Căn phòng khách tĩnh lặng quá, tĩnh lặng đến mức tiếng một con ruồi nhà bay vào từ bên ngoài cũng nghe rõ mồn một khi nó lướt qua trần nhà. Olga Ivanovna, bà chủ của căn biệt thự, đang đứng bên cửa sổ, nhìn ra những luống hoa và đắm chìm trong suy tư. Bác sĩ Tsvyetkov, bác sĩ riêng đồng thời cũng là một người bạn cũ, được gọi đến để chữa bệnh cho cậu con trai Misha, đang ngồi trên ghế bành, xoay xoay chiếc mũ cầm trong tay, ông cũng đang trầm ngâm suy nghĩ. Ngoài họ ra, trong phòng khách hay các phòng liền kề không còn lấy một bóng người. Mặt trời đã lặn, bóng tối của đêm dần bao trùm lấy những góc khuất dưới gầm bàn ghế và trên những đường gờ tường.

Olga Ivanovna phá tan bầu không khí tĩnh lặng.

“Không còn bất hạnh nào khủng khiếp hơn thế được nữa,” bà nói mà không quay lại từ cửa sổ. “Ông biết đấy, cuộc đời tôi chẳng còn ý nghĩa gì nếu thiếu thằng bé.”

“Vâng, tôi biết,” bác sĩ đáp.

“Chẳng còn giá trị gì cả,” Olga Ivanovna nói, giọng bà run rẩy. “Nó là tất cả của tôi. Nó là niềm vui, là hạnh phúc, là gia tài của tôi. Và nếu, như ông nói, tôi không còn là một người mẹ nữa, nếu nó... chết đi, thì tôi chẳng còn lại gì ngoài một cái bóng. Tôi không thể sống nổi đâu.”

Đan chặt hai bàn tay vào nhau, Olga Ivanovna đi lại giữa hai khung cửa sổ và tiếp tục:

“Khi nó mới chào đời, tôi từng muốn gửi nó vào Trại Trẻ Mồ Côi, ông còn nhớ chứ, nhưng lạy Chúa, thời đó sao có thể so với bây giờ? Hồi ấy tôi thật thô thiển, ngu ngốc và nông nổi, nhưng giờ tôi là một người mẹ, ông hiểu không? Tôi là một người mẹ, và đó là tất cả những gì tôi quan tâm. Giữa hiện tại và quá khứ là một vực thẳm không thể san lấp.”

Một sự im lặng lại bao trùm. Bác sĩ chuyển từ ghế bành sang ghế sofa, nôn nóng đùa nghịch với chiếc mũ, mắt không rời Olga Ivanovna. Nhìn vẻ mặt ông, có thể thấy ông đang muốn nói điều gì đó và chờ đợi một thời điểm thích hợp.

“Ông im lặng, nhưng tôi vẫn không từ bỏ hy vọng,” người phụ nữ nói, quay người lại. “Tại sao ông lại im lặng?”

“Tôi cũng muốn có hy vọng như bà, Olga ạ, nhưng chẳng còn hy vọng nào cả,” Tsvyetkov đáp, “chúng ta phải nhìn thẳng vào sự thật tàn khốc này. Thằng bé bị u não, và chúng ta phải cố gắng chuẩn bị tinh thần cho cái chết của nó, vì những ca như thế này không bao giờ hồi phục.”

“Nikolay, ông có chắc là mình không nhầm lẫn gì không?”

“Những câu hỏi như vậy chẳng đi đến đâu cả. Tôi sẵn sàng trả lời bao nhiêu câu cũng được, nhưng nó cũng chẳng làm mọi chuyện khá hơn đâu.”

Olga Ivanovna vùi mặt vào tấm rèm cửa sổ và bắt đầu khóc nức nở. Vị bác sĩ đứng dậy, đi lại vài vòng trong phòng khách, rồi tiến đến chỗ người phụ nữ đang khóc và khẽ chạm vào cánh tay bà. Nhìn những cử chỉ ngập ngừng của ông, nhìn nét mặt ủ rũ đang tối sầm lại trong ánh chiều tà, có thể thấy ông muốn nói điều gì đó.

