“Chúng ta là những thân cây càng bị lay động lại càng bám rễ sâu hơn.”
George Herbert.
Ông Thornton rời khỏi nhà mà không quay lại phòng ăn. Ông đã hơi muộn và bước nhanh đến Crampton. Ông rất lo không muốn tỏ ra bất lịch sự hay thiếu đúng giờ với người bạn mới của mình. Đồng hồ nhà thờ gõ điểm bảy giờ rưỡi khi ông đứng trước cửa chờ đợi những chuyển động chậm chạp của Dixon; vốn luôn chậm gấp đôi khi bà phải tự hạ mình ra mở cửa đón khách. Ông được dẫn vào phòng khách nhỏ, và được chào đón niềm nở bởi ông Hale, người đã đưa ông đến bên vợ mình; khuôn mặt tái nhợt cùng thân hình quấn khăn choàng của bà là một lời cáo lỗi thầm lặng cho sự lạnh lùng, uể oải trong lời chào. Margaret đang thắp đèn khi ông bước vào, bởi trời đã bắt đầu tối. Ngọn đèn hắt ánh sáng xinh xắn vào giữa căn phòng mờ ảo, nơi mà theo thói quen của miền quê, họ không che chắn bầu trời đêm và bóng tối bên ngoài. Chẳng hiểu sao, căn phòng ấy lại tạo sự tương phản rõ rệt với căn phòng mà ông vừa rời khỏi; vốn sang trọng, nặng nề, chẳng có chút dấu vết nào của sự hiện diện nữ gia chủ — ngoại trừ góc ngồi quen thuộc của mẹ ông — và chẳng có tiện nghi nào khác ngoài việc ăn với uống. Tất nhiên, đó là một phòng ăn; mẹ ông thích ngồi ở đó; và ý muốn của bà chính là luật lệ trong nhà. Nhưng phòng khách thì không giống thế. Nó lộng lẫy gấp đôi, gấp tận hai mươi lần; nhưng lại chẳng thoải mái bằng một phần tư. Ở đây không có gương, thậm chí chẳng có lấy một mảnh kính nhỏ để phản chiếu ánh sáng và đóng vai trò như mặt nước trong một bức tranh phong cảnh; không có những mảnh dát vàng; thay vào đó là một sắc màu ấm áp, điềm đạm, được làm nổi bật lên nhờ những chiếc rèm chintz và bọc ghế Helstone cũ kỹ mà thân thương. Một chiếc bàn làm việc davenport mở đặt bên khung cửa sổ đối diện cửa ra vào; ở khung cửa bên kia là một chiếc giá đỡ với một chiếc bình sứ trắng cao, từ đó rủ xuống những chùm thường xuân Anh, lá bạch dương xanh nhạt, và lá sồi màu đồng. Những chiếc giỏ đựng đồ khâu vá xinh xắn được đặt rải rác ở nhiều nơi; và những cuốn sách — không phải được nâng niu chỉ vì lớp bìa đóng — nằm chồng lên một chiếc bàn như vừa mới được đặt xuống. Phía sau cửa là một chiếc bàn khác được bày biện cho buổi uống trà, phủ khăn trải bàn trắng, nổi bật với những chiếc bánh dừa và một chiếc giỏ chất đầy cam cùng những quả táo đỏ rực của Mỹ được bày trên lớp lá.
