Sai lầm của Alexey Alexandrovitch là khi chuẩn bị gặp lại vợ, ông đã bỏ qua khả năng nàng có thể ăn năn thật lòng, rằng ông có thể tha thứ cho nàng, và nàng có thể sẽ không chết — sai lầm ấy, hai tháng sau khi ông trở về từ Moscow, đã hiện hình rõ rệt với toàn bộ ý nghĩa của nó. Nhưng sai lầm của ông không chỉ xuất phát từ việc ông đã bỏ qua tình huống đó, mà còn vì cho đến tận ngày hôm ấy, ngày ông gặp người vợ đang hấp hối của mình, ông vẫn chưa thấu hiểu trái tim chính mình. Bên giường bệnh của người vợ, lần đầu tiên trong đời, ông đã buông mình theo thứ cảm giác xót xa đồng cảm vốn luôn trỗi dậy trong lòng trước những nỗi đau của người khác — một cảm giác mà trước đây ông vẫn hằng nhìn nhận với vẻ hổ thẹn như một điểm yếu tai hại. Và niềm thương xót nàng, lòng ân hận vì từng mong mỏi nàng chết, và hơn hết thảy, niềm hạnh phúc của sự tha thứ, đã tức khắc mang lại cho ông không chỉ sự nhẹ nhõm cho nỗi đau của chính mình, mà còn là một sự bình an trong tâm hồn chưa từng có trước nay. Ông chợt cảm thấy rằng chính điều từng là nguồn cơn đau khổ nay lại trở thành nguồn vui tinh thần; rằng những điều từng có vẻ bế tắc khi ông phán xét, trách cứ và căm ghét, nay bỗng trở nên rành mạch và giản đơn khi ông biết tha thứ và yêu thương.
Ông đã tha thứ cho vợ và thương xót nàng vì những đớn đau cùng sự cắn rứt lương tâm. Ông đã tha thứ cho Vronsky, và thương hại anh ta, nhất là sau khi nghe tin về hành động tuyệt vọng của gã. Ông quan tâm đến con trai nhiều hơn trước, và giờ đây tự trách mình vì đã quá hững hờ với thằng bé. Nhưng đối với đứa trẻ sơ sinh bé bỏng, ông lại dành một thứ tình cảm hoàn toàn đặc biệt, không chỉ là lòng thương hại mà còn tràn ngập sự dịu dàng. Ban đầu, chỉ vì lòng trắc ẩn, ông đã quan tâm đến sinh linh nhỏ bé mỏng manh ấy — đứa trẻ không phải máu mủ của ông, bị bỏ xó trong suốt trận ốm của người mẹ, và chắc chắn đã chết nếu ông không bận tâm đến — mà bản thân ông cũng chẳng nhận ra mình đã gắn bó với nó từ lúc nào. Ông thường lui tới phòng trẻ vài lần trong ngày, ngồi lại đó thật lâu, khiến các vú em vốn ban đầu sợ sệt ông nay đã hoàn toàn quen với sự hiện diện của ông. Đôi khi suốt nửa tiếng đồng hồ, ông cứ lặng lẽ ngồi ngắm gương mặt nhăn nheo, vàng sậm, phủ đầy tơ mịn của đứa bé đang ngủ, dõi theo những cử động của đôi mày cau lại và đôi bàn tay múp míp nắm chặt ngón tay đang dụi dụi vào đôi mắt và chiếc mũi nhỏ xíu. Chính vào những khoảnh khắc ấy, Alexey Alexandrovitch cảm nhận được một sự bình yên trọn vẹn và hòa hợp trong tâm hồn, chẳng thấy ở hoàn cảnh của mình có điều gì bất thường hay cần phải thay đổi.
Nhưng thời gian trôi đi, ông càng lúc càng nhận thức rõ hơn rằng dù hoàn cảnh ấy có vẻ tự nhiên đến đâu với ông lúc này, người ta sẽ không để ông duy trì nó lâu dài. Ông cảm nhận được rằng bên cạnh nguồn sức mạnh tinh thần thiêng liêng đang dẫn dắt tâm hồn mình, còn có một thế lực khác, tàn bạo và mạnh mẽ hơn nhiều, đang chi phối cuộc đời ông, và thế lực ấy sẽ không cho phép ông hưởng lấy sự bình yên khiêm nhường mà ông hằng khao khát. Ông cảm thấy mọi người đang nhìn mình với vẻ tò mò chất vấn, rằng ông không được thấu hiểu, và người ta đang chờ đợi gì đó từ ông. Hơn hết thảy, ông cảm nhận rõ sự bấp bênh và phi tự nhiên trong mối quan hệ giữa ông với vợ mình.
