Chủ nhật, ngày 27 tháng Tám.—Lại thêm một ngày hoàn toàn thoát khỏi những cơn suy kiệt và đớn đau rõ rệt. Quả thực, dường như sự thanh thản cùng nguồn dưỡng chất từ cõi trời đang khẽ khàng thẩm thấu vào tôi, khi tôi chậm rãi lê từng bước dọc theo những con đường quê rợp bóng và băng qua những cánh đồng trong làn dưỡng khí trong lành—khi tôi ngồi đây trong nỗi cô quạnh cùng Tự nhiên—một Tự nhiên khoáng đạt, lặng im, huyền bí, xa xôi mà lại hiện hữu cận kề, chan chứa nỗi niềm. Tôi hòa mình vào cảnh vật, vào một ngày tuyệt mỹ. Nghiêng mình bên dòng suối trong vắt, lòng tôi được vỗ về bởi tiếng nước róc rách dịu êm nơi này, cùng tiếng thì thầm trầm đục nơi thác nước cao chừng ba thước đằng kia. Hãy đến đây, hỡi những kẻ ưu phiền, những ai còn vương lại chút sinh lực tiềm tàng—hãy đến mà đón nhận những nguồn ân đức diệu kỳ của bờ suối, cánh rừng và thảo nguyên. Hai tháng ròng (tháng Bảy và tháng Tám năm 77), tôi đã uống trọn những tinh hoa ấy, và chúng bắt đầu tái sinh con người tôi. Ngày lại ngày ẩn dật—ngày lại ngày ít nhất hai đến ba giờ tự do, tắm mình, không chuyện trò, không ràng buộc, không xiêm áo, không sách vở, không lễ nghi phép tắc.
Hỡi độc giả, tôi có nên bày tỏ cùng bạn bí quyết giúp sức khỏe tôi hồi phục thần kỳ đến nhường này chăng? Đó là gần hai năm trời, bữa đực bữa cái, tôi chẳng màng đến thuốc men, mà chỉ ngày ngày đắm mình giữa trời đất thênh thang. Mùa hè năm ngoái, tôi tìm thấy một thung lũng nhỏ đặc biệt tĩnh mịch nép bên bờ suối của tôi, vốn là một hố khai thác đất sét pha vôi rộng lớn thuở trước, nay đã bị bỏ hoang, cỏ cây, lùm bụi mọc um tùm, một rặng liễu rủ, một bờ dốc quanh co, và một mạch nước ngọt lành chảy vắt ngang chính giữa, tạo thành đôi ba tầng thác nhỏ. Nơi đây là chốn dung thân của tôi mỗi khi trưa hè đổ lửa, và mùa hè năm nay tôi lại tiếp tục nếp quen ấy. Chính tại chốn này, tôi mới thấm thía lời của bậc cổ nhân từng bảo rằng người hiếm khi thấy bớt cô độc hơn những lúc ở một mình. Chưa bao giờ tôi lại gần gũi với Tự nhiên đến thế; và cũng chưa bao giờ Tự nhiên lại kề cận bên tôi đến dường này. Theo thói quen cũ, thi thoảng tôi lại dùng bút chì ghi vội, gần như một phản xạ tự nhiên, những tâm trạng, cảnh sắc, thời khắc, những sắc thái cùng đường nét ngay tại chỗ. Hãy để tôi ghi lại niềm khoan khoái khôn tả của buổi sáng hôm nay, một buổi sáng thật thanh bình và nguyên sơ, tự nhiên đến mức vượt thoát khỏi mọi lề thói tầm thường.
