Đã một giờ chiều. Công việc mua sắm đang vào độ nhộn nhịp nhất tại "Nouveauté's de Paris", một cửa tiệm vải vóc nằm trong khu thương xá. Tiếng xì xào đơn điệu của các nhân viên bán hàng vang lên, giống như thứ âm thanh ta thường nghe ở trường học khi thầy giáo bắt học sinh học thuộc lòng. Thứ âm thanh đều đặn này chẳng hề bị ngắt quãng bởi tiếng cười nói của các nữ khách hàng, tiếng cửa kính đóng sầm, hay tiếng chân chạy đôn chạy đáo của đám nhân viên nam.

Polinka, một cô gái nhỏ nhắn, mảnh khảnh với mái tóc sáng màu, con gái của bà chủ một tiệm may, đang đứng giữa cửa hàng đưa mắt tìm kiếm ai đó. Một cậu nhân viên với đôi lông mày sẫm màu chạy lại gần, nhìn cô đầy vẻ nghiêm nghị và hỏi:

"Thưa quý cô, cô cần gì ạ?"

"Nikolay Timofeitch vẫn thường nhận đơn hàng của tôi," Polinka đáp.

Nikolay Timofeitch, một chàng thanh niên dáng người thanh thoát, da ngăm, ăn mặc sành điệu với mái tóc xoăn tít và chiếc ghim cài lớn trên chiếc cà vạt, đã dọn sẵn một chỗ trên quầy hàng và đang rướn người tới, nhìn Polinka mỉm cười.

"Chào buổi sáng, Pelagea Sergeevna!" chàng cất tiếng bằng giọng nam trung dễ nghe và nồng nhiệt. "Tôi có thể giúp gì cho cô đây?"

"Chào anh!" Polinka nói, tiến lại gần chàng. "Anh thấy đấy, tôi lại quay lại đây... Cho tôi xem một ít dây đăng ten viền nhé."

"Dây đăng ten ạ—cô dùng vào việc gì?"

"Để viền cổ áo—thực ra là để viền cả một chiếc váy."

"Vâng, chắc chắn rồi."

Nikolay Timofeitch bày ra trước mặt Polinka mấy loại đăng ten; cô nhìn những món đồ trang trí ấy một cách uể oải rồi bắt đầu mặc cả.

"Ôi thôi nào, một rúp không hề đắt đâu," chàng nhân viên thuyết phục bằng một nụ cười khách sáo. "Đây là hàng Pháp đấy, lụa xịn hoàn toàn... Chúng tôi cũng có loại thường hơn nếu cô muốn, dày dặn hơn. Loại đó bốn mươi lăm kopek một mét; tất nhiên là chất lượng không thể bằng loại này rồi."

"Tôi còn muốn mua cả một chiếc yếm đính hạt, kèm theo cúc đăng ten nữa," Polinka nói, cúi người qua quầy hàng và chẳng hiểu sao lại thở dài. "Anh có mấy cái họa tiết đính hạt nào hợp với bộ này không?"

"Có ạ."

Polinka cúi thấp hơn nữa qua quầy và hỏi khẽ:

"Tại sao hôm thứ Năm vừa rồi anh lại về sớm thế, Nikolay Timofeitch?"

"Hừm! Lạ thật, cô lại để ý đến chuyện đó cơ à," chàng nhân viên nhếch mép nói. "Cô đã quá bận tâm với gã sinh viên đó đến mức... thật lạ là cô lại để ý đấy!"

Polinka đỏ bừng mặt và im bặt. Với những ngón tay run rẩy vì căng thẳng, chàng nhân viên đóng mấy chiếc hộp lại, và chẳng vì mục đích gì cả, chàng cứ chồng hết cái này lên cái kia. Một thoáng im lặng bao trùm.

"Tôi còn muốn lấy một ít ren đính hạt nữa," Polinka nói, ngước đôi mắt đầy vẻ tội lỗi nhìn chàng nhân viên.

"Loại nào ạ? Màu đen hay loại có màu? Ren đính hạt trên nền vải tuyn là kiểu trang trí thời thượng nhất hiện nay đấy."

"Giá bao nhiêu vậy?"

"Loại đen giá từ tám mươi kopek, còn loại có màu thì từ hai rúp rưỡi. Tôi sẽ không bao giờ đến gặp cô nữa đâu," Nikolay Timofeitch nói thêm bằng giọng thấp.

"Tại sao?"

"Tại sao ư? Đơn giản lắm. Chính cô cũng phải hiểu điều đó chứ. Tại sao tôi phải tự làm khổ mình? Chuyện này thật nực cười! Cô tưởng tôi thấy vui khi nhìn gã sinh viên đó ve vãn cô sao? Tôi thấy hết, và tôi hiểu hết. Từ hồi mùa thu, hắn cứ lởn vởn quanh cô và cô thì gần như ngày nào cũng đi dạo với hắn; rồi khi hắn ở bên cô, cô nhìn hắn như thể hắn là một thiên thần vậy. Cô yêu hắn; trong mắt cô, chẳng ai sánh bằng hắn cả. Thôi được rồi, nói nữa cũng chẳng ích gì."