“Nghe này, Olga,” ông bắt đầu. “Dành cho tôi một phút thôi; có điều này tôi phải hỏi bà. Nhưng chắc giờ bà không nghe tôi được. Tôi sẽ quay lại sau vậy...” Ông lại ngồi xuống và chìm vào suy tư. Tiếng khóc cay đắng, cầu khẩn, nghe như tiếng khóc của một đứa trẻ con, vẫn tiếp tục. Không đợi tiếng khóc dứt, Tsvyetkov thở dài rồi bước ra khỏi phòng khách. Ông đi vào phòng trẻ thăm Misha. Thằng bé vẫn nằm ngửa như trước, nhìn chằm chằm vào một điểm như thể đang lắng nghe điều gì. Bác sĩ ngồi xuống giường bắt mạch cho nó.

“Misha, con có đau đầu không?” ông hỏi.

Misha không trả lời ngay: “Có ạ. Con cứ hay mơ.”

“Con mơ thấy gì?”

“Đủ thứ chuyện ạ...”

Vị bác sĩ vốn không biết cách trò chuyện với những người phụ nữ đang khóc hay với trẻ con, vuốt ve cái đầu nóng hổi của cậu bé và lẩm bẩm:

“Không sao đâu, cậu bé tội nghiệp, không sao đâu... Đời người ai mà chẳng có lúc ốm đau... Misha, ta là ai—con có biết ta không?”

Misha không trả lời.

“Con đau đầu lắm hả?”

“Đau lắ-ắm. Con cứ hay mơ.”

Sau khi thăm khám và hỏi vài câu với cô hầu gái đang chăm sóc đứa trẻ, vị bác sĩ chậm rãi quay lại phòng khách. Lúc này căn phòng đã tối hẳn, và Olga Ivanovna, đứng bên cửa sổ, trông như một cái bóng.

“Tôi bật đèn nhé?” Tsvyetkov hỏi.

Không có tiếng trả lời. Con ruồi nhà vẫn cọ vào trần nhà. Không một âm thanh nào từ bên ngoài vọng vào, như thể cả thế giới này cũng đang trầm tư như vị bác sĩ kia, không thốt nên lời. Olga Ivanovna không còn khóc nữa, nhưng vẫn như trước, nhìn chằm chằm vào luống hoa trong sự tĩnh lặng sâu thẳm. Khi Tsvyetkov tiến lại gần bà, và trong ánh hoàng hôn nhìn thoáng qua khuôn mặt tái nhợt vì đau khổ, ông thấy vẻ mặt bà giống hệt như những lần bà lên cơn đau đầu dữ dội, choáng váng trước đây.

“Nikolay Trofimitch!” bà gọi ông, “ông nghĩ thế nào về việc hội chẩn?”

“Rất tốt; tôi sẽ thu xếp vào ngày mai.”

Qua giọng điệu của vị bác sĩ, có thể dễ dàng nhận thấy ông không mấy tin tưởng vào kết quả của buổi hội chẩn. Olga Ivanovna muốn hỏi thêm điều gì đó, nhưng những tiếng nấc nghẹn lại khiến bà không thốt nên lời. Bà lại vùi mặt vào tấm rèm cửa sổ. Đúng lúc đó, tiếng nhạc của một ban nhạc đang chơi tại câu lạc bộ vọng vào rõ rệt. Họ có thể nghe thấy không chỉ tiếng các nhạc cụ hơi, mà cả tiếng đàn vĩ cầm và sáo.

“Nếu nó đau, tại sao nó lại im lặng?” Olga Ivanovna hỏi. “Suốt cả ngày, chẳng một tiếng động, nó không bao giờ than vãn, cũng chẳng bao giờ khóc. Tôi biết Chúa sẽ cướp mất đứa bé tội nghiệp này vì chúng ta đã không biết trân trọng nó. Một báu vật như vậy!”

Ban nhạc kết thúc bản hành khúc, và một phút sau bắt đầu chơi một bản valse sôi động để khai mạc buổi khiêu vũ.

“Lạy Chúa, thật sự không còn cách nào sao?” Olga Ivanovna rên rỉ. “Nikolay, ông là bác sĩ, ông phải biết phải làm gì chứ! Ông phải hiểu là tôi không thể chịu đựng được việc mất nó! Tôi không thể sống nổi đâu.”

