"Tôi đã dặn cô đừng dọn bàn làm việc của tôi rồi mà," Nikolay Yevgrafitch nói. "Mỗi khi cô dọn dẹp là chẳng còn tìm thấy cái gì nữa cả. Bức điện tín đâu? Cô vứt nó đi đâu rồi? Làm ơn tìm giúp tôi với. Nó gửi từ Kazan, đề ngày hôm qua đấy."

Người hầu gái - một cô gái trẻ xanh xao, dáng người mảnh khảnh với vẻ mặt thờ ơ - tìm thấy vài bức điện tín trong giỏ rác dưới gầm bàn và đưa lại cho bác sĩ mà không nói một lời; nhưng tất cả chúng đều là điện tín từ các bệnh nhân. Sau đó họ tìm trong phòng khách và trong phòng của Olga Dmitrievna.

Đã quá nửa đêm. Nikolay Yevgrafitch biết vợ mình sẽ không về sớm, ít nhất phải đến năm giờ sáng. Ông không tin tưởng cô, và mỗi khi cô đi vắng lâu, ông lại không thể ngủ được, lòng đầy lo lắng; đồng thời, ông cũng khinh miệt vợ mình, khinh miệt chiếc giường của cô, tấm gương, những hộp kẹo, cả những nhành dạ lan hương và linh lan mà ai đó gửi đến cho cô mỗi ngày, tỏa ra thứ mùi hương nồng nặc của cửa hàng hoa khắp căn nhà. Trong những đêm như thế, ông trở nên nhỏ nhen, gắt gỏng, dễ cáu kỉnh, và giờ đây ông bỗng thấy mình rất cần bức điện tín nhận được từ anh trai hôm qua, dù nó chẳng chứa đựng gì ngoài lời chúc Giáng sinh.

Trên bàn trong phòng vợ, bên dưới hộp đựng văn phòng phẩm, ông tìm thấy một bức điện tín và liếc nhìn qua. Nó được gửi cho vợ ông, qua địa chỉ mẹ vợ, từ Monte Carlo, ký tên là Michel... Bác sĩ không hiểu lấy một chữ, vì nó viết bằng tiếng nước ngoài, dường như là tiếng Anh.

"Michel này là ai? Tại sao lại là Monte Carlo? Tại sao lại gửi qua địa chỉ mẹ vợ?"

Trong bảy năm chung sống, ông đã quen với việc nghi ngờ, phỏng đoán, nắm bắt những manh mối, và đã vài lần ông nghĩ rằng sự rèn luyện tại gia này đã giúp ông trở thành một thám tử cừ khôi. Đi vào phòng làm việc và bắt đầu suy ngẫm, ông nhớ lại ngay lần ông cùng vợ đến Petersburg một năm rưỡi trước, khi đó ông đi ăn trưa cùng một người bạn học cũ, một kỹ sư công chính, và chính người kỹ sư ấy đã giới thiệu với hai vợ chồng ông một chàng trai trẻ chừng hai mươi hai, hai mươi ba tuổi, tên là Mihail Ivanovitch, mang một họ ngắn khá kỳ lạ: Riss. Hai tháng sau, bác sĩ nhìn thấy bức ảnh của chàng trai trẻ đó trong cuốn album của vợ, với dòng đề tặng bằng tiếng Pháp: "Ghi nhớ hiện tại và hy vọng tương lai." Sau đó ông lại gặp chàng trai ấy tại nhà mẹ vợ. Đó cũng là thời điểm vợ ông bắt đầu thường xuyên vắng nhà, trở về lúc bốn, năm giờ sáng, và liên tục nài nỉ ông xin hộ chiếu để ra nước ngoài, điều mà ông nhất quyết từ chối; và trong nhà diễn ra những cuộc cãi vã liên miên khiến ông cảm thấy xấu hổ khi phải đối diện với lũ đầy tớ.