Polinka vẫn câm lặng và bối rối di di ngón tay trên quầy.

"Tôi nhìn thấy hết," chàng nhân viên tiếp lời. "Tôi có lý do gì để đến gặp cô nữa chứ? Tôi cũng có lòng tự trọng của mình. Chẳng ai thích làm kẻ thứ ba thừa thãi cả. Cô vừa hỏi gì ấy nhỉ?"

"Mẹ bảo tôi mua nhiều thứ lắm, nhưng tôi quên mất rồi. Tôi còn muốn mua cả đồ trang trí bằng lông vũ nữa."

"Cô muốn loại nào?"

"Loại tốt nhất ấy, loại nào đang mốt đấy."

"Hợp thời trang nhất hiện nay là lông chim thật. Nếu cô muốn màu thời thượng nhất thì là màu vòi voi (heliotrope) hoặc màu _kanak_—nghĩa là màu đỏ vang pha chút sắc vàng. Chúng tôi có rất nhiều lựa chọn. Và tôi thực sự không hiểu chuyện này sẽ dẫn đến đâu nữa. Cô đang yêu, và liệu kết cục sẽ ra sao?"

Những vệt đỏ xuất hiện quanh mắt Nikolay Timofeitch. Chàng vò nát dải lông vũ mềm mại trong tay và lẩm bẩm:

"Cô tưởng hắn sẽ cưới cô sao—ý cô là vậy à? Cô nên bỏ ngay những ảo tưởng đó đi. Sinh viên thì bị cấm kết hôn. Và cô cho rằng hắn đến gặp cô với ý định nghiêm túc ư? Nực cười quá! Chứ sao, bọn sinh viên danh giá đó đâu có coi chúng ta là con người... chúng chỉ đến gặp đám tiểu thương và thợ may để cười cợt sự thiếu hiểu biết của họ và để uống rượu thôi. Ở nhà hay ở những gia đình tử tế thì chúng sợ không dám uống, nhưng với những người bình dân ít học như chúng ta thì chúng chẳng cần biết ai nghĩ gì; chúng sẵn sàng làm bất cứ trò lố lăng nào. Đúng thế đấy! Nào, cô lấy dải lông vũ nào? Và nếu hắn cứ lởn vởn và ve vãn cô, chúng ta biết thừa hắn đang theo đuổi cái gì rồi... Khi đã thành bác sĩ hay luật sư, liệu hắn còn nhớ đến cô không? 'À,' hắn sẽ nói, 'ngày xưa mình từng có một cô bé thợ may khá xinh xắn! Chẳng biết giờ cô ta ở đâu nhỉ?' Ngay bây giờ tôi cá là hắn đang khoe khoang với bạn bè rằng hắn đã để mắt đến một cô bé thợ may rồi đấy."

Polinka ngồi xuống và đăm chiêu nhìn đống hộp trắng.

"Không, tôi sẽ không lấy dải lông vũ đó đâu," cô thở dài. "Để mẹ tôi tự chọn thì tốt hơn; tôi sợ mua nhầm. Tôi muốn mua sáu mét tua rua cho một chiếc áo khoác ngoài, loại bốn mươi kopek một mét. Cho cùng chiếc áo đó, tôi muốn cả cúc vỏ dừa, loại có đục lỗ để khâu cho chắc chắn..."

Nikolay Timofeitch gói ghém chỗ tua rua và cúc áo. Cô nhìn chàng đầy vẻ tội lỗi và rõ ràng đang chờ chàng nói tiếp, nhưng chàng vẫn giữ im lặng một cách hằn học trong lúc dọn dẹp đống lông vũ.

"Tôi không được quên mua mấy cái cúc cho chiếc áo choàng ở nhà..." cô nói sau một khoảng lặng, dùng khăn tay lau đôi môi nhợt nhạt.

"Loại nào ạ?"

"Là cho vợ một tay buôn, nên anh lấy cho tôi loại nào hơi bắt mắt một chút."

"Vâng, nếu là cho vợ tay buôn thì cô nên chọn loại nào rực rỡ một chút. Đây là mấy loại cúc. Sự kết hợp các màu sắc—đỏ, xanh, và màu vàng kim thời thượng. Rất chói lóa. Những người tinh tế hơn thì chuộng màu đen xỉn với viền sáng màu. Nhưng tôi không hiểu. Cô không tự nhìn ra được sao? Những... cuộc dạo chơi đó có thể dẫn đến đâu chứ?"

"Tôi không biết," Polinka thì thầm, và cúi xuống nhìn những chiếc cúc; "Chính tôi cũng không biết chuyện gì đã xảy đến với mình nữa, Nikolay Timofeitch."

Một gã nhân viên vạm vỡ có ria mép chen vào sau lưng Nikolay Timofeitch, ép chàng vào quầy, rồi với vẻ hào hoa lịch thiệp nhất, hắn quát lớn:

"Thưa quý cô, xin vui lòng bước sang quầy hàng bên này. Chúng tôi có ba loại áo jersey: loại trơn, loại có bện dây, và loại đính hạt! Tôi có thể hân hạnh giới thiệu cho cô loại nào đây ạ?"

