Vài tháng đã trôi qua; mùa xuân đã tới. Theo sau mùa xuân là những ngày nắng đẹp, rạng rỡ. Cuộc đời không còn buồn tẻ và đáng ghét đến thế, và mặt đất trông cũng đáng yêu hơn... Một làn gió ấm áp thổi từ phía biển và cánh đồng bao la... Mặt đất được phủ một lớp cỏ non xanh mướt, những tán lá tươi mới đâm chồi trên cành cây. Thiên nhiên đã bừng dậy sức sống mới, khoác lên mình tấm áo mới.

Có lẽ người ta sẽ nghĩ rằng khi vạn vật trong tự nhiên đều được hồi sinh, trẻ trung và tươi mới, thì lòng người cũng sẽ trào dâng những hy vọng và khao khát mới... nhưng thật khó để con người có thể làm mới lại cuộc đời mình...

Groholsky vẫn sống trong căn biệt thự ấy. Mọi hy vọng và khao khát của anh, vốn nhỏ bé và chẳng đòi hỏi gì nhiều, vẫn chỉ tập trung vào một mình Liza, và chẳng còn gì khác nữa! Như trước đây, anh không thể rời mắt khỏi nàng, và đắc chí với ý nghĩ: mình hạnh phúc làm sao! Anh chàng tội nghiệp đó thực sự cảm thấy hạnh phúc vô cùng. Liza vẫn ngồi đó, trên hiên nhà, đôi mắt chán chường nhìn đăm đăm vào căn biệt thự đối diện và những hàng cây gần đó, nơi có thể lấp ló nhìn thấy mặt biển xanh thẳm... Như trước, nàng dành phần lớn thời gian trong ngày để lặng im, thường xuyên rơi lệ và thỉnh thoảng lại đắp cao dán lên người Groholsky. Tuy nhiên, nàng có thể được chúc mừng vì một cảm giác mới lạ. Có một con sâu đang gặm nhấm tâm can nàng... Con sâu đó chính là nỗi khổ đau... Nàng vô cùng đau khổ, lòng dạ héo hon vì nhớ con, nhớ nếp sống cũ vui vẻ ngày nào. Cuộc sống trước kia của nàng tuy chẳng lấy gì làm rạng rỡ, nhưng vẫn còn thú vị hơn sự tồn tại hiện tại. Khi còn sống với chồng, thỉnh thoảng nàng vẫn được đi xem hát, đi dự tiệc, đi thăm người quen. Nhưng ở đây với Groholsky, mọi thứ chỉ là sự tĩnh lặng và trống rỗng... Hơn nữa, ở đây chỉ có một người đàn ông, và hắn ta với những căn bệnh cùng những cái hôn sướt mướt liên miên, chẳng khác nào một ông lão cứ hễ mở miệng là lại rưng rưng nước mắt vì vui sướng.

Thật chán ngắt! Ở đây nàng không có Mihey Sergeyitch, người từng rất thích khiêu vũ điệu mazurka cùng nàng. Nàng không có Spiridon Nikolaitch, con trai của biên tập viên tờ Tạp chí Tỉnh. Spiridon Nikolaitch hát rất hay và ngâm thơ rất giỏi. Ở đây nàng không có bàn tiệc bày biện sẵn đồ ăn đón khách. Nàng không có bà Gerasimovna, cô y tá già ngày trước vẫn thường càm ràm vì nàng ăn quá nhiều mứt... Nàng chẳng có ai cả! Chẳng còn gì cho nàng ngoài việc nằm xuống và chết vì u sầu. Groholsky vui mừng với sự cô độc của mình, nhưng... anh đã sai lầm khi vui mừng vì điều đó. Chẳng bao lâu sau, anh phải trả giá cho sự ích kỷ của mình. Vào đầu tháng Năm, khi mà ngay cả không khí cũng như đang chìm đắm trong tình yêu và ngây ngất vì hạnh phúc, Groholsky đã mất tất cả; người phụ nữ mà anh yêu và...