Khi sự mềm lòng do cái bóng cận kề của cái chết phai nhạt dần, Alexey Alexandrovitch bắt đầu nhận thấy Anna đang sợ hãi ông, cảm thấy ngượng ngùng khi ở bên ông và không dám nhìn thẳng vào mắt ông. Nàng dường như muốn nói điều gì nhưng lại không dám; và như thể linh cảm rằng mối quan hệ hiện tại của họ không thể kéo dài, nàng chừng như đang chờ đợi điều gì từ ông.
Vào những ngày cuối tháng hai, đứa con gái nhỏ của Anna — cũng được đặt tên là Anna — bỗng đổ bệnh. Sáng hôm ấy, Alexey Alexandrovitch có mặt ở phòng trẻ, dặn dò cho người đi mời bác sĩ rồi mới đến công sở. Xong việc, ông trở về nhà lúc bốn giờ. Vừa bước vào sảnh, ông đã thấy một gã hầu phòng bảnh bao mặc áo livery viền tết và khoác áo choàng lông gấu, đang cầm một chiếc áo choàng lông thú màu trắng.
— Ai ở đây thế? — Alexey Alexandrovitch hỏi.
— Thưa, Công nương Elizaveta Federovna Tverskaya ạ, — người hầu đáp, và Alexey Alexandrovitch có cảm giác gã đang nhe răng cười.
Trong suốt khoảng thời gian khó khăn này, Alexey Alexandrovitch đã nhận ra rằng những người quen thuộc trong giới thượng lưu, đặc biệt là phụ nữ, tỏ ra vô cùng tò mò về ông và vợ ông. Ông quan sát thấy tất cả những người quen ấy đều khó nhọc che giấu sự thích thú trước một điều gì đó; chính là nụ cười mà ông từng bắt gặp trong ánh mắt của viên luật sư, và lúc này đây, trong ánh mắt của người hầu phòng. Ai nấy hình như đều vô cùng hoan hỉ, cứ như thể họ vừa dự một đám cưới vậy. Mỗi khi gặp ông, họ lại buông những lời thăm hỏi sức khỏe vợ ông với một vẻ tận hưởng khó lòng che giấu. Sự hiện diện của Công nương Tverskaya khiến Alexey Alexandrovitch khó chịu vì những ký ức liên quan đến bà, lại thêm phần ông vốn chẳng ưa gì bà, thế nên ông rảo bước thẳng đến phòng trẻ. Ở phòng trẻ ban ngày, Seryozha đang tì khuỷu tay lên bàn, gác chân lên ghế, vừa vẽ vừa ríu rít trò chuyện vui vẻ. Người gia sư người Anh — người đã thay thế cô giáo người Pháp trong thời gian Anna bệnh — đang ngồi gần đó đan khăn choàng. Cô vội vã đứng dậy, nhún gối chào và kéo tay Seryozha.
Alexey Alexandrovitch xoa đầu con trai, đáp lời cô gia sư khi cô hỏi thăm tình hình người vợ, rồi hỏi bác sĩ đã nói gì về đứa bé.
— Thưa ngài, bác sĩ bảo không có gì nghiêm trọng, ngài ấy chỉ dặn tắm cho bé thôi ạ.
— Nhưng con bé vẫn đang đau đớn cơ mà, — Alexey Alexandrovitch nói khi nghe tiếng tiếng khóc ré lên của đứa trẻ vọng ra từ căn phòng bên cạnh.
— Tôi nghĩ tại sữa vú em rồi, thưa ngài, — người phụ nữ người Anh điềm nhiên đáp.
— Sao cô lại nghĩ vậy? — ông khựng lại hỏi.
— Y như hồi ở nhà Nữ bá tước Paul vậy đó ngài. Người ta cho đứa bé uống thuốc, hóa ra bé chỉ vì đóu sữa: vú em chẳng có sữa gì cả thưa ngài.
Alexey Alexandrovitch trầm ngâm, đứng chết trân vài giây rồi bước qua cánh cửa bên kia. Đứa bé đang nằm ngửa cổ, ưỡn người cứng đờ trong vòng tay vú em, nhất quyết không chịu ngậm bầu sữa đẫy đà đang chìa ra; nó cứ khóc thét lên bất chấp hai vú em đang cùng nhau xuýt xoa dỗ dành.
— Vẫn không khá hơn sao? — Alexey Alexandrovitch cất lời.
— Con bé quấy lắm ạ, — vú em thì thầm đáp.
— Cô Edwarde bảo rằng có lẽ vú em không có sữa, — ông nói.
— Tôi cũng nghĩ vậy, thưa ngài Alexey Alexandrovitch.
— Thế sao cô không nói sớm?