Cùng lúc đó, một quý bà to béo đi ngang qua Polinka, cất giọng trầm bổng, gần như là giọng nam trầm:

"Phải là loại không đường may, có đóng dấu thương hiệu bên trong, làm ơn."

"Giả vờ như đang xem hàng đi," Nikolay Timofeitch thì thầm, cúi người xuống phía Polinka với nụ cười gượng gạo. "Trời ạ, trông cô tái nhợt và ốm yếu quá; cô thay đổi hoàn toàn rồi. Hắn sẽ đá cô thôi, Pelagea Sergeevna! Hoặc nếu hắn có cưới cô, thì cũng không phải vì tình yêu mà vì đói khát; hắn sẽ bị tiền của hồi môn của cô cám dỗ. Hắn sẽ sắm sửa một ngôi nhà khang trang bằng của hồi môn của cô, rồi sau đó lại thấy xấu hổ vì cô. Hắn sẽ giấu cô không cho bạn bè hay khách khứa gặp mặt, vì cô là kẻ thất học. Hắn sẽ gọi cô là 'cô vợ bù nhìn' của hắn. Cô sẽ chẳng biết cách hành xử trong giới bác sĩ hay luật sư đâu. Với họ, cô chỉ là một thợ may, một kẻ dốt nát."

"Nikolay Timofeitch!" ai đó hét lên từ phía cuối cửa hàng. "Cô gái ở đây muốn ba mét ruy băng có sọc kim loại. Chúng ta còn không?"

Nikolay Timofeitch quay về hướng đó, nhếch mép và hét lên:

"Còn ạ! Ruy băng sọc kim loại, ruy băng lụa ottoman sọc satin, và ruy băng satin sọc moiré!"

"À nhân tiện, tôi không được quên, Olga nhờ tôi mua cho cô ấy một đôi áo nịt ngực!" Polinka nói.

"Mắt cô rưng rưng kìa," Nikolay Timofeitch sửng sốt nói. "Sao lại thế? Lại đây quầy áo nịt ngực đi, tôi sẽ che cho cô—nhìn khó coi lắm."

Với một nụ cười gượng gạo và thái độ cố tỏ ra tự nhiên quá mức, chàng nhân viên nhanh chóng dẫn Polinka tới quầy áo nịt ngực và che mắt thiên hạ cho cô đằng sau một kim tự tháp hộp cao ngất.

"Tôi có thể cho cô xem loại áo nịt ngực nào ạ?" chàng nói lớn, rồi thì thầm ngay lập tức: "Lau mắt đi!"

"Tôi muốn... tôi muốn... kích cỡ bốn mươi tám xăng-ti-mét. Chỉ là cô ấy muốn một chiếc có lót... bằng xương cá voi thật... Tôi phải nói chuyện với anh, Nikolay Timofeitch. Hãy đến vào hôm nay!"

"Nói chuyện ư? Về cái gì? Chẳng có gì để nói cả."

"Anh là người duy nhất... quan tâm đến tôi, và tôi chẳng còn ai để trò chuyện ngoài anh cả."

"Đây không phải là sậy hay thép, mà là xương cá voi thật đấy... Chúng ta có gì để nói với nhau cơ chứ? Nói cũng vô ích thôi... Hôm nay cô lại đi dạo với hắn đúng không?"

"Vâng; tôi... đúng vậy."

"Thế thì nói chuyện làm gì nữa? Nói cũng chẳng giải quyết được gì đâu... Cô đang yêu, đúng không?"

"Vâng..." Polinka thì thầm ngập ngừng, và những giọt nước mắt lớn trào ra từ đôi mắt cô.

"Còn gì để nói nữa chứ?" Nikolay Timofeitch lầm bầm, nhún vai đầy căng thẳng và trở nên tái nhợt. "Chẳng cần phải nói gì nữa đâu... Lau mắt đi, chỉ vậy thôi. Tôi... tôi không đòi hỏi gì cả."

Ngay lúc đó, một gã nhân viên cao lêu nghêu tiến lại gần kim tự tháp hộp và nói với khách hàng của hắn:

"Để tôi cho bà xem vài loại dây nịt bít tất đàn hồi tốt, không làm cản trở tuần hoàn máu, đã được cơ quan y tế chứng nhận..."

Nikolay Timofeitch che chắn cho Polinka, và trong lúc cố giấu đi sự xúc động của mình lẫn của cô, chàng nhăn mặt thành một nụ cười rồi nói lớn:

"Có hai loại ren, thưa quý cô: ren cotton và ren lụa! Ren phương Đông, ren Anh, ren Valenciennes, ren móc, ren torchon là ren cotton. Còn ren rococo, ren soutache, ren Cambray là ren lụa... Vì Chúa, lau mắt đi! Họ đang đi về phía này đấy!"

Và thấy cô vẫn không ngừng rơi nước mắt, chàng lại càng nói to hơn bao giờ hết:

"Ren Tây Ban Nha, ren Rococo, ren soutache, ren Cambray... tất, chỉ, cotton, lụa..."