Năm đó, Bugrov cũng ghé thăm Crimea. Hắn không thuê căn biệt thự đối diện, mà cứ lang thang hết thị trấn này đến thị trấn khác cùng Mishutka. Hắn dành thời gian để ăn, uống, ngủ và đánh bài. Hắn đã mất sạch hứng thú với việc câu cá, săn bắn và những người phụ nữ Pháp, những kẻ mà nói nhỏ thôi, đã lừa hắn kha khá. Hắn trở nên gầy gò, mất đi nụ cười rạng rỡ, hào sảng ngày nào và chuyển sang ăn vận đồ vải thô. Ivan Petrovitch thỉnh thoảng lại ghé thăm biệt thự của Groholsky. Hắn mang mứt, bánh kẹo và trái cây cho Liza, dường như đang cố xua tan nỗi chán chường của nàng. Groholsky không hề phiền lòng vì những chuyến ghé thăm này, nhất là khi chúng rất ngắn ngủi, thưa thớt, và dường như là vì Mishutka, đứa bé không thể nào bị tước đi quyền được gặp mẹ mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Bugrov đến, mở quà ra, nói vài câu rồi đi. Và vài câu đó hắn không nói với Liza mà nói với Groholsky... Còn với Liza, hắn im lặng và tâm trí Groholsky cảm thấy an lòng; nhưng có một câu ngạn ngữ Nga mà lẽ ra anh nên nhớ kỹ: "Đừng sợ con chó hay sủa, hãy sợ con chó lặng im..." Một câu ngạn ngữ quái gở, nhưng trong đời sống thực tế, đôi khi lại không thể thiếu.

Một ngày nọ, khi đang đi dạo trong vườn, Groholsky nghe thấy hai giọng nói đang trò chuyện. Một giọng đàn ông, một giọng đàn bà. Một là của Bugrov, một là của Liza. Groholsky lắng nghe, mặt cắt không còn giọt máu, anh rón rén tiến về phía người đang nói. Anh dừng lại sau một bụi tử đinh hương và bắt đầu quan sát, lắng nghe. Chân tay anh lạnh toát. Mồ hôi lạnh vã ra trên trán. Anh bấu chặt vào mấy cành tử đinh hương để khỏi lảo đảo ngã quỵ. Thế là hết!

Bugrov đang vòng tay ôm eo Liza và nói với nàng:

“Em yêu của anh! Chúng ta phải làm sao đây? Hình như đó là ý Chúa... Anh là đồ khốn... Anh đã bán em. Anh bị cám dỗ bởi tiền bạc của thằng cha Herode đó, quỷ tha ma bắt hắn đi, và anh được ích lợi gì từ số tiền đó chứ? Chỉ toàn là lo âu và phô trương! Chẳng có lấy một chút bình yên, hạnh phúc, hay địa vị nào cả... Người ta cứ ngồi ì một chỗ như một gã bệnh nhân béo ú, chẳng bước được bước nào tiến về phía trước... Em có nghe tin Andrushka Markuzin đã được làm thư ký trưởng chưa? Thằng Andrushka, đồ ngu xuẩn đó! Trong khi anh thì cứ giậm chân tại chỗ... Lạy Chúa! Anh đã mất em, anh đã mất hạnh phúc của đời mình. Anh là đồ khốn, đồ đê tiện, em nghĩ anh sẽ cảm thấy thế nào vào ngày phán xét đáng sợ đó đây?”

“Chúng mình bỏ đi thôi, Vanya,” Liza nức nở. “Em chán lắm... Em đang chết dần vì u sầu đây.”

“Không đi được, tiền đã cầm rồi...”

“Thế thì trả lại đi.”

“Anh cũng muốn lắm, nhưng... đợi chút đã. Anh tiêu hết sạch rồi. Chúng ta phải chấp nhận thôi, em yêu. Chúa đang trừng phạt chúng ta. Anh vì lòng tham, còn em vì thói nông nổi. Thôi thì, cứ chịu đựng đi... Ở thế giới bên kia chúng ta sẽ được an ủi.”

Và trong một cơn sùng đạo, Bugrov đảo mắt nhìn lên thiên đường.

“Nhưng em không thể tiếp tục sống ở đây được nữa; em khổ sở quá.”

“Thì biết làm sao được. Anh cũng khổ mà. Em tưởng anh hạnh phúc khi không có em sao? Anh đang héo hon, tàn tạ đây này! Và ngực anh bắt đầu đau rồi! ... Em là vợ hợp pháp của anh, máu thịt của máu thịt anh... hai mà là một... Em phải sống và chịu đựng thôi! Còn anh... sẽ lái xe qua... thăm em.”

Và cúi xuống gần Liza, Bugrov thì thầm, dù đủ lớn để nghe thấy từ cách xa vài mét:

“Anh sẽ đến với em vào ban đêm, Lizanka... Đừng lo lắng gì cả... Anh đang ở Feodosia gần đây thôi... Anh sẽ ở gần đây, bên cạnh em cho đến khi anh tiêu tán hết mọi thứ... mà anh cũng sắp cạn túi đến nơi rồi! Chao ôi, cuộc đời gì mà chán thế này! Chán nản, ốm đau... ngực anh đau, mà dạ dày cũng đau nữa.”

