"Thế nào, Kapitonitch?" Seryozha hỏi khi trở về sau buổi dạo chơi ngày trước sinh nhật, gương mặt hồng hào và tâm trạng vui vẻ, cậu trao chiếc áo khoác cho người gác cổng già cao lớn, ông cúi xuống mỉm cười với cậu bé từ chiều cao đầy ấn tượng của mình. "Này, ông thư ký bị băng bó có đến hôm nay không? Papa có gặp ông ấy không?"

"Có, ngài ấy đã gặp. Ngay khi viên bí thư trưởng vừa bước ra, tôi liền báo cho ngài ấy," người gác cổng nháy mắt đầy hóm hỉnh. "Nào, để tôi cởi áo cho cậu."

"Seryozha!" gia sư lên tiếng, dừng lại nơi khung cửa dẫn vào các phòng bên trong. "Hãy tự cởi đi." Nhưng Seryozha, dù nghe thấy giọng điệu yếu ớt của thầy giáo, vẫn chẳng hề bận tâm. Cậu cứ đứng đó, nắm lấy thắt lưng của người gác cổng và nhìn chăm chú vào mặt ông.

"Thế papa có giải quyết yêu cầu của ông ấy không?"

Người gác cổng gật đầu khẳng định. Người thư ký với khuôn mặt bị băng bó, kẻ đã bảy lần đến cầu xin Alexey Alexandrovitch giúp đỡ, là nhân vật khiến cả Seryozha lẫn bác gác cổng đều thấy tò mò. Seryozha từng tình cờ gặp ông ta ở sảnh và nghe thấy ông ta khẩn khoản nhờ bác gác cổng báo tin, nói rằng ông và các con đang đứng trước bờ vực cái chết.

Kể từ đó, sau lần thứ hai gặp ông ta ở sảnh, Seryozha trở nên hết sức quan tâm đến ông ta.

"Thế ông ấy có vui lắm không?" cậu hỏi.

"Vui chứ? Khỏi phải nói! Ông ấy gần như nhảy chân sáo khi bước đi đấy."

"Thế còn gì được để lại không?" Seryozha hỏi sau một thoáng dừng lại.

"Nào, cậu chủ," người gác cổng nói; rồi ông lắc đầu, thì thầm: "Có một món từ chỗ Nữ bá tước."

Seryozha hiểu ngay người gác cổng đang nói về món quà sinh nhật từ Nữ bá tước Lidia Ivanovna.

"Ông nói gì cơ? Ở đâu?"

"Korney đã mang vào cho papa cậu rồi. Chắc hẳn là một món đồ chơi tuyệt vời lắm!"

"To cỡ nào? To thế này ạ?"

"Hơi nhỏ thôi, nhưng là một món đồ rất đẹp."

"Một cuốn sách ạ."

"Không, là một món đồ. Chạy đi, chạy đi, Vassily Lukitch đang gọi cậu đấy," bác gác cổng nói khi nghe tiếng chân của gia sư đang đến gần, rồi cẩn thận gỡ bàn tay nhỏ bé trong chiếc găng tay mới tháo dở dang khỏi thắt lưng mình, mắt ra hiệu về phía người gia sư.

"Vassily Lukitch, con đến ngay đây ạ!" Seryozha đáp lại với nụ cười rạng rỡ và yêu đời, thứ luôn khiến cho vị gia sư tận tụy Vassily Lukitch phải xiêu lòng.

Seryozha đang quá đỗi hạnh phúc, mọi thứ xung quanh đều quá đỗi tuyệt vời khiến cậu không thể không chia sẻ với người bạn gác cổng về tin vui của gia đình mà cậu vừa nghe được trong lúc dạo chơi ở công viên từ cô cháu gái của Lidia Ivanovna. Tin tức tốt lành này đối với cậu dường như càng quan trọng hơn khi nó đến cùng lúc với niềm vui của người thư ký bị băng bó và niềm hạnh phúc của chính cậu khi biết những món đồ chơi đã được gửi đến cho mình. Với Seryozha, hôm nay dường như là một ngày mà ai ai cũng nên vui vẻ và hạnh phúc.

"Bác có biết hôm nay papa đã nhận được huân chương Alexander Nevsky không?"

"Tất nhiên là tôi biết chứ! Người ta đã đến chúc mừng ngài ấy rồi."

"Thế ngài ấy có vui không?"

"Vui vì sự ưu ái của Đức Sa hoàng ư! Tất nhiên là có rồi! Đó là bằng chứng cho thấy ngài ấy xứng đáng với nó," người gác cổng đáp một cách nghiêm nghị và đứng đắn.