Chừng một giờ sau bữa điểm tâm, tôi rảo bước tìm về nơi sâu kín của thung lũng đã kể trên, một khoảng trời riêng chỉ có tôi cùng bầy chim hoét và chim nhại sẻ chia. Một ngọn gió tây nam nhè nhẹ thổi qua những ngọn cây. Quả là đúng nơi và đúng lúc cho buổi tắm không khí kiểu Adam cùng màn cọ chải cơ thể từ đầu đến chân của tôi. Vậy là treo quần áo lên một thanh rào gần đó, chỉ giữ lại chiếc mũ rơm rộng vành sờn cũ trên đầu cùng đôi giày mềm dưới chân, ôi chao, hai tiếng đồng hồ qua mới sung sướng làm sao! Ban đầu, dùng bàn chải sợi cứng đàn hồi chà xát lên cánh tay, ngực, sườn, cho đến khi da thịt ửng đỏ lên—rồi dầm mình đôi chút trong làn nước trong vắt của con suối chảy róc rách—mọi việc đều thong dong, vừa làm vừa nghỉ ngơi ngắt quãng nhiều lần—cứ vài phút tôi lại bước chân trần vào vũng bùn đen gần đó, để đôi chân được đắm trong lớp bùn trơn láng mịn màng—rồi gột rửa lại lần thứ hai, thứ ba dưới dòng nước suối trong như pha lê—lau khô bằng chiếc khăn thơm tho—chậm rãi tản bộ lơ đãng trên thảm cỏ dưới ánh mặt trời, đan xen những lúc dừng chân nghỉ ngơi và tiếp tục cọ rửa bằng bàn chải lông cứng—đôi khi tôi xách theo chiếc ghế gấp từ chỗ này sang chỗ khác, bởi khoảng không gian của tôi ở đây khá rộng, dài tới gần trăm sào, và tôi cảm thấy hoàn toàn an tâm không sợ bị ai quấy rầy (mà thực ra dẫu có tình cờ bị bắt gặp, tôi cũng chẳng mảy may bận lòng).
Khi tôi bước chậm trên cỏ, ánh mặt trời tỏa rạng vừa đủ để in bóng tôi chuyển động cùng từng bước chân. Bằng cách nào đó, dường như tôi đã đồng hóa bản thân với muôn loài vạn vật xung quanh, trong chính trạng thái nguyên sơ của chúng. Tự nhiên trần trụi, và tôi cũng vậy. Thật quá đỗi thanh nhàn, dịu êm và ngập tràn niềm hoan lạc an bình để mà suy lý viển vông. Dẫu vậy, có lẽ tâm trí tôi đã thoáng gợn lên dòng suy tưởng thế này: Phải chăng mối giao cảm nội tại chẳng bao giờ phai nhạt giữa ta với đất mẹ, ánh sáng, bầu không khí và cây cối, không thể chỉ cảm nhận bằng đôi mắt và trí óc, mà phải qua toàn bộ thân xác hữu hình, một thân xác mà tôi nhất quyết không để bị che mắt hay băng bó chẳng khác nào đôi mắt. Hỡi Sự Trần Trụi ngọt ngào, lành mạnh và tĩnh lặng giữa lòng Tự nhiên!—ôi, giá như nhân loại khốn khổ, ốm yếu và đầy dục vọng nơi phố thị kia có thể một lần nữa thực sự thấu hiểu người! Há chẳng phải trần truồng là điều bất nhã hay sao? Không, bản chất tự nhiên của nó vốn không hề như thế. Chính tư tưởng của các người, sự giả tạo, những giọt nước mắt, và cái danh giá thanh cao rởm đời của các người mới là điều bất nhã. Có những lúc tâm trạng khiến ta thấy xiêm y không chỉ là thứ gánh nặng phiền toái, mà tự thân chúng cũng là một sự khiếm nhã. Có lẽ kẻ nào chưa từng được hưởng cái cảm giác đê mê, sảng khoái và tự do của sự trần trụi giữa lòng Tự nhiên (và ôi chao, có biết bao nhiêu ngàn người như thế!) thì kẻ đó chưa từng thực sự biết thế nào là thuần khiết—cũng như chưa từng thấu hiểu đức tin, nghệ thuật hay sức khỏe đích thực là gì. (Rất có thể toàn bộ hệ thống triết học đỉnh cao, cái đẹp, tinh thần quả cảm và chuẩn mực hình thể được dân tộc Hy Lạp cổ đại tôn vinh—đỉnh cao chót vót và chiều sâu thẳm nhất mà nền văn minh từng biết đến trong những lĩnh vực ấy—đều bắt nguồn từ quan niệm tự nhiên đầy màu sắc tôn giáo của họ về Sự Trần Trụi.)
Trong suốt hai mùa hè qua, đã có biết bao giờ phút như thế—tôi cho rằng việc mình hồi phục phần nào phần lớn là nhờ vào chúng. Có thể vài người đàng hoàng sẽ cho rằng đây là một lối tiêu khiển và suy nghĩ ươn hèn hay gàn dở. Nhưng biết đâu, đúng là vậy thật.