Sáu tháng trước, các đồng nghiệp chẩn đoán ông bị lao phổi và khuyên ông nên từ bỏ mọi thứ để đến Crimea. Khi nghe tin này, Olga Dmitrievna tỏ vẻ vô cùng lo lắng; cô bắt đầu tỏ ra âu yếm chồng, không ngừng trấn an ông rằng Crimea rất lạnh và buồn chán, tốt hơn hết là ông nên đến Nice, và cô sẽ đi cùng, ở đó chăm sóc, trông nom, lo liệu cho ông.

Giờ đây, ông đã hiểu tại sao vợ mình lại đặc biệt tha thiết muốn đến Nice đến thế: gã Michel của cô sống tại Monte Carlo.

Ông lấy một cuốn từ điển tiếng Anh, vừa dịch từng từ, vừa đoán nghĩa, dần dần ông ghép lại được câu sau: "Anh nâng ly vì sức khỏe của người yêu dấu, hôn lên bàn chân nhỏ nhắn của nàng một ngàn lần, và đang nóng lòng chờ đợi ngày nàng đến." Ông hình dung ra vai trò đáng thương, nực cười mà mình sẽ đóng nếu đồng ý đến Nice cùng vợ. Ông cảm thấy tủi nhục đến mức suýt rơi lệ và bắt đầu đi lại khắp các căn phòng trong căn hộ với tâm trạng vô cùng kích động. Niềm kiêu hãnh và sự kỹ tính của kẻ bình dân trong ông trỗi dậy. Nghiến chặt nắm tay và cau mày ghê tởm, ông tự hỏi làm sao mình - con trai của một mục sư làng, lớn lên trong trường giáo sĩ, một người đàn ông thẳng thắn, chất phác, một bác sĩ phẫu thuật - làm sao ông có thể để bản thân bị nô lệ hóa, lún sâu vào sự ràng buộc nhục nhã này bởi một sinh vật yếu đuối, vô giá trị, hám lợi và thấp kém đến thế.

"'Bàn chân nhỏ nhắn'!" ông lầm bầm, vò nát bức điện tín; "'bàn chân nhỏ nhắn'!"

Về khoảng thời gian ông đem lòng yêu và cầu hôn cô, cùng bảy năm chung sống, tất cả những gì còn đọng lại trong ký ức ông chỉ là mái tóc dài thơm ngát của cô, những lớp ren mềm mại, và đôi bàn chân nhỏ bé - mà quả thực là những bàn chân rất đẹp; và ngay cả lúc này, dường như ông vẫn còn cảm nhận được hơi ấm của ren và lụa từ những cái ôm ấp năm xưa trên đôi tay và gương mặt mình - chẳng còn gì khác nữa. Chẳng còn gì khác - nghĩa là, chưa kể đến những cơn cuồng loạn, tiếng thét, lời trách móc, đe dọa và những lời dối trá - những lời dối trá trơ trẽn, phản bội. Ông nhớ lại cảnh ở nhà cha mình dưới quê, đôi khi có một con chim bay lạc vào nhà từ ngoài trời rồi hoảng loạn đập cánh vào cửa kính, làm đổ vỡ mọi thứ; thì người đàn bà thuộc tầng lớp hoàn toàn xa lạ với ông này cũng đã bay vào cuộc đời ông và tàn phá nó tan hoang. Những năm tháng đẹp nhất của cuộc đời ông đã trôi qua như trong địa ngục, hy vọng về hạnh phúc bị nghiền nát và biến thành trò cười, sức khỏe suy sụp, những căn phòng của ông mang bầu không khí dung tục chẳng khác nào nhà chứa, và trong mười ngàn rúp ông kiếm được mỗi năm, ông không bao giờ tiết kiệm nổi mười rúp để gửi cho người mẹ già ở quê, trong khi nợ nần đã lên tới mười lăm ngàn. Có vẻ như nếu một băng cướp trú ngụ trong căn phòng này thì cuộc đời ông cũng không thể bị hủy hoại một cách tuyệt vọng và không thể cứu vãn như sự hiện diện của người đàn bà này.

Ông bắt đầu ho và nghẹt thở. Đáng lẽ ông nên đi ngủ để giữ ấm, nhưng ông không thể. Ông cứ đi lại quanh phòng, hoặc ngồi xuống bàn, bồn chồn mân mê cây bút chì và nguệch ngoạc một cách vô thức trên giấy.