Ông Thornton có cảm giác rằng tất cả những sự chăm chút duyên dáng ấy đã trở thành thói quen của gia đình, và đặc biệt rất hợp với Margaret. Cô đứng cạnh bàn trà trong chiếc váy muslin màu sáng phớt hồng. Trông cô như không hề bận tâm đến cuộc trò chuyện mà chỉ dồn hết tâm trí vào những tách trà, nơi đôi bàn tay tròn trịa ngà ngọc của cô di chuyển một cách duyên dáng và không một tiếng động. Trên cánh tay thon thả của cô đeo một chiếc vòng tay cứ chực tuột xuống cổ tay tròn. Ông Thornton quan sát cử động kéo chiếc vòng phiền phức ấy lên còn chăm chú hơn cả lúc nghe cha cô nói chuyện. Dường như ông bị thôi miên khi nhìn cô thiếu kiên nhẫn đẩy chiếc vòng lên cho đến khi nó thắt chặt vào làn da mềm mại; rồi lại chờ đợi khoảnh khắc nó lỏng ra và rơi xuống. Suýt chút nữa thì ông đã thốt lên — “Nó lại rơi xuống kìa!” Công việc chuẩn bị trà đã gần hoàn tất khi ông đến, khiến ông có phần tiếc nuối vì nghĩa vụ ăn uống lại diễn ra quá nhanh, cản trở việc ông ngắm nhìn Margaret. Cô trao cho ông tách trà với dáng vẻ kiêu kỳ của một nữ nô lệ bất đắc dĩ; nhưng ánh mắt cô vẫn bắt trọn khoảnh khắc ông sẵn sàng cho tách tiếp theo; và ông gần như khao khát được cô làm cho mình những điều mà cô buộc phải làm cho cha cô — người đã nắm lấy ngón út và ngón cái của cô bằng bàn tay nam tính, bắt chúng đóng vai chiếc kẹp gắp đường. Ông Thornton nhìn thấy đôi mắt đẹp đẽ của Margaret ngước nhìn cha, tràn ngập ánh sáng, nửa như đang cười, nửa chứa chan tình yêu, khi màn kịch nhỏ diễn ra giữa hai cha con mà họ tưởng rằng không ai nhìn thấy. Đầu Margaret vẫn còn đau, điều này có thể nhận thấy qua nước da tái nhợt và sự im lặng của cô; nhưng cô quyết định sẽ đứng ra cứu vãn tình thế nếu xuất hiện khoảng lặng dài khó xử nào, thà vậy còn hơn để người bạn, học trò và khách của cha mình có cảm giác bị bỏ rơi dưới bất kỳ hình thức nào. Thế nhưng cuộc trò chuyện vẫn tiếp tục; và sau khi trà nước đã dọn đi, Margaret lùi về một góc gần mẹ với công việc thêu thùa của mình, cảm thấy bản thân có thể thả trôi suy nghĩ mà không sợ bị gọi tên đột ngột để lấp đầy khoảng trống nào nữa.
Ông Thornton và ông Hale đều chìm đắm trong việc tiếp tục một chủ đề đã được khơi mơi từ cuộc gặp trước. Margaret bị kéo trở lại thực tại bởi một nhận xét nhỏ nhặt, thì thầm của mẹ; và khi bất chợt ngẩng đầu lên từ công việc, ánh mắt cô bị thu hút bởi sự khác biệt về diện mạo giữa cha cô và ông Thornton, như một minh chứng cho hai bản chất hoàn toàn trái ngược. Cha cô có vóc dáng mảnh khảnh, khiến ông trông cao hơn thực tế khi không đứng cạnh khung người cao lớn, vạm vỡ của người khác. Các đường nét trên khuôn mặt cha cô mềm mại và uốn lượn, với một chuyển động rung nhẹ gợn sóng thường trực lướt qua, biểu lộ mọi cảm xúc biến chuyển; mí mắt to và cong, mang lại cho đôi mắt một vẻ đẹp u buồn kỳ lạ gần như mang nét nữ tính. Vàng mày được uốn cong thanh tú, nhưng chính vì độ lớn của đôi mắt mơ màng ấy mà chúng bị đẩy lên khá xa so với đôi mắt. Ngược lại, trên khuôn mặt ông Thornton, đôi lông mày rậm thẳng hạ thấp xuống đôi mắt trong trẻo, sâu thẳm và đầy quả quyết — dường như không hề sắc sảo khó chịu, nhưng lại đủ tinh anh để thấu tận tâm can của bất cứ thứ gì ông đang nhìn ngắm. Các đường nét trên khuôn mặt ông ít nhưng cứng cáp, như thể được tạc từ cẩm thạch, tập trung chủ yếu quanh đôi môi khẽ mím lại, che giấu hàm răng hoàn hảo và đẹp đẽ đến mức tạo hiệu ứng như ánh nắng chợt bừng lên khi nụ cười hiếm hoi bừng sáng trong chớp mắt, tỏa ra từ đôi mắt, biến đổi toàn bộ vẻ bề ngoài từ một người mang nét nghiêm nghị, kiên quyết — sẵn sàng dấn thân và đương đầu với mọi thử thách — sang sự tận hưởng khoảnh khắc đầy sắc bén, chân thành mà hiếm khi nào người ta có thể bộc lộ một cách không chút sợ hãi và ngay lập tức như vậy, ngoại trừ ở trẻ nhỏ. Margaret thích nụ cười này; đó là điều đầu tiên cô ngưỡng mộ ở người bạn mới của cha mình; và sự đối lập về tính cách thể hiện qua tất cả những chi tiết ngoại hình mà cô vừa nhận ra dường như đã lý giải cho sức hút mà họ rõ ràng dành cho nhau.
