Bài nói chuyện tại Hội trường Lincoln, Philadelphia, Chủ nhật ngày 28 tháng Giêng năm 1877, nhân kỷ niệm 140 năm ngày sinh của Thomas Paine.
Cách đây chừng ba mươi lăm năm, tại New York, tôi từng thường xuyên lui tới tòa nhà Tammany Hall và tình cờ quen biết rất thân với Đại tá Fellows — người có lẽ là bạn tri kỷ nhất, và chắc chắn là người bạn đồng hành gắn bó khăng khít nhất của Thomas Paine trong những năm tháng cuối đời. Một cụ già phi thường, khả kính mà có lẽ vài người hiếm hoi còn sót lại từ thời kỳ ấy và chốn ấy vẫn còn nhớ tới. Nếu quý vị cho phép, trước hết tôi xin được phác họa đôi nét về chính viên Đại tá này. Ông cao dong dỏng, mang phong thái nhà binh, trạc chừng bảy mươi tám tuổi, mái tóc trắng như tuyết, gương mặt cạo nhẵn nhụi, ăn vận vô cùng tề chỉnh: một chiếc áo đuôi tôm bằng dạ xanh thẫm đính khuy kim loại, áo gi-lê màu vàng da bò, quần dài màu xám nâu, còn cổ áo, ngực áo và cổ tay áo luôn để lộ lớp vải lanh trắng tinh khôi nhất. Trong mọi hoàn cảnh, cử chỉ của ông luôn hòa nhã, lịch thiệp; ông nói năng lưu loát nhưng không hề lắm lời, trí tuệ vẫn hoàn toàn minh mẫn, sắc sảo, điềm đạm và tinh tường như thuở nào. Dù tuổi tác đã cao, ông vẫn giữ được sức khỏe khá tốt. Về sinh kế — vì cảnh nhà thanh bạch — ông làm chân cảnh lại cho một vài phiên tòa cấp cao. Tôi vẫn thường thấy ông trông thật uy nghiêm, bệ vệ khi đứng nơi rìa đám đông, tay cầm chiếc gậy dài, dáng người thẳng tắp, với cái đầu không đội mũ, mái tóc trắng dày dặn cắt ngắn gọn gàng tuyệt đẹp. Các vị thẩm phán cùng những luật sư trẻ tuổi, những người luôn dành cho ông niềm yêu mến và kính trọng sâu sắc, thường gọi ông là Aristides. Giới này đều chung nhận định rằng, nếu như sự cương trực của đấng trượng phu cùng trực giác về một nền công lý tuyệt đối còn tồn tại ở Tòa thị chính New York hay Tammany Hall, thì những phẩm chất ấy ắt hẳn kết tinh nơi Đại tá Fellows. Ông quý mến thanh niên, thích thong thả đàm đạo với họ bên một ly rượu toddy thắm tình bằng hữu sau một ngày làm việc (trong những dịp như thế, ông không bao giờ uống quá một ly). Chính qua những cuộc gặp gỡ lặp đi lặp lại nơi căn phòng khách phía sau của tòa nhà Tammany thuở ấy, ông đã kể cho tôi nghe rất nhiều điều về Thomas Paine. Trong một lần chuyện trò, ông đã thuật lại cho tôi tường tận từng chi tiết về cơn bệnh cùng sự ra đi của Paine. Tóm lại, qua những buổi trò chuyện đó, tôi đã và luôn tin chắc rằng người bạn già của tôi, với những ưu thế đặc biệt của mình, đã thấu suốt tác giả cuốn "Lẽ thường" về cả trí tuệ, đạo đức lẫn tâm hồn; và bên cạnh việc khắc họa cho tôi diện mạo cùng phong thái của Paine, ông đã đo lường chính xác phẩm cách nội tâm của con người ấy.
