Ngày 22 tháng Bảy năm 1878.— Lại về sống nơi thôn dã. Một sự hội tụ kỳ diệu của tất cả những gì làm nên những giờ khắc thần tiên sau lúc hoàng hôn—vừa quá đỗi gần gũi lại vừa xa xăm khôn cùng. Những ngày trời đẹp, hoặc gần như hoàn hảo, tôi nhận thấy không phải là hiếm; nhưng sự hòa hợp để tạo nên những đêm trọn vẹn thì cả đời người cũng chỉ gặp đôi lần. Tối nay chúng tôi có được một vẻ hoàn mỹ như thế. Hoàng hôn buông xuống để lại bầu không gian trong trẻo; bóng chiều vừa đổ là những vì sao lớn đã vội hiện hình. Quá tám giờ một lát, ba bốn vòm mây đen kịt bỗng ùn ùn kéo lên, dường như từ nhiều phía khác nhau, rồi từng luồng gió thốc ào ạt quét qua mà chẳng hề có sấm sét, che khuất tinh tú khắp tầng không và báo hiệu một cơn dông nhiệt dữ dội. Thế nhưng chẳng có cơn bão nào xảy đến, mây đen cùng cả màn tăm tối tan biến nhanh như lúc chúng kéo tới; rồi từ quá chín giờ cho đến mười một giờ, bầu khí quyển cùng toàn bộ cảnh tượng tráng lệ trên cao đã đạt tới trạng thái trong trẻo khác thường và rực rỡ như vừa kể. Về phía tây bắc, chòm sao Bắc Đẩu cùng hai ngôi sao chỉ đường xoay quanh sao Bắc Cực. Hơi chếch về đông nam, chòm sao Hổ Cáp đã vươn lên trọn vẹn, với ngôi sao đỏ Antares rực sáng nơi cần cổ; trong khi đó, sao Mộc ngự trị đầy uy nghi, đã mọc được một giờ rưỡi, đang lững lờ trôi nơi phía đông—(phải quá mười một giờ trăng mới lên). Phần lớn vòm trời dường như vừa được phết lên những vệt lân tinh rực rỡ. Người ta có thể nhìn sâu hơn, thấu suốt xa hơn thường lệ; tinh tú chi chít như những bông lúa mì trên cánh đồng. Cũng chẳng phải vì chúng chói lòa đặc biệt—chẳng hề sắc lạnh như tôi từng thấy trong những đêm đông buốt giá, mà là một sự phát quang kỳ lạ tỏa khắp thị giác, cảm quan và tâm hồn. Tâm hồn chiếm phần lớn trong cảm nhận ấy. (Tôi tin chắc rằng có những giờ khắc của Tự nhiên, nhất là của bầu khí quyển buổi sớm mai và lúc chiều tà, được dành riêng để đối thoại cùng tâm hồn. Về phương diện này, đêm tối vượt trội hơn hẳn những gì mà ban ngày kiêu hãnh nhất có thể đem lại.) Giờ đây, quả thực, nếu chưa từng có trước kia, thì chính lúc này các tầng trời đang cất lời ngợi ca vinh hiển của Thượng đế. Đó trọn vẹn là bầu trời của Kinh Thánh, của xứ Ả Rập, của các bậc tiên tri, và của những thi phẩm cổ xưa nhất. Ở nơi ấy, trong cõi trầm tư và tĩnh lặng (tôi đã lánh đi một mình để thu trọn cảnh tượng, để giữ cho bùa mê không bị phá vỡ), sự dồi dào, vẻ xa xăm, sức sống mãnh liệt, cùng nét khoáng đạt, trong trẻo mà ken dày của vòm sao trải rộng trên đỉnh đầu êm đềm thấm sâu vào tôi, vút lên tự do, cao vời vợi khôn cùng, trải dài về đông, tây, nam, bắc—và tôi, dẫu chỉ là một chấm nhỏ nơi trung tâm bên dưới, lại dung chứa tất thảy.

Quả thật, cứ như thể lần đầu tiên, cõi tạo hóa lặng lẽ thấm đẫm vào tôi và truyền qua tôi bài học thanh thản khôn xiết, vượt xa—ôi, vô cùng vô tận vượt xa!—bất cứ điều gì từ nghệ thuật, sách vở, những bài thuyết giáo, hay từ khoa học, dù cổ xưa hay tân thời. Giờ khắc của tâm linh—giờ khắc của tôn giáo—sự hiển hiện hữu hình của Thượng đế giữa không gian và thời gian—nay đã được biểu lộ rành rành một lần, dẫu chẳng bao giờ lặp lại. Điều khôn xiết đã được hiển hiện—trời cao lát đầy những dấu tích ấy. Dải Ngân Hà tựa như một bản giao hưởng siêu phàm, một khúc tụng ca về sự mơ hồ của vũ trụ, khinh thường mọi âm tiết và thanh âm—một ánh nhìn chớp lóe của Đấng Tối Cao gửi tới tâm hồn. Tất cả đều lặng lẽ—màn đêm và tinh tú khôn tả xiết—xa xăm và lặng lẽ.