Vị bác sĩ, vốn không biết cách trò chuyện với những người phụ nữ đang khóc, thở dài và chậm rãi đi đi lại lại trong phòng khách. Tiếp theo là hàng loạt những khoảng lặng ngột ngạt xen lẫn tiếng khóc và những câu hỏi chẳng đi đến đâu. Ban nhạc đã chơi xong một bản quadrille, một bản polka, và lại thêm một bản quadrille nữa. Trời đã tối hẳn. Trong căn phòng liền kề, cô hầu gái thắp đèn lên; và suốt thời gian đó, vị bác sĩ vẫn cầm khư khư chiếc mũ trong tay, dường như đang cố gắng nói điều gì đó. Olga Ivanovna đã vài lần vào thăm con, ngồi bên thằng bé nửa giờ rồi lại quay ra phòng khách; bà liên tục bật khóc và than vãn. Thời gian trôi qua thật đau đớn, tưởng chừng như buổi tối này chẳng bao giờ kết thúc.

Vào nửa đêm, khi ban nhạc chơi xong điệu cotillion và ngừng hẳn, vị bác sĩ chuẩn bị ra về.

“Ngày mai tôi sẽ quay lại,” ông nói, nắm chặt bàn tay lạnh lẽo của người mẹ. “Bà đi nghỉ đi.”

Sau khi khoác chiếc áo khoác ngoài ở lối đi và cầm lấy cây gậy của mình, ông dừng lại, suy nghĩ một phút, rồi quay trở lại phòng khách.

“Ngày mai tôi sẽ tới, Olga,” ông lặp lại bằng giọng run rẩy. “Bà có nghe thấy không?”

Bà không trả lời, dường như nỗi đau buồn đã tước đi của bà mọi khả năng ngôn ngữ. Vẫn khoác chiếc áo ngoài, tay vẫn cầm cây gậy, vị bác sĩ ngồi xuống cạnh bà và bắt đầu thì thầm, một giọng nói nhẹ nhàng, trìu mến, hoàn toàn không phù hợp với vóc dáng nặng nề, nghiêm nghị của ông:

“Olga! Vì nỗi đau buồn của bà mà tôi cũng đang chia sẻ... Giờ đây, khi sự dối trá là một tội ác, tôi khẩn cầu bà hãy nói cho tôi sự thật. Bà luôn khẳng định thằng bé là con trai tôi. Đó có phải sự thật không?”

Olga Ivanovna im lặng.

“Bà là sự gắn bó duy nhất trong cuộc đời tôi,” bác sĩ nói tiếp, “và bà không thể tưởng tượng nổi cảm xúc của tôi bị tổn thương sâu sắc thế nào trước sự dối trá... Thôi nào, tôi khẩn cầu bà, Olga, hãy một lần trong đời, hãy nói cho tôi sự thật... Vào những thời khắc thế này, người ta không thể nói dối được. Hãy nói với tôi rằng Misha không phải con tôi đi. Tôi đang đợi đây.”

“Nó là con ông.”

Không nhìn rõ mặt Olga Ivanovna, nhưng trong giọng nói của bà, vị bác sĩ có thể cảm nhận được sự do dự. Ông thở dài.

“Ngay cả vào những khoảnh khắc như thế này mà bà vẫn có thể dối trá được,” ông nói bằng giọng bình thường. “Với bà chẳng có gì là thiêng liêng cả! Hãy nghe đây, hãy hiểu cho tôi... Bà là sự gắn bó duy nhất trong cuộc đời tôi. Phải, bà từng sa đọa, thô thiển, nhưng cả đời tôi chưa từng yêu ai ngoài bà. Tình yêu tầm thường ấy, giờ đây khi tôi đã già, lại là điểm sáng duy nhất trong những ký ức của tôi. Tại sao bà lại làm hoen ố nó bằng sự lừa dối? Để làm gì chứ?”

“Tôi không hiểu ông đang nói gì.”