"Thử bút... Bàn chân nhỏ nhắn."

Đến năm giờ sáng, ông trở nên yếu nhược và tự đổ lỗi cho chính mình. Lúc này, ông nghĩ rằng nếu Olga Dmitrievna kết hôn với một người nào khác, một người có ảnh hưởng tốt hơn đến cô - biết đâu đấy - có lẽ cuối cùng cô đã trở thành một người phụ nữ tốt và thẳng thắn. Ông là một nhà tâm lý học tồi, chẳng biết gì về tâm hồn phụ nữ; hơn nữa, ông lại thô lỗ, nhàm chán...

"Mình không còn sống được bao lâu nữa," ông nghĩ. "Mình là người đã chết, không nên ngáng đường người sống. Thật kỳ quặc và ngu ngốc khi cứ khăng khăng đòi quyền lợi lúc này. Mình sẽ nói chuyện thẳng thắn với cô ấy; để cô ấy đi theo người đàn ông cô ấy yêu... Mình sẽ ly dị. Mình sẽ nhận mọi lỗi lầm về mình."

Olga Dmitrievna cuối cùng cũng về đến nơi, cô bước vào phòng làm việc và đổ người xuống ghế ngay khi vẫn còn đang mặc chiếc áo khoác trắng, đội mũ và đi ủng đi đường.

"Cái gã béo ục ịch tồi tệ đó," cô vừa thở dốc vừa nức nở nói. "Thật không trung thực chút nào; thật đáng ghê tởm." Cô dậm chân. "Tôi không thể chịu đựng nổi; tôi không thể, không thể!"

"Có chuyện gì vậy?" Nikolay Yevgrafitch hỏi, tiến lại gần cô.

"Cậu sinh viên Azarbekov đó đưa tôi về, rồi cậu ta làm mất cái túi của tôi, trong đó có mười lăm rúp. Tôi mượn nó từ mẹ đấy."

Cô khóc một cách chân thật như một đứa trẻ, không chỉ chiếc khăn tay mà cả găng tay cũng ướt đẫm nước mắt.

"Không thể làm gì khác được!" bác sĩ nói. "Nếu cậu ta làm mất thì cũng mất rồi, lo lắng cũng chẳng ích gì. Bình tĩnh lại đi; tôi muốn nói chuyện với cô."

"Tôi đâu phải triệu phú mà làm mất tiền như thế. Cậu ta bảo sẽ trả lại, nhưng tôi không tin; cậu ta nghèo lắm..."

Chồng cô nài nỉ cô bình tĩnh và lắng nghe ông, nhưng cô cứ tiếp tục nói về cậu sinh viên và số tiền mười lăm rúp đã mất.

"Ái chà! Mai tôi sẽ đưa cô hai mươi lăm rúp, chỉ cần cô im miệng thôi!" ông gắt gỏng nói.

"Tôi phải cởi đồ ra đã!" cô vừa khóc vừa nói. "Tôi không thể nói chuyện nghiêm túc trong khi vẫn mặc áo lông thú! Sao anh kỳ cục thế!"

Ông giúp cô cởi áo khoác và ủng, khi đó ông ngửi thấy mùi rượu vang trắng mà cô thích uống cùng hàu (bất chấp vẻ thanh cao, cô ăn uống rất nhiều). Cô đi vào phòng và quay lại ngay sau đó, đã thay đồ và dặm phấn lên mặt, dù đôi mắt vẫn còn vương vết lệ. Cô ngồi xuống, thu mình trong chiếc áo choàng ngủ bằng ren nhẹ, và trong khối hồng bồng bềnh đó, chồng cô không thấy gì ngoài mái tóc xõa tung và bàn chân nhỏ nhắn đang đi dép của cô.

"Anh muốn nói chuyện gì?" cô hỏi, đung đưa trên chiếc ghế bập bênh.

"Tôi tình cờ thấy cái này;" và ông đưa bức điện tín cho cô.

