Bước vào xưởng vẽ, Mihailov lại một lần nữa đảo mắt quan sát những vị khách, đồng thời ghi tạc vào tâm trí biểu cảm của Vronsky, nhất là phần hàm của anh ta. Mặc dù bản năng nghệ thuật của ông vẫn không ngừng làm việc để thu thập chất liệu, và mặc dù sự kích động trong lòng ông cứ dâng trào khi khoảnh khắc bức tranh của mình bị đem ra phán xét đang đến gần, ông vẫn nhanh chóng và tinh tế phác họa nên hình ảnh của ba con người này trong tâm trí từ những dấu hiệu nhỏ nhặt nhất.
Gã đó (Golenishtchev) là một người Nga đang sống ở đây. Mihailov không nhớ họ của gã, cũng chẳng nhớ họ đã gặp nhau ở đâu hay gã từng nói gì với ông. Ông chỉ nhớ khuôn mặt gã như cách ông nhớ mọi khuôn mặt từng qua lại trước mắt; nhưng ông còn nhớ rằng đó là một trong những khuôn mặt được cất giữ trong ký ức thuộc diện giả tạo đáng ghét và nghèo nàn biểu cảm. Mái tóc rậm rạp cùng vầng trán rộng mang lại vẻ ra điều quan trọng cho khuôn mặt ấy, vốn chỉ có độc nhất một biểu cảm — một biểu cảm vụn vặt, trẻ con, hờn dỗi, tập trung ngay phía trên sống chiếc mũi nhỏ. Mihailov đoán Vronsky và phu nhân Karenina chắc hẳn là những người Nga giàu có và quyền quý, chẳng biết gì về nghệ thuật giống như tất cả những kẻ giàu có ấy, nhưng lại ra vẻ những tay am tường và sành sỏi. "Chắc đời nào họ chẳng ngắm chán chê mấy món cổ vật rồi, và giờ thì họ đang lùng sục các xưởng vẽ của những kẻ mới nổi, từ gã bịp bợm người Đức cho đến gã họa sĩ Tiền Raphael người Anh dở hơi, rồi mới ghé qua chỗ tôi để cho đủ bộ," ông thầm nghĩ.
Ông quá rõ cái thói đời của đám tài tử nửa mùa (càng thông minh bao nhiêu ông càng thấy ngán bấy nhiêu) — những kẻ thường ngắm nghía các tác phẩm nghệ thuật đương đại chỉ với mục đích duy nhất là để có cớ tuyên bố rằng nghệ thuật đã lùi vào dĩ vãng, và rằng càng ngắm những kẻ mới nổi, người ta càng thấy các tác phẩm của các bậc thầy cổ đại vĩ đại mới không thể nào sao chép nổi làm sao. Ông đã lường trước tất cả những điều đó; ông nhìn thấy rõ mồn một trên gương mặt họ, thấy được qua sự dửng dưng vô tâm khi họ trò chuyện với nhau, ngắm nghía mấy bức tượng phỗng và bán thân, rồi thong thả bước đi, chờ đợi ông mở bức tranh ra. Thế nhưng, bất chấp tất cả những điều ấy, trong lúc đang lật tìm các bức phác thảo, kéo rèm và tháo tấm vải phủ, lòng ông vẫn dâng trào một niềm xúc động mãnh liệt; nhất là bởi vì, dẫu đinh ninh rằng mọi người Nga giàu có và quyền quý chắc chắn đều là những kẻ ngu ngốc và thô lỗ, ông vẫn có cảm tình với Vronsky, và thậm chí còn quý mến Anna hơn thế.
"Xin mời qua đây," ông vừa nói vừa bước tránh sang một bên bằng những bước chân linh hoạt và chỉ tay về phía bức tranh, "đây là cảnh thúc giục Philatê. Sách Mathiơ, chương hai mươi bảy," ông nói, cảm thấy đôi môi mình bắt đầu run lên vì xúc động. Ông lùi lại và đứng nép phía sau họ.