Cô sắp xếp lại đống len thêu của mẹ và chìm đắm trở lại trong những suy nghĩ của riêng mình — hoàn toàn bị ông Thornton phớt lờ như thể cô không hề có mặt trong phòng, bởi ông đang quá tập trung giải thích cho ông Hale nghe về sức mạnh phi thường nhưng lại được điều chỉnh vô cùng tinh tế của chiếc búa hơi nước, thứ đang gợi lại trong tâm trí ông Hale những câu chuyện kỳ diệu về các vị thần tận tụy trong Nghìn lẻ một đêm — phút trước còn vươn từ mặt đất lên tận trời xanh và lấp đầy cả chân trời, phút sau đã ngoan ngoãn thu mình vào một chiếc bình nhỏ đến mức một đứa trẻ có thể cầm gọn trong tay.
“Và trí tưởng tượng về sức mạnh này, hiện thực hóa mang tính thực tiễn của một tư duy vĩ đại ấy, lại xuất hiện từ bộ óc của một con người duy nhất ngay tại thị trấn tốt đẹp của chúng ta. Chính con người ấy đang nắm giữ khả năng từng bước vươn lên, dựa trên mỗi kỳ tích mà ông đạt được để chạm tới những điều kỳ diệu lớn lao hơn nữa. Và tôi dám cá rằng, trong chúng ta có rất nhiều người, nếu ông ấy rời đi, sẵn sàng lao vào khoảng trống đó và tiếp tục cuộc chiến buộc — và nhất định sẽ buộc — mọi sức mạnh vật chất phải khuất phục trước khoa học.”
“Lời khoác lác của anh làm tôi nhớ đến những vần thơ cổ —
‘Ta có một trăm vị thuyền trưởng ở nước Anh,’ hắn nói,
Tốt làm sao như chính hắn vậy.’”
Trước câu trích dẫn của cha, Margaret bất ngờ ngẩng đầu lên, trong đôi mắt chứa đựng sự tò mò đầy dò hỏi. Làm thế nào mà họ lại có thể lái từ nhữngh bánh răng sang tận Chevy Chace được nhỉ?
“Đó không phải là lời khoác lác của tôi,” ông Thornton đáp; “đó là thực tế rành rành. Tôi không phủ nhận rằng mình tự hào được thuộc về một thị trấn — hoặc có lẽ tôi nên nói là một vùng đất — mà những nhu cầu của nó đã sinh ra những ý tưởng vĩ đại nhường ấy. Tôi thà làm một kẻ lao động, chịu đựng — thậm chí là thất bại và trắng tay — ở đây, còn hơn là sống một cuộc đời tẻ nhạt, sung túc theo những lối mòn cũ kỹ của cái gọi là xã hội quý tộc hơn ở miền Nam, với những ngày tháng thảnh thơi, chậm chạp. Người ta có thể bị chuốc mật ngọt đến mức dính báp, chẳng thể cất cánh bay lên nổi.”
“Anh nhầm rồi,” Margaret nói, bị sự phỉ báng nhắm vào miền Nam yêu dấu kích thích thành một sự bảo vệ đầy tha thiết, khiến đôi má cô ửng đỏ và giọt nước mắt giận hờn đọng lại trong mắt. “Anh chẳng biết gì về miền Nam cả. Nếu ở đó ít phiêu lưu hay ít tiến bộ hơn — chắc tôi không được phép nói là ít sự kích thích hơn — từ cái tinh thần cờ bạc trong thương mại vốn dường như rất cần thiết để thúc đẩy những phát minh tuyệt vời này, thì nỗi đau khổ cũng ít hơn. Tôi thấy ở đây những con người đi lại trên đường phố trông như bị nghiền nát bởi một nỗi buồn hay mối bận tâm nào đó — những kẻ không chỉ đau khổ mà còn mang lòng căm hận. Nơi miền Nam của chúng tôi cũng có người nghèo, nhưng trên gương mặt họ không có cái vẻ mặt khủng khiếp của sự bất mãn đong đầy cảm giác bất công mà tôi nhìn thấy ở đây. Anh không hiểu gì về miền Nam cả, thưa ông Thornton,” cô kết luận, rồi chìm vào sự im lặng cương quyết, đồng thời tức giận với chính mình vì đã nói quá nhiều.