Cách hành xử thực tế cùng phần lớn các quan điểm lý thuyết của Paine là sự dung hòa giữa hai trường phái Pháp và Anh của một thế kỷ trước, và đều chắt lọc những tinh hoa nhất của cả hai. Như hầu hết những người thuộc thế hệ cũ, ngày nào ông cũng nhấp một đôi ly, nhưng tuyệt nhiên không phải kẻ sâu rượu hay nghiện ngập, nói gì đến chuyện say sưa tối ngày. Ông sống giản dị, tiết kiệm, nhưng đàng hoàng tươm tất — tính tình luôn vui vẻ, nhã nhặn, đôi khi có phần bộc trực, thẳng thắn, luôn mang những chính kiến hết sức dứt khoát về chính trị, tôn giáo cùng nhiều lĩnh vực khác. Việc ông đã cống hiến hết mình và vô cùng sáng suốt cho các tiểu bang trong giai đoạn chuyển dạ đầy gian truân của thời lập quốc, cũng như trong việc đặt nền móng cho bản sắc dân tộc, đối với tôi là điều không còn phải bàn cãi. Tôi không dám võ đoán xem bao nhiêu phần trong những gì Liên bang chúng ta đang sở hữu và thụ hưởng ngày hôm nay — nền độc lập — niềm tin nhiệt thành và sự thực thi triệt để những quyền con người cơ bản — cùng sự tách rời của chính quyền khỏi mọi ách thống trị thần quyền và mê tín dị đoan — tôi không dám khẳng định bao nhiêu phần trong tất cả những điều đó là nhờ ơn Thomas Paine, nhưng tôi tin chắc rằng một phần rất lớn dứt khoát thuộc về công lao của ông.
Thế nhưng, tôi đến đây không phải để mổ xẻ phân tích hay cất lời ca tụng người đàn ông ấy. Tôi muốn đưa quý vị quay ngược thời gian về một, hai thế hệ trước, gián tiếp mở ra cho quý vị một cái nhìn thoáng qua — và cũng là để giãi bày một nhận định hết sức tha thiết, một niềm tin chắc chắn của thời kỳ ấy mà tôi tin là chân thực. Đó là kết quả từ những cuộc trò chuyện mà tôi đã nhắc đến, từ bao phen gặng hỏi tới lui, lại được củng cố thêm bằng những nguồn thông tin xác đáng nhất mà tôi có được kể từ dạo đó: rằng Thomas Paine sở hữu một nhân cách cao quý, toát lên từ vóc dáng, diện mạo, giọng nói, trang phục, cử chỉ, cho đến bầu khí chất và sức lôi cuốn diệu kỳ toát ra từ con người ông, đặc biệt là trong những năm tháng xế chiều. Tôi tin chắc vào điều đó. Bỏ qua những chuyện bịa đặt đê hèn và ngớ ngẩn người ta vẫn thêu dệt về những tình tiết quanh cái chết của ông, sự thật hiển nhiên là: cũng như cách ông đã sống một cuộc đời trọn vẹn theo lẽ sống của mình, ông đã thanh thản, ung dung nhắm mắt xuôi tay đúng như cốt cách vốn có. Ông đã phụng sự Liên bang thuở phôi thai bằng những cống hiến vô giá nhất — một sự cống hiến mà ngày nay, từng người đàn ông, phụ nữ và trẻ em trên khắp ba mươi tám tiểu bang của chúng ta đều đang được hưởng thụ phần nào — và riêng bản thân tôi, xin được hoan hỉ, thành kính góp thêm một viên sỏi vào đài tưởng niệm ngút ngàn tri ân ông. Như tất cả chúng ta đều thấu suốt, thời khắc này đòi hỏi — hay đúng hơn, có thời khắc nào lại không đòi hỏi chăng? — rằng nước Mỹ phải học cách trân trọng hơn nữa gia tài quý báu nhất của mình, đó là di sản từ những con người ưu tú và trung kiên; phải gìn giữ vẹn nguyên thanh danh của họ nếu nó chưa từng bị hoen ố — hoặc giả nếu cần, phải kiên quyết xua tan mọi áng mây mờ che phủ danh tiếng ấy, để không ngừng đánh bóng cho nó ngày một mới mẻ hơn, chân thực hơn và rực rỡ hơn mãi mãi.