Trong vài giây ngắn ngủi khi các vị khách lặng lẽ ngắm nhìn bức tranh, Mihailov cũng đăm đăm nhìn nó bằng cái nhìn dửng dưng của một kẻ ngoài cuộc. Trong những giây phút ngắn ngủi ấy, ông thầm chắc mẩm rằng một lời phê bình cao cả hơn, đúng đắn hơn sẽ thốt ra từ miệng họ, chính từ những vị khách mà chỉ một lát trước ông còn khinh miệt. Ông quên hết mọi suy nghĩ trước đó về bức tranh trong suốt ba năm ròng rã vẽ nó; ông quên sạch những ưu điểm mà ông từng chắc như đinh đóng cột — ông nhìn bức tranh bằng đôi mắt dửng dưng, mới mẻ và xa lạ của họ, để rồi chẳng thấy có gì hay ho ở đó. Ông nhìn thấy ở tiền cảnh khuôn mặt đầy bực bội của Philatê và vẻ mặt thanh thản của Chúa Củi, còn ở hậu cảnh là hình bóng tùy tùng của Philatê cùng gương mặt của Gioan đang chăm chú quan sát sự việc. Từng khuôn mặt từng lớn lên trong ông với bao đớn nai, lầm lạc và sửa đổi cùng những nét đặc trưng riêng biệt, từng khuôn mặt từng mang lại cho ông biết bao dằn vặt lẫn ngất ngây, và tất cả những khuôn mặt ấy đã được đảo đi đảo lại biết bao bận vì sự hòa hợp của tổng thể, mọi sắc thái màu sắc và tông màu mà ông đã nhọc công đạt được — tất cả những thứ đó gộp lại lúc này, khi nhìn qua lăng kính của họ, bỗng trở nên tầm thường hết chỗ nói, chẳng khác nào thứ đã được làm đi làm lại hàng ngàn lần. Khuôn mặt mà ông yêu quý nhất, khuôn mặt Chúa Củi, tâm điểm của bức tranh, thứ từng đem lại cho ông niềm ngây ngất khôn tả khi nó dần hiện hình, nay đã hoàn toàn mất hút trong mắt ông khi ngắm bức tranh dưới cái nhìn của họ. Ông chỉ thấy một bản sao được vẽ kỹ (không, thậm chí chẳng được thế — giờ đây ông nhìn thấy rõ một mớ khuyết điểm) của vô số bức tranh vẽ Chúa Củi từ Titian, Raphael, Rubens, cùng những tên lính và Philatê hệt như thế. Tất cả đều tầm thường, nghèo nàn, nhàm chán, và quả thật là vẽ tồi — yếu ớt và thiếu đồng đều. Họ có quyền thốt ra những lời xã giao giả tạo khi diện kiến họa sĩ, rồi thương hại và chế nhạo ông khi chỉ còn lại một mình.
Sự im lặng (dù kéo dài chưa đầy một phút) bỗng trở nên quá đỗi nặng nề đối với ông. Để phá vỡ nó và cho thấy mình không hề nao núng, ông ráng gượng mở lời với Golenishtchev.
"Tôi nghĩ mình có vinh hạnh được gặp ông rồi thì phải," ông nói, ánh mắt đầy lo âu liếc nhìn Anna rồi sang Vronsky, sợ bỏ lỡ bất kỳ biến chuyển biểu cảm nào của họ.
"Chắc chắn rồi! Chúng ta gặp nhau ở nhà Rossi, ông còn nhớ chứ, trong buổi dạ tiệc mà nữ diễn viên người Ý ấy ngâm thơ — nàng Rachel mới ấy?" Golenishtchev thản nhiên đáp, dời ánh mắt khỏi bức tranh không chút tiếc nuối và quay sang người họa sĩ.
Tuy nhiên, nhận thấy Mihailov đang chờ đợi một lời bình phẩm về bức tranh, anh ta liền nói:
"Bức tranh của ông đã tiến bộ rất nhiều kể từ lần cuối tôi thấy; và điều khiến tôi ấn tượng nhất lúc này, cũng giống như lần trước, chính là hình tượng Philatê. Người ta nhận ra ngay con người ấy: một gã bản tính lương thiện, cừ khôi, nhưng lại là một quan chức từ trong trứng nước, chẳng mảy quan tâm đến việc mình đang làm. Chỉ có điều tôi tưởng tượng rằng..."