Bugrov dứt lời, và đến lượt Liza... Lạy Chúa, sự tàn nhẫn của người đàn bà đó! Nàng bắt đầu khóc lóc, than vãn, liệt kê hết mọi khiếm khuyết của người tình và nỗi đau khổ của chính mình. Groholsky khi lắng nghe nàng, cảm thấy mình như một kẻ đê tiện, một tên tội phạm, một kẻ sát nhân.

“Anh ta làm em khổ quá...” Liza nói kết thúc câu chuyện.

Sau khi hôn từ biệt Liza và bước ra cổng vườn, Bugrov đụng độ Groholsky đang đứng đợi sẵn ở cổng.

“Ivan Petrovitch,” Groholsky nói với giọng của một người sắp chết, “Tôi đã nhìn và nghe thấy tất cả rồi... Việc này không hay ho gì về phía anh, nhưng tôi không trách anh đâu... Anh cũng yêu cô ấy, nhưng anh phải hiểu rằng cô ấy là của tôi. Của tôi! Tôi không thể sống thiếu cô ấy! Sao anh không hiểu điều đó nhỉ? Cho là anh yêu cô ấy, cho là anh đau khổ... Chẳng phải tôi đã trả anh, ít nhất là một phần, vì những đau khổ của anh rồi sao? Vì Chúa, hãy đi đi! Vì Chúa, hãy đi đi! Hãy rời khỏi đây vĩnh viễn, tôi cầu xin anh, nếu không anh sẽ giết chết tôi mất...”

“Tôi chẳng có nơi nào để đi cả,” Bugrov đáp bằng giọng đặc sệt.

“Hừm, anh đã tiêu sạch mọi thứ rồi... Anh là người bốc đồng. Được thôi... Hãy đến điền trang của tôi ở tỉnh Tchernigov. Nếu anh thích, tôi sẽ tặng lại nó cho anh. Đó là một điền trang nhỏ, nhưng tốt lắm... Xin lấy danh dự thề, nó tốt thật đấy!”

Bugrov toét miệng cười rộng đến mang tai. Hắn đột nhiên cảm thấy mình như đang ở trên chín tầng mây.

“Tôi sẽ đưa nó cho anh... Ngay hôm nay tôi sẽ viết thư cho quản gia và gửi giấy ủy quyền hoàn tất việc mua bán. Anh phải nói với mọi người là anh đã mua nó nhé... Hãy đi đi, tôi cầu xin anh.”

“Được thôi, tôi sẽ đi. Tôi hiểu rồi.”

“Chúng ta đi gặp công chứng viên... ngay bây giờ,” Groholsky nói, tâm trạng phấn chấn hẳn lên, và anh đi gọi xe.

Tối hôm sau, khi Liza đang ngồi trên chiếc ghế trong vườn, nơi nàng thường gặp gỡ Ivan Petrovitch, Groholsky lặng lẽ tiến về phía nàng. Anh ngồi xuống cạnh và nắm lấy tay nàng.

“Em chán sao, Lizotchka?” anh nói sau một thoáng im lặng. “Em phiền muộn à? Tại sao chúng ta không đi đâu đó nhỉ? Sao lúc nào cũng ở nhà thế? Chúng ta muốn đi đây đi đó, giải trí, kết bạn... Phải không nào?”

“Em chẳng muốn gì cả,” Liza đáp, và quay khuôn mặt gầy gò, xanh xao về phía con đường mà Bugrov vẫn thường dùng để đến gặp nàng.

Groholsky trầm ngâm. Anh biết nàng đang chờ đợi ai, nàng muốn ai.

“Về nhà thôi Liza,” anh nói, “ở đây ẩm ướt lắm...”

“Anh về đi; em vào ngay đây.”

Groholsky lại trầm ngâm.

“Em đang đợi hắn phải không?” anh hỏi, mặt nhăn nhó như thể tim anh vừa bị một chiếc kìm nung đỏ bóp nghẹt.

“Vâng... Em muốn đưa cho anh ấy mấy đôi tất của Misha...”

“Hắn sẽ không đến đâu.”

“Sao anh biết?”

“Hắn đã đi rồi... đi đến tỉnh Tchernigov. Tôi đã tặng điền trang của mình cho hắn...”

Liza tái mặt đi vì sợ hãi, nàng bấu chặt vào vai Groholsky để khỏi ngã.