BÌNH MINH.—Ngày 23 tháng Bảy.—Sáng nay, chừng một đến hai giờ trước lúc mặt trời mọc, một quang cảnh hiện ra trên cùng một nền phông, nhưng mang vẻ đẹp và ý nghĩa hoàn toàn khác biệt. Mặt trăng đã lên cao giữa vòm trời, đã quá nửa vành, tỏa sáng rực rỡ—bầu không khí và bầu trời mang vẻ trong suốt sắc sảo, lạnh lùng tựa nữ thần Minerva, thanh khiết và mát lành—không vướng chút nặng nề của cảm xúc hay huyền bí, cũng chẳng có nỗi say mê khôn tả của dục vọng—không mang cảm thức tôn giáo, không có cái Toàn Thể muôn màu được chưng cất và thăng hoa thành một như đêm vừa kể. Giờ đây từng ngôi sao hiện lên sắc nét, phô bày đúng bản thể của mình giữa tầng thạch thanh không màu. Phẩm chất của buổi sớm mai đang báo hiệu thật ngọt ngào, tươi mới và trong trẻo khôn cùng, nhưng chỉ thuần túy dành cho khiếu thẩm mỹ, và cho sự thanh khiết không vướng bận đa cảm. Tôi đã kể chi tiết về màn đêm—nhưng liệu có dám thử miêu tả buổi rạng đông không một gợn mây? (Mối dây liên kết vi diệu nào đây giữa tâm hồn con người và lúc ngày vừa rạng? Tương tự nhau, vậy mà chẳng có hai đêm nào hay hai cảnh ban mai nào lại giống hệt nhau bao giờ.) Mở đường cho buổi sớm là một ngôi sao khổng lồ, tỏa ra ánh sáng rực rỡ trắng ngần gần như thoát tục, với hai ba tia sáng dài ngắn không đều tủa ra như nan hoa lấp lánh ánh kim cương, rọi xuống bầu không khí sớm mai tươi mát bên dưới—quang cảnh ấy kéo dài một giờ, và rồi mặt trời mọc.

PHƯƠNG ĐÔNG.—Một đề tài tuyệt vời xiết bao cho thơ ca! Quả thực, còn nơi nào có một đề tài giàu sức gợi và tráng lệ hơn thế? Nơi nào có một đề tài vừa mang tính hiện thực-lý tưởng, vừa vi diệu, lại vừa thanh tao-gợi cảm hơn? Phương Đông, nơi hồi đáp mọi miền đất, mọi thời đại, mọi dân tộc; chạm tới mọi giác quan, ngay tại đây, lập tức, lúc này—vậy mà lại xa xôi khôn tả—một cuộc hồi tưởng mênh mang dường ấy! Phương Đông—trải dài tít tắp—mịt mờ vô tận—xứ sở rạng đông, những khu vườn châu Á, cội nguồn của lịch sử và thi ca—nơi phát xuất tất cả những đoàn kỵ mã kỳ lạ, mờ ảo kia—hừng hực sắc máu, trầm ngâm, chìm đắm trong suy tưởng, bừng bừng đam mê. Nồng nàn hương thơm, xúng xính trong tà áo thụng thướt tha. Với gương mặt rám nắng, tâm hồn mãnh liệt và đôi mắt long lanh. Mãi mãi là phương Đông—cổ kính, cổ kính đến khôn lường! Vậy mà nơi đây vẫn y nguyên—vẫn là của chúng ta, tươi tắn như một đóa hồng cho mỗi sớm mai, mỗi cuộc đời, cho ngày hôm nay—và sẽ mãi mãi là như thế.

Ngày 17 tháng Chín. Lại một cảnh tượng khác—cùng một chủ đề—ngay trước lúc mặt trời mọc (thời khắc yêu thích của tôi). Bầu trời màu xám trong trẻo, một ánh ửng hồng le lói trên nền sắc gan tối tăm của phương đông, mùi hương tươi mát lành lạnh cùng hơi ẩm—đằng xa kia trâu bò và ngựa đang gặm cỏ trên đồng—sao Kim lại hiện ra, cao chừng hai giờ trên đường chân trời. Về âm thanh, có tiếng dế gáy rỉ rả trong cỏ, tiếng gà gáy giòn giã báo canh, và tiếng quạ kêu từ đằng xa của một chú quạ dậy sớm. Lặng lẽ vượt lên dải rìa rậm rạp của ngàn trắc bá và thông, vầng lửa tròn rực rỡ, đỏ thắm và trong suốt nhô lên, rồi những dải sương mù trắng là là mặt đất cuộn tròn, cuộn tròn mãi rồi tan biến vào hư không.