— Nói với ai bây giờ chứ ạ? Chị Anna Arkadyevna vẫn còn đang đau ốm... — vú emằn vặt đáp với giọng bất mãn.
Bà vú là một người hầu lâu năm trong gia đình. Và qua những lời lẽ giản dị ấy, Alexey Alexandrovitch dường như cảm nhận được một sự ám chỉ về hoàn cảnh của chính mình.
Đứa trẻ khóc thét dữ dội hơn, giãy giụa và nấc nghẹn. Bà vú thở dài tuyệt vọng, bước tới đón lấy đứa bé từ tay người vú nuôi và bắt đầu đi qua đi lại dỗ dành.
— Chị phải nhờ bác sĩ khám lại cho vú em đi, — Alexey Alexandrovitch nói. Người vú em với vẻ ngoài chải chuốt, khỏe mạnh, vì sợ mất việc nên lẩm bẩm trong miệng, tay kéo áo che ngực lại, mỉm cười đầy khinh miệt trước ý nghĩ sữa của mình lại bị hoài nghi. Trong nụ cười ấy, Alexey Alexandrovitch lại thấy một cái nhếch mép chế giễu hoàn cảnh của ông.
— Tội nghiệp đứa trẻ! — bà vú xuýt xoa dỗ dành, vừa bế đứa bé vừa tiếp tục đi qua đi lại.
Alexey Alexandrovitch ngồi xuống, với gương mặt chán nản và đầy đau khổ, ông nhìn theo bước chân đi lại của người vú em.
Đến khi đứa trẻ cuối cùng cũng nín khóc và được đặt vào chiếc giường sâu lòng, còn bà vú sau khi vuốt phẳng chiếc gối nhỏ đã bước ra ngoài, Alexey Alexandrovitch liền đứng dậy, rón rén bước đi một cách vụng về đến bên chiếc nôi. Chốc lát ông đứng lặng, với gương mặt ủ rũ ấy ngắm nhìn đứa bé; nhưng thình lình, một nụ cười làm động cả những lọn tóc và da trán xuất hiện trên gương mặt ông, và ông nhẹ nhàng bước ra khỏi phòng.
Đến phòng ăn, ông kéo chuông gọi người hầu và dặn lại một lần nữa đi mời bác sĩ. Ông cảm thấy bực bội người vợ vì nàng chẳng mảy may lo lắng cho đứa con tuyệt vời này, và trong tâm trạng bực dọc ấy, ông chẳng muốn vào thăm nàng; ông cũng chẳng muốn gặp Công nương Betsy. Nhưng nhỡ vợ ông lại thắc mắc sao ông không vào thăm như mọi khi; thế là, vượt qua sự chần chừ trong lòng, ông hướng bước về phía phòng ngủ. Khi bước trên tấm thảm êm ái tiến về phía cửa, ông không sao tránh khỏi việc nghe được một cuộc trò chuyện mà ông chẳng hề muốn nghe.
— Nếu anh ta không sắp đi xa, tôi đã có thể hiểu được câu trả lời của chị cũng như của anh ta. Nhưng chồng chị phải là người đứng cao hơn những chuyện đó chứ, — Betsy đang nói.
— Không phải vì chồng tôi đâu; bản thân tôi cũng không muốn thế. Chị đừng nói vậy! — giọng Anna đầy kích động đáp lại.
— Ừ thì đúng, nhưng chị hẳn phải muốn nói lời tạm biệt với một người vì chị mà tự sát chứ...
— Chính vì thế nên tôi mới không muốn.
Với vẻ mặt hoảng hốt và đầy tội lỗi, Alexey Alexandrovitch khựng lại và suýt quay gót rời đi mà không để bị phát hiện. Nhưng nghĩ lại làm thế thì kém phần đường hoàng, ông liền quay người, húng hắng ho nhẹ rồi bước vào phòng ngủ. Tiếng nói ngưng bặt, và ông bước vào.
Anna mặc chiếc áo choàng dài màu xám, mái đầu tròn cắt ngắn điểm những lọn tóc xoăn đen mọc san sát, đang ngồi trên chiếc đi-văng. Vẻ háo hức trên gương mặt nàng vụt tắt — như mọi khi — ngay khi nhìn thấy chồng; nàng cúi gằm đầu và lo lắng nhìn sang Betsy. Công nương Betsy ăn vận theo đúng mốt thời thượng nhất, đội chiếc mũ chổng ngược lủng lẳng trên đầu trông như chao đèn, diện bộ đầm xanh lam với những đường kẻ sọc vắt chéo bên ngực và vạt áo, đang ngồi cạnh Anna với vóc dáng cao kều thẳng đơ. Gật đầu nhẹ, nàng ta chào Alexey Alexandrovitch bằng một nụ cười mỉa mai.