“Tôi đã tiễn hắn ở tàu thủy lúc ba giờ rồi.”

Liza đột nhiên ôm lấy đầu, quờ quạng, rồi ngã xuống ghế, toàn thân run bần bật.

“Vanya,” nàng gào khóc, “Vanya! Em sẽ đi tìm Vanya... Anh yêu!”

Nàng lên cơn cuồng loạn...

Và từ buổi tối đó, mãi cho đến tháng Bảy, người ta có thể nhìn thấy hai cái bóng trong công viên nơi những du khách mùa hè vẫn thường tản bộ. Hai cái bóng lang thang từ sáng đến tối, khiến những du khách thấy ảm đạm... Theo sau cái bóng của Liza luôn là cái bóng của Groholsky... Tôi gọi họ là những cái bóng vì cả hai đều đã mất đi vẻ tự nhiên vốn có. Họ trở nên gầy gò, xanh xao, hốc hác, trông giống những cái bóng hơn là người sống... Cả hai đang héo hon như lũ rận trong câu chuyện ngụ ngôn cổ điển về người Do Thái bán thuốc diệt côn trùng.

Đầu tháng Bảy, Liza bỏ trốn khỏi Groholsky, để lại một lá thư viết rằng nàng đi thăm "con trai mình" một thời gian... Một thời gian! Nàng trốn đi vào ban đêm khi Groholsky đang ngủ... Sau khi đọc thư, Groholsky dành cả tuần lang thang quanh căn biệt thự như người điên, không ăn không ngủ. Đến tháng Tám, anh bị một cơn sốt tái phát, và tháng Chín thì đi nước ngoài. Ở đó, anh lao vào rượu chè... Anh hy vọng tìm được sự an ủi trong men rượu và những cuộc ăn chơi sa đọa. Anh đã tiêu tán toàn bộ gia sản, nhưng hỡi ôi, anh chàng tội nghiệp không thể nào xóa bỏ được hình ảnh người phụ nữ với khuôn mặt mèo con đáng yêu kia ra khỏi đầu óc mình... Con người không chết vì hạnh phúc, mà cũng chẳng chết vì đau khổ. Tóc Groholsky đã bạc trắng, nhưng anh không chết: đến tận bây giờ anh vẫn còn sống... Anh quay về từ nước ngoài chỉ để "ngó" Liza một cái... Bugrov dang rộng vòng tay đón anh, và bắt anh ở lại vô thời hạn. Đến tận bây giờ anh vẫn đang sống cùng Bugrov.

Năm nay, tôi tình cờ đi ngang qua Groholyovka, điền trang của Bugrov. Tôi thấy chủ nhà và bà chủ đang ăn tối... Ivan Petrovitch vô cùng vui mừng khi gặp tôi, và bắt đầu mời mọc tôi đủ thứ món ngon vật lạ... Hắn đã béo lên chút đỉnh, mặt hơi phù nề, dù vẫn hồng hào và trông bóng bẩy, đầy đặn... Hắn không bị hói. Liza cũng béo ra. Sự đẫy đà không hợp với nàng chút nào. Khuôn mặt nàng đã bắt đầu mất đi vẻ mèo con, và ôi thôi, lại gợi cho người ta liên tưởng đến con hải cẩu nhiều hơn. Má nàng đang chảy xệ lên trên, ra ngoài và sang hai bên. Gia đình Bugrov đang sống trong phong thái thượng lưu. Họ có đủ mọi thứ. Căn nhà tràn ngập người hầu và đồ ăn...

Khi dùng bữa xong, chúng tôi bắt đầu trò chuyện. Quên mất rằng Liza không biết chơi đàn, tôi nhờ nàng chơi một bản nhạc piano.

“Cô ấy không biết chơi,” Bugrov nói; “cô ấy không phải nhạc sĩ... Ê, ai đó! Ivan! gọi Grigory Vassilyevitch tới đây! Hắn đang làm gì ở đó vậy?” Và quay sang tôi, Bugrov nói thêm, “Nhạc sĩ của chúng tôi sẽ tới ngay; hắn chơi đàn guitar. Chúng tôi giữ chiếc piano cho Mishutka—chúng tôi đang cho thằng bé học...”

Năm phút sau, Groholsky bước vào phòng—vẻ mặt ngái ngủ, đầu tóc bù xù và chưa cạo râu... Anh bước vào, cúi chào tôi rồi ngồi sang một bên.