MẶT TRĂNG.—Ngày 18 tháng Năm.—Tối qua tôi đi ngủ sớm, nhưng lại thức giấc lúc vừa quá nửa đêm, và trằn trọc một hồi, không sao ngủ được trong nỗi bồn chồn của tâm trí, tôi bèn trở dậy, mặc quần áo, bước ra ngoài và tản bộ dọc theo con ngõ nhỏ. Trăng tròn, đã mọc được chừng ba bốn giờ—những vệt mây khi sáng khi mờ lười biếng trôi—sao Mộc đã lên cao một giờ ở phía đông, và rải rác khắp vòm trời đây đó vài ngôi sao chốc chốc lại ẩn hiện. Thật là một cảnh tượng biến chuyển và được che phủ tuyệt đẹp—bầu không khí thoang thoảng hương thơm đầu hè, chẳng chút ẩm ướt hay giá buốt—đôi lúc nàng Trăng uể oải hiện ra với vẻ rạng rỡ lộng lẫy nhất trong vài phút, rồi lại bị che khuất một phần. Đằng xa, một chú chim đớp muỗi tội nghiệp cất tiếng kêu không ngớt. Đó là khoảng thời gian tĩnh mịch giữa một và ba giờ sáng.

Cảnh đêm hiếm có ấy đã xoa dịu và vỗ về tôi nhanh xiết bao! Phải chăng ở vầng trăng có một điều gì đó, một mối dây liên hệ hay một lời gợi nhắc nào đó mà chưa một bài thơ hay áng văn chương nào nắm bắt được? (Trong những khúc dân ca rất cổ xưa và nguyên sơ, tôi từng bắt gặp những câu thơ hay những lời bộc bạch gợi mở điều này.) Một lúc sau, mây phần lớn đã tan, và khi vầng trăng lướt đi, nàng mang theo những hiệu ứng màu sắc tinh tế biến ảo lung linh của sắc xanh trong suốt và làn hơi màu hoàng thau. Tôi xin khép lại phần này bằng một đoạn trích (của một cây bút trên tờ "Tribune", ngày 16 tháng Năm năm 1878):

Chẳng ai có thể chán vầng trăng. Nàng là nữ thần nhờ vào đặc ân của vẻ đẹp vĩnh cửu, nhưng lại là một người phụ nữ đích thực nhờ sự khéo léo của mình—nàng thấu hiểu sức quyến rũ của việc hiếm khi xuất hiện, của việc đến bất ngờ và chỉ nán lại đôi chút; chẳng bao giờ mặc cùng một chiếc áo trong hai đêm liên tiếp, cũng chẳng giữ nguyên một dáng vẻ suốt cả đêm; nàng làm hài lòng những kẻ thực dụng bằng sự hữu ích của mình, và khiến cho sự vô dụng của nàng được tôn sùng bởi thi nhân, nghệ sĩ cùng muôn triệu kẻ si tình trên khắp cõi thế gian; nàng thuận theo mọi biểu tượng và mọi phù hiệu; nàng là cây cung của Diana, là tấm gương của Venus và là ngai vàng của Đức Mẹ Maria; nàng là lưỡi liềm, là chiếc khăn choàng, là nét lông mày, là gương mặt chàng hay khuôn mặt nàng, được ngắm nhìn bởi nàng hay bởi chàng; nàng là chốn địa ngục của kẻ điên, là thiên đường của thi sĩ, là món đồ chơi của con trẻ, là đề tài nghiên cứu của triết gia; và trong khi những kẻ ngưỡng mộ dõi theo từng bước chân nàng, say đắm dung nhan kiều diễm của nàng, nàng vẫn biết cách giữ trọn bí mật đàn bà của mình—mặt khuất của nàng—mãi mãi không ai đoán được và chẳng thể nào đoán nổi.

Thêm nữa. Ngày 19 tháng Hai năm 1880.—Ngay trước mười giờ tối, trời lại lạnh giá và hoàn toàn quang đãng, cảnh tượng trên đỉnh đầu, chếch về phía tây nam, mang vẻ lộng lẫy nguy nga và chen chúc kỳ lạ. Mặt trăng đang ở kỳ ba phần tư—các cụm sao Tất và sao Mão, với sao Hỏa nằm ở giữa—vắt ngang vòm trời là chữ X vĩ đại của người Ai Cập (sao Thiên Lang, sao Nam Hà, cùng các ngôi sao chính trong chòm sao Thuyền Phàm, chòm sao Thiên Hạc và chòm sao Lạp Hộ); ngay phía bắc của hướng đông là chòm sao Mục Phu, và nơi đầu gối chàng là sao Đại Giác, đã mọc được một giờ, đang vươn lên bầu trời, to lớn và lấp lánh đầy tham vọng, như thể muốn tranh giành ngôi vị bá chủ các vì sao với sao Thiên Lang.

Trước cảm thức về tinh tú và vầng trăng trong những đêm như thế, tôi đón nhận trọn vẹn mọi biên độ tự do và sự vô định của âm nhạc hay thi ca, tan hòa trong sự chuẩn xác tột cùng của hình học.