“Lạy Chúa!” Tsvyetkov thốt lên. “Bà nói dối, bà hiểu rất rõ là đằng khác!” ông gào lên to hơn, bắt đầu đi lại trong phòng khách, tức giận vung vẩy cây gậy. “Hay bà quên rồi? Vậy thì tôi sẽ nhắc cho bà nhớ! Quyền làm cha đối với thằng bé được chia sẻ bình đẳng giữa tôi với Petrov và gã luật sư Kurovsky, những kẻ vẫn đang chu cấp cho bà tiền học phí của con trai họ, cũng như tôi vẫn làm! Phải, đúng thế! Tôi biết rõ tất cả những điều đó! Tôi tha thứ cho sự dối trá của bà trong quá khứ, nó có nghĩa lý gì đâu? Nhưng giờ đây khi bà đã già đi, vào khoảnh khắc thằng bé đang hấp hối này, sự dối trá của bà khiến tôi nghẹt thở! Tôi thật đáng thương khi không thể thốt nên lời, thật đáng thương làm sao!”

Vị bác sĩ cởi cúc áo khoác ngoài, vừa đi lại vừa nói:

“Người đàn bà khốn khổ! Ngay cả những khoảnh khắc này cũng chẳng lay chuyển được bà ta! Ngay lúc này mà bà ta vẫn nói dối thản nhiên như chín năm trước ở Nhà hàng Hermitage! Bà ta sợ rằng nếu nói thật tôi sẽ ngừng chu cấp tiền, bà ta nghĩ rằng nếu không nói dối thì tôi sẽ không yêu thằng bé! Bà đang nói dối! Thật hèn hạ!”

Vị bác sĩ nện gậy xuống sàn và quát:

“Thật kinh tởm. Một sinh vật méo mó, đồi bại! Tôi phải khinh miệt bà, và tôi đáng lẽ phải thấy xấu hổ về tình cảm của mình. Phải! Sự dối trá của bà đã nghẹn lại trong cổ họng tôi suốt chín năm nay, tôi đã chịu đựng nó, nhưng giờ thì quá đủ rồi—quá đủ rồi.”

Từ góc tối nơi Olga Ivanovna đang ngồi vang lên tiếng khóc. Vị bác sĩ ngừng nói và hắng giọng. Một sự im lặng bao trùm. Vị bác sĩ chậm rãi cài lại cúc áo khoác ngoài, và bắt đầu tìm chiếc mũ mà ông đã đánh rơi khi đi lại.

“Tôi đã mất bình tĩnh,” ông lẩm bẩm, cúi người xuống sàn. “Tôi hoàn toàn quên mất rằng lúc này bà không thể để tâm đến tôi được... Chúa mới biết tôi đã nói những gì... Đừng để tâm đến nó, Olga ạ.”

Ông tìm thấy chiếc mũ và bước về phía góc tối.

“Tôi đã làm bà tổn thương,” ông nói bằng một giọng thì thầm nhẹ nhàng, trìu mến, “nhưng một lần nữa tôi khẩn cầu bà, hãy nói cho tôi sự thật; giữa chúng ta không nên có sự dối trá... Tôi đã lỡ lời, và giờ bà biết rằng Petrov và Kurovsky không phải là bí mật đối với tôi nữa. Vậy nên giờ bà dễ dàng nói cho tôi sự thật rồi chứ.”

Olga Ivanovna suy nghĩ một lát, và với sự do dự rõ rệt, nói:

“Nikolay, tôi không nói dối—Misha là con của ông.”

“Lạy Chúa,” bác sĩ rên rỉ, “vậy thì tôi sẽ nói thêm với bà một điều nữa: Tôi vẫn còn giữ lá thư bà viết cho Petrov, trong đó bà gọi hắn là cha của Misha! Olga, tôi biết sự thật, nhưng tôi muốn nghe chính bà nói ra! Bà có nghe thấy không?”

Olga Ivanovna không trả lời, mà chỉ tiếp tục khóc. Sau khi chờ đợi một câu trả lời, vị bác sĩ nhún vai và bước ra ngoài.

“Ngày mai tôi sẽ tới,” ông gọi vọng lại từ lối đi.

Suốt dọc đường về nhà, khi ngồi trên xe ngựa, ông cứ nhún vai và lẩm bẩm:

“Thật đáng tiếc là tôi không biết cách ăn nói! Tôi chẳng có tài thuyết phục và cảm hóa. Rõ ràng là bà ấy không hiểu tôi nên mới nói dối! Rõ ràng là thế! Làm sao tôi có thể khiến bà ấy hiểu ra? Làm sao đây?”