Seryozha chìm vào suy tư, nhìn lên khuôn mặt của bác gác cổng, gương mặt mà cậu đã quan sát rất kỹ từng chi tiết, đặc biệt là phần cằm chảy xệ nằm giữa bộ ria xám – thứ mà chẳng ai thấy được ngoài Seryozha, bởi cậu là người duy nhất nhìn ông từ phía dưới lên.

"Thế con gái bác dạo này có đến thăm bác không?"

Con gái của bác gác cổng là một vũ công ba lê.

"Ngày thường thì làm sao nó đến được? Họ còn phải học bài nữa chứ. Mà cậu cũng đến giờ học rồi đấy, cậu chủ; đi đi thôi."

Khi vào phòng, Seryozha thay vì ngồi vào bàn học, lại kể cho gia sư nghe suy đoán của mình rằng món đồ mang đến chắc hẳn là một cái máy. "Thầy nghĩ sao?" cậu hỏi.

Nhưng Vassily Lukitch chẳng nghĩ gì khác ngoài việc cần phải học bài ngữ pháp cho giáo viên sắp đến vào lúc hai giờ.

"Không, thầy cứ nói cho con biết đi, Vassily Lukitch," cậu bất chợt hỏi khi đang ngồi vào bàn làm việc với cuốn sách trên tay, "thứ gì cao quý hơn huân chương Alexander Nevsky ạ? Thầy biết là hôm nay papa vừa nhận được huân chương Alexander Nevsky không?"

Vassily Lukitch trả lời rằng huân chương Vladimir cao quý hơn Alexander Nevsky.

"Còn cao hơn nữa thì sao ạ?"

"À, cao quý nhất là huân chương Andrey Pervozvanny."

"Thế còn cao hơn cả huân chương Andrey ạ?"

"Thầy không biết."

"Sao cơ, thầy không biết ạ?" Seryozha tì khuỷu tay lên bàn, chìm sâu vào suy ngẫm.

Những suy ngẫm của cậu hết sức phức tạp và đa chiều. Cậu tưởng tượng cảnh hôm nay papa bất ngờ được trao cả huân chương Vladimir lẫn Andrey, và nhờ thế mà tâm trạng ngài thoải mái hơn nhiều trong giờ học, rồi cậu mơ màng đến lúc mình lớn lên, bản thân sẽ nhận được tất cả các loại huân chương, và xem liệu người ta có thể phát minh ra thứ gì cao quý hơn cả Andrey không. Chỉ cần một huân chương cao quý hơn được phát minh ra, cậu chắc chắn sẽ giành được nó. Họ sẽ lại tạo ra một thứ cao quý hơn nữa, và cậu ngay lập tức sẽ lại giành được thứ đó.

Thời gian trôi qua trong những suy tưởng ấy, và khi giáo viên đến, bài học về các trạng từ chỉ nơi chốn, thời gian và cách thức vẫn chưa chuẩn bị xong, và người giáo viên không chỉ không hài lòng mà còn cảm thấy bị tổn thương. Điều này làm Seryozha bận tâm. Cậu cảm thấy mình không có lỗi khi chưa thuộc bài; dù đã cố gắng hết sức, cậu vẫn hoàn toàn không thể làm được. Chừng nào giáo viên còn giảng bài, cậu còn tin và có vẻ như hiểu được, nhưng ngay khi chỉ còn lại một mình, cậu lại hoàn toàn không thể nhớ ra và hiểu nổi tại sao từ ngắn gọn quen thuộc "đột nhiên" lại là một trạng từ chỉ cách thức. Dẫu vậy, cậu vẫn thấy hối lỗi vì đã làm thầy thất vọng.

Cậu chọn đúng khoảnh khắc người giáo viên đang lặng lẽ nhìn vào cuốn sách.

"Mihail Ivanitch, sinh nhật của thầy là ngày nào ạ?" cậu bất thình lình hỏi.

"Em tốt hơn hết là nên tập trung vào bài vở đi. Sinh nhật chẳng có ý nghĩa gì đối với một người có lý trí cả. Đó cũng chỉ là một ngày như bao ngày khác mà ta phải làm công việc của mình thôi."

Seryozha nhìn chăm chú vào người giáo viên, vào chòm râu thưa thớt, vào cặp kính đã trượt xuống dưới sống mũi của thầy, rồi chìm vào một giấc mơ sâu đến nỗi cậu không nghe thấy gì về những điều thầy đang giảng giải. Cậu biết rằng thầy không thực sự nghĩ như vậy; cậu cảm nhận được điều đó qua giọng điệu khi thầy nói. "Nhưng tại sao tất cả họ đều đồng ý luôn luôn nói theo một kiểu, những điều buồn tẻ và vô dụng nhất? Tại sao thầy cứ đẩy con ra xa; tại sao thầy không yêu thương con?" cậu tự hỏi một cách buồn bã, và chẳng thể nghĩ ra câu trả lời.