nay chúng mình ăn bánh xèo! Và có một anh lính đến thăm!’ Em cứ lặp đi lặp lại một ý! Em kéo dài dòng, rồi lại tự lặp lại chính mình... Những ý tưởng khốn khổ cứ nhảy múa như lũ quỷ: chẳng hiểu đâu là bắt đầu, đâu là kết thúc... Sao em có thể viết như vậy cơ chứ?”

“Nếu em viết cẩn thận,” Lidotchka tự biện hộ, “thì đã không có lỗi rồi...”

“Ôi, anh đâu có nói về mấy lỗi đó! Những lỗi ngữ pháp khủng khiếp kia kìa! Chẳng có dòng nào mà không phải là một sự xúc phạm cá nhân đối với ngữ pháp cả! Không dấu chấm, không dấu phẩy — còn chính tả nữa... ôi trời! ‘Trái đất’ mà lại viết sai chính tả!! Còn chữ viết nữa! Thật tuyệt vọng! Anh không đùa đâu, Lida... Anh ngạc nhiên và kinh hoàng trước lá thư của em... Em đừng giận nhé, cưng, nhưng thực lòng là anh không nghĩ em lại dốt ngữ pháp đến thế... Thế mà em lại thuộc tầng lớp văn minh, có giáo dục: em là vợ của một trí thức đại học, và là con gái của một vị tướng! Nói anh nghe, em có từng đi học không đấy?”

“Anh nói gì vậy! Em đã tốt nghiệp trường nội trú Von Mebke rồi còn gì...”

Somov nhún vai rồi tiếp tục đi lại, thở dài. Lidotchka, cảm thấy mình thiếu hiểu biết và xấu hổ về điều đó, cũng thở dài rồi cụp mắt xuống... Mười phút trôi qua trong im lặng.

“Em biết không, Lidotchka, thật sự là quá tệ!” Somov nói, đột ngột dừng lại trước mặt cô và nhìn thẳng vào mặt vợ với vẻ kinh hãi. “Em là một người mẹ... em có hiểu không? Một người mẹ! Làm sao em có thể dạy dỗ con cái nếu bản thân chẳng biết gì? Em có bộ não tốt, nhưng có ích gì nếu chưa bao giờ nắm được những kiến thức cơ bản nhất? Thôi được — kiến thức thì không nói làm gì... bọn trẻ sẽ học được ở trường, nhưng, em biết không, về mặt đạo đức em cũng rất lung lay đấy! Đôi khi em dùng những từ ngữ khiến tai anh phải đỏ lên!”

Somov lại nhún vai, quấn chặt vạt áo khoác vào người rồi tiếp tục đi lại... Ông cảm thấy bực bội và bị xúc phạm, nhưng đồng thời cũng thấy thương Lidotchka, cô không phản đối mà chỉ chớp chớp mắt... Cả hai đều cảm thấy nặng nề và khổ sở... Mải mê với những nỗi niềm riêng, họ không để ý thời gian trôi qua và giờ ăn tối đã đến gần.

Khi ngồi vào bàn ăn, Somov, vốn là người thích ăn ngon và thích ăn trong yên bình, uống một ly vodka lớn rồi bắt đầu nói chuyện sang chuyện khác. Lidotchka lắng nghe và hưởng ứng, nhưng đột nhiên, khi đang ăn súp, mắt cô nhòe đi và cô bắt đầu nức nở.

“Tất cả là tại mẹ!” cô nói, lau nước mắt bằng khăn ăn. “Ai cũng khuyên mẹ cho em vào trường trung học, và nếu học trường trung học thì chắc chắn em đã có thể học tiếp lên Đại học!”

“Đại học... trung học,” Somov lầm bầm. “Thế thì thái quá rồi, cô gái của anh! Làm ‘blue stocking’ (phụ nữ mọt sách) thì có ích gì chứ! Làm ‘blue stocking’ thật là quái đản! Chẳng phải đàn ông, cũng chẳng phải đàn bà, mà là một thứ gì đó ở giữa: chẳng ra cái này cũng chẳng ra cái kia... Anh ghét bọn ‘blue stocking’! Anh sẽ không bao giờ cưới một người phụ nữ học thức...”

“Em chẳng hiểu nổi anh nữa...”, Lidotchka nói. “Anh giận vì em không có học thức, nhưng cùng lúc đó anh lại ghét những người phụ nữ học thức; anh bực mình vì thư em viết không có ý tứ gì, thế mà chính anh lại phản đối việc em học hành...”

“Em bắt bẻ anh từng lời đấy, cưng ạ,” Somov ngáp dài, rót thêm ly vodka thứ hai vì buồn chán.

Dưới tác động của rượu vodka và một bữa tối ngon lành, Somov trở nên vui vẻ, sinh động và dịu dàng hơn... Ông nhìn người vợ xinh đẹp của mình đang làm món salad với vẻ mặt đầy lo lắng, và một luồng tình cảm trìu mến, bao dung và tha thứ trào dâng trong lòng ông.

“Mình thật ngu ngốc khi làm cô ấy buồn, tội nghiệp cô ấy quá...,” ông nghĩ. “Tại sao mình lại nói ra bao nhiêu điều khủng khiếp thế nhỉ? Cô ấy khờ khạo, điều đó đúng, thiếu văn minh và nông cạn; nhưng... vấn đề nào cũng có hai mặt của nó, và audiatur et altera pars (hãy lắng nghe cả hai phía)... Có lẽ người ta hoàn toàn đúng khi cho rằng sự nông cạn của phụ nữ xuất phát từ chính thiên chức của họ. Giả sử thiên chức của cô ấy là yêu chồng, sinh con và trộn salad, thì cô ấy cần học hành làm cái quái gì chứ? Không, thật sự là không cần!”

Đến lúc đó, ông nhớ ra rằng những người phụ nữ học thức thường rất tẻ nhạt, rằng họ khắt khe, nghiêm khắc và khó tính; và ngược lại, thật dễ chịu biết bao khi chung sống với Lidotchka khờ khạo, người chẳng bao giờ chõ mũi vào việc gì, không hiểu biết nhiều nhưng cũng chẳng bao giờ áp đặt lời chỉ trích của mình. Có sự bình yên và thoải mái bên Lidotchka, và không lo bị can thiệp.

“Chết tiệt bọn họ, những người phụ nữ thông minh và học thức đó! Sống với những người đơn giản vẫn tốt hơn và dễ dàng hơn,” ông nghĩ, khi đón lấy đĩa gà từ tay Lidotchka.

Ông nhớ lại rằng một người đàn ông văn minh đôi khi cảm thấy khao khát được trò chuyện và chia sẻ suy nghĩ với một người phụ nữ thông minh và có học thức. “Thì sao chứ?” Somov nghĩ. “Nếu mình muốn thảo luận về những chủ đề trí tuệ, mình sẽ đến chỗ Natalya Andreyevna... hoặc Marya Frantsovna... Đơn giản thôi! Nhưng không, mình sẽ không đi. Có thể thảo luận các chủ đề trí tuệ với đàn ông cơ mà,” cuối cùng ông quyết định.