Toàn bộ khuôn mặt linh hoạt của Mihailov bừng sáng ngay lập tức; đôi mắt ông ánh lên rực rỡ. Ông định nói gì đó, nhưng vì quá xúc động nên không thốt nên lời, bèn giả vờ ho khan. Dù đánh giá thấp khả năng thấu hiểu nghệ thuật của Golenishtchev đến đâu, dù nhận xét có phần vụn vặt về sự chân thực trong biểu cảm của Philatê dưới góc độ một quan chức có hời hợt thế nào, và dù việc thốt ra một quan điểm kém quan trọng như vậy trong lúc những vấn đề nghiêm túc hơn bị bỏ quên có chướng mắt ra sao, Mihailov vẫn vô cùng sung sướng trước nhận xét ấy. Chính ông cũng từng nghĩ về nhân vật Philatê đúng như những gì Golenishtchev vừa nói. Việc suy ngẫm này chỉ là một trong hàng triệu suy ngẫm mà Mihailov biết chắc chắn là đúng đắn, không hề làm suy giảm ý nghĩa trong lời nhận xét của Golenishtchev đối với ông. Trái tim ông ấm lại hướng về Golenishtchev vì câu nói ấy, và từ trạng thái chán nản, ông đột ngột chuyển sang ngất ngây. Ngay lập tức, toàn bộ bức tranh sống dậy trước mắt ông trong vẻ phong phú khôn tả của vạn vật đang sinh thành. Mihailov lại định nói rằng đó chính là cách ông hiểu về Philatê, nhưng đôi môi ông cứ run lên bần bật chẳng sao sai khiến được, khiến ông không thể phát âm thành lời. Vronsky và Anna cũng thốt lên điều gì đó bằng thứ giọng trầm ngâm, thứ âm điệu mà người ta thường dùng trong các triển lãm tranh — một phần để tránh làm tổn thương cảm xúc của họa sĩ, phần khác để tránh thốt ra to tiếng những điều ngớ ngẩn vốn rất dễ tuột ra khi bàn chuyện nghệ thuật. Mihailov tưởng chừng như bức tranh cũng đã gây ấn tượng với họ. Ông bước lại gần.
"Biểu cảm của Chúa Củi mới kỳ diệu làm sao!" Anna thốt lên. Trong tất cả những gì trông thấy, cô thích nhất biểu cảm ấy, và cô cảm nhận được đó chính là tâm điểm của bức tranh, thế nên ngợi khen nó chắc chắn sẽ làm họa sĩ vui lòng. "Người ta có thể thấy Ngài đang thương xót Philatê."
Đây lại là một trong hàng triệu suy ngẫm đúng đắn có thể tìm thấy trong bức tranh của ông và trong hình tượng Chúa Củi. Cô nói rằng Ngài đang thương xót Philatê. Trong biểu cảm của Chúa Củi quả thực phải chứa đựng vẻ thương xót, bởi ở đó còn có cả tình yêu thương, sự bình yên thiên đàng, sự sẵn sàng đón nhận cái chết, và ý thức về sự phù du của ngôn ngữ. Dĩ nhiên có vẻ mặt của một quan chức ở Philatê và sự thương xót ở Chúa Củi, bởi một đằng là hiện thân của cõi nhục dục còn đằng kia là cõi tâm linh. Tất cả những điều đó cùng vô số thứ khác lóe lên trong suy nghĩ của Mihailov.
"Đúng vậy, và hình tượng ấy được xử lý khéo léo làm sao — bầu không khí thật tuyệt! Người ta có thể bước vòng quanh nhân vật ấy," Golenishtchev nói, qua đó bộc lộ rõ ràng rằng anh ta không mấy tán thành ý nghĩa và tư tưởng của nhân vật đó.
"Vâng, đúng là một tay nghề bậc thầy!" Vronsky nói. "Những hình khối ở hậu cảnh nổi bật lên kìa! Kỹ thuật là đây chứ đâu," anh ta quay sang nói với Golenishtchev, ngầm nhắc đến cuộc trò chuyện giữa họ về việc Vronsky từng tuyệt vọng vì nghĩ mình không bao giờ đạt được kỹ thuật này.