Cô đọc nó rồi nhún vai.

"Thì sao?" cô nói, đu đưa ghế nhanh hơn. "Đó là lời chúc mừng Năm Mới thông thường thôi, chẳng có gì khác cả. Chẳng có bí mật nào trong đó đâu."

"Cô đang tính chuyện tôi không biết tiếng Anh đấy à. Không, tôi không biết thật; nhưng tôi có từ điển. Bức điện tín đó là từ Riss; hắn ta nâng ly vì sức khỏe của người yêu dấu và gửi cho cô một ngàn nụ hôn. Nhưng hãy gác chuyện đó lại đi," bác sĩ nói nhanh. "Tôi không hề muốn trách móc hay làm ầm ĩ. Chúng ta đã có quá đủ những màn kịch và lời trách móc rồi; đã đến lúc chấm dứt tất cả... Đây là điều tôi muốn nói với cô: cô được tự do, và có thể sống như thế nào tùy ý."

Một khoảng lặng trùm xuống. Cô bắt đầu khóc lặng lẽ.

"Tôi giải thoát cho cô khỏi việc phải nói dối và giả tạo," Nikolay Yevgrafitch tiếp tục. "Nếu cô yêu chàng trai đó, hãy yêu đi; nếu cô muốn ra nước ngoài cùng hắn, hãy đi. Cô còn trẻ, khỏe mạnh, còn tôi là một kẻ tàn phế, chẳng sống được bao lâu nữa. Nói tóm lại... cô hiểu tôi chứ."

Ông xúc động và không thể nói tiếp. Olga Dmitrievna, vừa khóc vừa nói bằng giọng thương thân, thừa nhận rằng cô yêu Riss, thường cùng hắn lái xe ra ngoại ô và gặp hắn trong phòng hắn, và giờ đây cô thực sự khao khát được ra nước ngoài.

"Anh thấy đấy, tôi chẳng giấu anh điều gì," cô nói thêm, thở dài. "Toàn bộ tâm hồn tôi đều phơi bày trước anh. Và tôi lại cầu xin anh, hãy rộng lượng, xin hộ chiếu cho tôi."

"Tôi nhắc lại, cô được tự do."

Cô di chuyển sang chỗ ngồi khác gần ông hơn để nhìn nét mặt ông. Cô không tin ông và giờ muốn hiểu ẩn ý đằng sau đó. Cô chẳng bao giờ tin bất cứ ai, và cho dù ý định của họ có hào phóng đến đâu, cô luôn nghi ngờ có động cơ nhỏ nhen, hèn hạ hoặc mục đích tư lợi nào đó. Và khi cô nhìn chằm chằm vào mặt ông, ông cảm thấy như có một luồng sáng xanh lục lóe lên trong mắt cô, giống hệt mắt mèo.

"Khi nào tôi mới nhận được hộ chiếu?" cô khẽ hỏi.

Ông bất chợt có ý muốn nói "Không bao giờ"; nhưng ông kìm lại và nói:

"Khi nào cô muốn."

"Tôi chỉ đi một tháng thôi."

"Cô sẽ đi theo Riss vĩnh viễn. Tôi sẽ ly dị cho cô, nhận mọi lỗi lầm về mình, và Riss có thể cưới cô."

"Nhưng tôi không muốn ly dị!" Olga Dmitrievna phản đối nhanh chóng, với vẻ mặt kinh ngạc. "Tôi không xin anh ly dị! Xin hộ chiếu cho tôi, chỉ vậy thôi."

"Nhưng tại sao cô lại không muốn ly dị?" bác sĩ hỏi, bắt đầu cảm thấy bực bội. "Cô là người phụ nữ kỳ lạ. Sao cô kỳ lạ thế! Nếu cô thực sự yêu hắn và hắn cũng yêu cô, thì ở vị thế của cô, không gì tốt hơn là kết hôn. Chẳng lẽ cô còn do dự giữa hôn nhân và ngoại tình sao?"