— Ồ! — nàng ta thốt lên như thể đang kinh ngạc. — Tôi rất vui vì anh có nhà. Anh chẳng mấy khi xuất hiện ở đâu cả, và tôi chẳng được gặp anh từ khi Anna đổ bệnh. Tôi đã nghe tất cả rồi — về nỗi lo lắng của anh. Quả thật, anh là một người chồng tuyệt vời! — nàng ta nói với vẻ mặt đầy ngụ ý và nhã nhặn, tựa như đang ban phát cho ông tấm huân chương cao thượng vì cách đối xử với vợ.
Alexey Alexandrovitch lạnh lùng cúi đầu, đặt một nụ hôn lên tay vợ và hỏi thăm sức khỏe nàng.
— Em nghĩ là đỡ hơn rồi, — nàng đáp, tránh né ánh mắt ông.
— Nhưng sắc diện em trông có vẻ hơi sốt, — ông nói, nhấn mạnh vào từ “sốt”.
— Chúng tôi nói chuyện hơi nhiều đấy mà, — Betsy xen vào. — Tôi thấy mình thật ích kỷ và phải xin phép về đây.
Nàng ta đứng dậy, nhưng Anna chợt đỏ bừng mặt, vội vàng níu lấy tay nàng.
— Không, đợi một chút đã, xin chị. Em phải nói cho chị... không, nói với anh ấy, — nàng quay sang Alexey Alexandrovitch, cổ và trán nhuốm một màu đỏ gấc. — Em không muốn và không thể giấu anh điều gì nữa cả, — nàng nói.
Alexey Alexandrovitch bẻ khớp ngón tay và cúi gằm đầu.
— Betsy vừa bảo tôi rằng Bá tước Vronsky muốn đến đây để từ biệt trước khi lên đường đi Tashkent, — nàng không nhìn chồng, rõ ràng đang vội vã thốt ra cho hết mọi chuyện, dẫu điều đó khó khăn biết nhường nào với nàng. — Em đã bảo với chị ấy là em không thể tiếp anh ta.
— Chị có bảo là việc đó còn tùy thuộc vào Alexey Alexandrovitch mà em, — Betsy đính chính.
— Ồ không, em không thể tiếp anh ta; và hà cớ gì mà phải... — nàng khựng lại, ngước nhìn chồng đầy dò hỏi (ông không hề nhìn nàng). — Tóm lại là em không muốn...
Alexey Alexandrovitch bước tới định cầm lấy tay nàng.
Phản ứng đầu tiên của nàng là rụt tay lại trước bàn tay ẩm ướt với những gân xanh nổi cộm đang tìm đến tay mình, nhưng rồi với một nỗ lực kiềm chế rõ rệt, nàng siết lấy tay ông.
— Anh vô cùng biết ơn sự tin tưởng của em, nhưng... — ông nói, cảm thấy bối rối và khó chịu khi nhận ra rằng điều mà bản thân ông có thể quyết định rành mạch và đơn giản biết bao, lại không thể đem ra bàn thảo trước mặt Công nương Tverskaya — người mà đối với ông chính là hiện thân của thứ thế lực tàn bạo chắc chắn sẽ chi phối cuộc đời ông trong ánh nhìn của thiên hạ, và ngăn cản ông đắm mình trong tình yêu và sự tha thứ. Ông khựng lại, nhìn Công nương Tverskaya.
— Thôi, chào em yêu nhé, — Betsy đứng dậy nói. Nàng hôn tạm biệt Anna rồi bước ra ngoài. Alexey Alexandrovitch tiễn nàng ra tận cửa.
— Alexey Alexandrovitch! Tôi biết anh là một người thực sự cao thượng, — Betsy dừng chân ở phòng khách nhỏ, siết chặt tay ông một lần nữa với vẻ vồn vã đặc biệt. — Tôi là người ngoài, nhưng tôi vô cùng yêu quý cô ấy và kính trọng anh nên mới mạo muội đưa ra lời khuyên này. Hãy tiếp anh ta đi. Alexey Vronsky là một người vô cùng trọng danh dự, và anh ta sắp đi Tashkent rồi.
— Cảm ơn công nương đã thông cảm và cho lời khuyên. Nhưng việc vợ tôi có thể hay không thể tiếp gặp ai, điều đó phải do chính nhà tôi quyết định.
Ông nói câu đó theo thói quen, ngẩng cao lông mày đầy đường hoàng, rồi ngay lập tức nhận ra rằng dù lời lẽ của mình có ra sao đi nữa, vị trí của ông chẳng có chút thể diện nào. Và ông thấy điều đó qua nụ cười giấu giếm, đầy ác ý và mỉa mai mà Betsy ném về phía ông sau câu nói ấy.