"Đúng thế, đúng thế, tuyệt vời!" Golenishtchev và Anna phụ họa. Bất chấp trạng thái kích động đang trải qua, câu nói về kỹ thuật ấy lại nhói lên trong tim Mihailov, khiến ông giận dữ nhìn Vronsky và sầm mặt lại. Ông đã nghe chán chê cái từ "kỹ thuật" này rồi, và hoàn toàn không sao hiểu nổi người ta đang ám chỉ điều gì khi dùng nó. Ông biết thuật ngữ này dùng để chỉ một sự thành thạo máy móc trong hội họa hay vẽ vời, hoàn toàn tách rời khỏi chủ đề tác phẩm. Ông từng nhận thấy rằng ngay cả trong những lời ca tụng thực sự, kỹ thuật đôi khi vẫn bị đặt đối lập với phẩm chất cốt lõi, cứ như thể người ta có thể vẽ thật khéo một thứ bản chất tồi tệ. Ông biết rằng cần phải hết sức chú ý và cẩn trọng khi bóc lớp vỏ bọc để tránh làm tổn thương chính tác phẩm và để lột bỏ cho sạch các lớp vỏ ấy; nhưng chẳng hề có thứ nghệ thuật hội họa nào — chẳng có thứ kỹ thuật nào ráo trọi — nằm ở đó. Nếu một đứa trẻ hay đầu bếp nhà ông được hé lộ cho thấy những gì ông nhìn thấy, chúng cũng có thể tự tay bóc lớp vỏ bọc ra khỏi thứ được bày trước mắt. Và một họa sĩ kỳ cựu, khéo léo nhất cũng chẳng thể dùng sự thành thạo máy móc thuần túy để vẽ nên bất cứ thứ gì nếu các đường nét của chủ đề chưa được hé lộ cho anh ta từ trước. Hơn nữa, ông thấy rằng nếu đã lôi chuyện kỹ thuật ra bàn, thì người ta chẳng đời nào khen ngợi được ông. Trong tất cả những gì ông đã vẽ rồi lại vẽ đè lên, ông nhìn thấy đầy rẫy những lỗi lầm làm chói mắt, xuất phát từ sự bất cẩn trong lúc lột bỏ các lớp vỏ — những lỗi mà giờ đây ông không sao sửa được nếu không muốn phá hỏng cả bức tranh. Và ở hầu hết mọi hình khối lẫn khuôn mặt, ông cũng nhìn thấy những tàn tích của lớp vỏ bọc chưa được gỡ sạch hoàn toàn, chính chúng đã làm hỏng bức tranh.
"Có một điều thế này, nếu ông cho phép tôi mạo muội góp ý..." Golenishtchev cất lời.
"Ồ, tôi rất lấy làm hân hạnh, xin cứ tự nhiên," Mihailov nói với một nụ cười gượng gạo.
"Đó là việc ông đã thể hiện Ngài thành một con người-thần, chứ không phải một Thần-nhân. Nhưng tôi biết đó là dụng ý của ông."
"Tôi không thể vẽ một vị Chúa Củi không có sẵn trong lồng ngực mình," Mihailov ủ rũ đáp.
"Vâng; nhưng nếu vậy, giả sử ông cho phép tôi nói lên suy nghĩ của mình... Bức tranh của ông đẹp đến mức nhận xét của tôi chẳng thể làm suy giảm giá trị của nó đâu, hơn nữa đó cũng chỉ là quan điểm cá nhân của tôi thôi. Với ông thì khác. Động lực của ông vốn dĩ đã khác rồi. Nhưng hãy lấy Ivanov làm ví dụ đi. Tôi tưởng tượng rằng nếu Chúa Củi bị kéo xuống ngang tầm một nhân vật lịch sử, thì có lẽ Ivanov nên chọn một đề tài lịch sử nào khác, tươi mới hơn, chưa ai động đến."
"Nhưng nếu đây là đề tài vĩ đại nhất từng được hiến dâng cho nghệ thuật thì sao?"
"Nếu tìm kỹ, người ta sẽ thấy những đề tài khác. Nhưng vấn đề là nghệ thuật không thể dung thứ cho sự hoài nghi và tranh cãi. Đứng trước bức tranh của Ivanov, câu hỏi sẽ lập tức bật ra trong đầu cả người có đạo lẫn kẻ vô thần rằng: 'Đó là Chúa, hay không phải là Chúa?', và tính thống nhất của ấn tượng liền bị phá hủy."
"Sao lại thế được? Tôi nghĩ rằng đối với những người có học thức," Mihailov nói, "câu hỏi ấy không hề tồn tại."
Golenishtchev không đồng tình với điều này, và dồn ép Mihailov bằng cách viện dẫn quan điểm ban đầu của mình rằng tính thống nhất của ấn tượng là điều tối quan trọng đối với nghệ thuật.
Mihailov vô cùng bứt rứt, nhưng ông chẳng thể thốt lên lời nào để bảo vệ chính kiến của mình.