“Này, ai đời lại đi ngủ sớm thế không biết?” Bugrov nói với anh. “Cậu đúng là đồ bỏ đi! Lúc nào cũng ngủ, lúc nào cũng ngủ... Đồ sâu ngủ! Thôi, chơi một bản gì đó vui vẻ xem nào...”

Groholsky chỉnh đàn guitar, chạm vào những dây đàn, và bắt đầu hát:

Tôi lắng nghe tiếng hát, nhìn khuôn mặt no đủ của Bugrov, và nghĩ: "Thằng khốn nạn!" Tôi chực trào nước mắt... Khi bài hát kết thúc, Groholsky cúi chào chúng tôi rồi bước ra ngoài.

“Thế tôi phải làm gì với hắn đây?” Bugrov nói khi anh đã đi khỏi. “Tôi khổ với hắn quá! Suốt ngày cứ lầm lì, lầm lì... Còn ban đêm thì rên rỉ... Hắn ngủ, nhưng cứ thở dài và rên rỉ trong giấc ngủ... Đó là một kiểu bệnh tật... Tôi không biết phải làm gì với hắn nữa! Hắn không cho chúng tôi ngủ... Tôi sợ hắn sẽ phát điên mất. Người ta cứ tưởng hắn bị ngược đãi ở đây... Hắn bị ngược đãi chỗ nào cơ chứ? Hắn ăn cùng chúng tôi, uống cùng chúng tôi. Chỉ là chúng tôi không đưa tiền cho hắn thôi. Nếu đưa cho hắn, hắn sẽ nướng hết vào rượu chè hoặc phung phí sạch... Đó lại là một nỗi lo nữa cho tôi! Lạy Chúa tha tội cho con, kẻ tội đồ này!”

Họ bắt tôi ở lại qua đêm. Sáng hôm sau, khi tôi thức dậy, Bugrov đang thuyết giáo cho ai đó ở căn phòng bên cạnh...

“Bảo một thằng ngu đi cầu nguyện, nó sẽ đập nát đầu xuống sàn nhà! Ai lại đi sơn mái chèo màu xanh lá cây cơ chứ! Động não lên, đồ đần! Dùng cái đầu mà suy nghĩ đi! Sao không nói gì?”

“Tôi... tôi... tôi làm sai,” giọng nam cao khàn đặc đáp với vẻ hối lỗi.

Giọng nam cao đó là của Groholsky.

Groholsky tiễn tôi ra ga.

“Hắn là một kẻ độc tài, một bạo chúa,” anh cứ thì thầm với tôi suốt dọc đường. “Hắn là người hào phóng, nhưng là một bạo chúa! Chẳng có trái tim cũng chẳng có trí tuệ gì cả... Hắn hành hạ tôi! Nếu không vì người phụ nữ cao quý đó, tôi đã bỏ đi từ lâu rồi. Tôi thấy tiếc nếu phải rời xa cô ấy. Dù sao thì chịu đựng cùng nhau cũng dễ dàng hơn.”

Groholsky thở dài, rồi nói tiếp:

“Cô ấy đang mang thai... Anh có nhận ra không? Đó thực sự là con tôi... Con của tôi... Cô ấy sớm nhận ra sai lầm của mình, và lại trao thân cho tôi. Cô ấy không thể chịu nổi hắn...”

“Anh đúng là đồ nhu nhược,” tôi không kìm được mà nói thẳng với Groholsky.

“Vâng, tôi là người yếu đuối... Điều đó hoàn toàn đúng. Tôi sinh ra đã thế rồi. Anh có biết tôi đến với thế giới này như thế nào không? Cố cha tôi đã tàn nhẫn áp bức một gã thư ký nhỏ bé—cách ông ấy đối xử với hắn thật khủng khiếp! Ông ấy đã đầu độc cuộc đời hắn. Chà... và cố mẫu thân tôi là người nhân hậu. Bà xuất thân từ dân thường, thuộc tầng lớp lao động... Bà đã dang rộng vòng tay đón gã thư ký nhỏ bé đó vì thương hại... Chà... và thế là tôi ra đời... Con trai của người thư ký bị ngược đãi. Sao tôi có thể có ý chí mạnh mẽ được? Lấy nó ở đâu ra cơ chứ? Nhưng đó là hồi chuông thứ hai rồi... Tạm biệt. Hãy ghé thăm chúng tôi lần nữa, nhưng đừng nói với Ivan Petrovitch những gì tôi đã kể về hắn nhé.”

Tôi nắm lấy tay Groholsky và lên tàu. Anh cúi chào về phía toa tàu rồi đi về phía thùng nước—chắc là anh khát nước!