"Tôi hiểu anh rồi," cô nói, bước ra xa khỏi ông, và một vẻ mặt ác độc, thù hằn hiện lên trên gương mặt cô. "Tôi hiểu anh quá rõ. Anh chán ngấy tôi rồi, và anh chỉ muốn tống khứ tôi đi, ép buộc tôi ly dị. Cảm ơn anh rất nhiều; tôi không ngu ngốc như anh nghĩ đâu. Tôi sẽ không chấp nhận ly dị và tôi sẽ không rời bỏ anh - tôi không đi, không đi đâu cả! Thứ nhất, tôi không muốn đánh mất vị thế trong xã hội," cô tiếp tục nhanh chóng, như thể sợ bị ngăn cản không cho nói tiếp. "Thứ hai, tôi hai mươi bảy tuổi còn Riss mới hai mươi ba; hắn sẽ chán tôi trong vòng một năm và đá tôi đi thôi. Hơn nữa, nếu anh muốn biết, tôi không chắc cảm xúc của mình sẽ kéo dài được bao lâu... vậy đấy! Tôi sẽ không rời bỏ anh đâu."

"Vậy thì tôi sẽ đuổi cô ra khỏi nhà!" Nikolay Yevgrafitch hét lên, dậm chân. "Tôi sẽ đuổi cô đi, đồ đàn bà bỉ ổi, kinh tởm!"

"Chờ xem!" cô nói và bước ra ngoài.

Bên ngoài trời đã sáng rõ, nhưng bác sĩ vẫn ngồi tại bàn, di di cây bút chì trên giấy và viết một cách vô thức.

"Thưa ông... Bàn chân nhỏ nhắn."

Hoặc ông đi đi lại lại rồi dừng chân trước phòng khách, đứng trước bức ảnh chụp bảy năm về trước, ngay sau khi cưới, và nhìn nó hồi lâu. Đó là một tấm ảnh gia đình: cha vợ, mẹ vợ, vợ ông Olga Dmitrievna khi cô hai mươi tuổi, và chính ông trong vai trò người chồng trẻ hạnh phúc. Cha vợ, một viên cố vấn mật cạo râu sạch sẽ, bị phù thũng, xảo quyệt và tham lam; mẹ vợ, một mụ đàn bà béo tốt với những đường nét nhỏ nhen như con chồn, yêu con gái đến mê muội và giúp đỡ nó trong mọi việc; nếu con gái mụ có đang bóp cổ ai đó, thì mụ cũng chẳng phản đối, mà chỉ dùng tà váy che chắn cho nó mà thôi. Olga Dmitrievna cũng có những đường nét nhỏ nhen, nhưng biểu cảm và táo bạo hơn mẹ ả; ả không phải con chồn, mà là một con quái thú cỡ lớn hơn! Và chính Nikolay Yevgrafitch trong ảnh trông thật ngây thơ, một gã tử tế, tốt bụng, cởi mở và đơn giản; toàn bộ gương mặt ông giãn ra trong nụ cười ngây ngô, hiền lành của một sinh viên thần học, và ông đã có sự đơn giản để tin rằng cái đám thú săn mồi mà định mệnh tình cờ đẩy ông vào sẽ mang lại cho ông sự lãng mạn, hạnh phúc và tất cả những gì ông từng mơ ước khi còn là sinh viên, lúc thường hát vang bài ca "Tuổi trẻ trôi qua, cuộc đời vô nghĩa, khi trái tim lạnh giá và không tình yêu."

Và một lần nữa ông tự hỏi trong bối rối rằng làm sao mình, con trai của một mục sư làng, với sự giáo dục dân chủ - một người đàn ông chất phác, thẳng thắn, đơn giản - lại có thể đầu hàng một cách bất lực trước sức mạnh của sinh vật vô giá trị, giả tạo, dung tục, nhỏ nhen, người mà bản chất hoàn toàn xa lạ với ông này.

Khi đến mười một giờ, ông khoác áo để đi đến bệnh viện, người đầy tớ bước vào phòng làm việc của ông.

"Có chuyện gì?" ông hỏi.

"Bà chủ đã dậy và hỏi xin anh hai mươi lăm rúp mà hôm qua anh hứa cho bà ấy."