“Và tôi có được phép nói rằng cô không hiểu gì về miền Nam... ý tôi là miền Bắc không?” ông hỏi, với sự dịu dàng khôn tả trong giọng nói khi nhận ra mình đã thực sự làm cô tổn thương. Cô vẫn kiên quyết giữ im lặng; niềm khát khao hướng về những chốn đi về tươi đẹp mà cô đã bỏ lại phía sau từ lâu ở Hampshire trỗi dậy mãnh liệt, khiến cô cảm thấy giọng nói của mình sẽ trở nên run rẩy nếu cất lên.
“Dù sao đi nữa, thưa ông Thornton,” bà Hale nói, “anh cũng phải công nhận rằng Milton là một thị trấn nhiều khói bụi hơn bất cứ nơi nào anh từng thấy ở miền Nam.”
“Tôi e là mình phải nhượng bộ về sự sạch sẽ của nó,” ông Thornton nói với nụ cười vụt sáng nhanh chóng. “Nhưng quốc hội đã ra lệnh cho chúng tôi phải tự thiêu đốt khói của chính mình; thế nên tôi đoán rằng, giống như những đứa trẻ ngoan, chúng tôi sẽ làm theo lời răn đe — vào một lúc nào đó.”
“Nhưng tôi tưởng anh nói với tôi là anh đã cải tạo các ống khói để xử lý khói rồi cơ mà?” ông Hale hỏi.
“Ống khói của tôi được sửa chữa theo ý muốn của chính tôi, trước khi quốc hội nhúng tay vào chuyện đó. Đó là một khoản chi phí trước mắt, nhưng nó đền bù cho tôi bằng việc tiết kiệm than. Tôi không chắc mình có làm thế hay không nếu cứ chờ cho đến khi đạo luật được thông qua. Dù sao đi nữa, tôi sẽ chờ cho đến khi bị người ta tố cáo và phạt tiền, rồi gây ra mọi rắc rối có thể trong khả năng hợp pháp của mình khi phải tuân thủ. Nhưng tất cả những đạo luật mà việc thực thi phụ thuộc vào kẻ chỉ điểm và tiền phạt đều trở nên vô tác dụng bởi sự đáng ghét của bộ máy ấy. Tôi nghi ngờ rằng liệu có ống khói nào ở Milton bị tố cáo trong suốt năm năm qua hay không, mặc dù một số nơi vẫn liên tục xả ra một phần ba lượng than của họ dưới dạng thứ mà người ta gọi ở đây là khói trái phép.”
“Tôi chỉ biết rằng thật là bất khả thi khi giữ cho những tấm rèm muslin ở đây sạch sẽ quá một tuần; thế mà ở Helstone, chúng tôi treo chúng cả tháng trời hoặc hơn thế mà cuối khoảng thời gian ấy trông vẫn không hề bẩn. Còn về bàn tay — Margaret, con đã bảo con rửa tay bao nhiêu lần vào sáng nay trước mười hai giờ thế? Ba lần phải không con?”
“Vâng, thưa mẹ.”
“Xem ra anh có ác cảm rất lớn với các đạo luật của quốc hội và mọi thứ lập pháp ảnh hưởng đến phương thức quản lý của anh ở cái đất Milton này nhỉ,” ông Hale nói.
“Vâng, tôi có đấy; và rất nhiều người khác cũng vậy. Và tôi nghĩ điều đó hoàn toàn công bằng. Toàn bộ cỗ máy — lúc này tôi không nói đến máy móc bằng gỗ và sắt — của ngành công nghiệp bông vải mới mẻ đến mức chẳng có gì lạ khi nó không thể vận hành suôn sẻ ở mọi bộ phận cùng một lúc. Bảy mươi năm trước nó là cái gì? Và bây giờ nó đã trở thành cái gì? Những nguyên liệu thô sơ, nguyên chất được tập hợp lại với nhau; những con người có cùng xuất phát điểm về giáo dục và địa vị bỗng chốc bước lên những vị trí khác biệt làm chủ và thợ, nhờ vào sự khôn ngoan bẩm sinh về mặt cơ hội và khả năng đã giúp một số người nổi trội, khiến họ có tầm nhìn xa trông rộng về một tương lai vĩ đại đang ẩn giấu trong mô hình thô sơ của Sir Richard Arkwright. Sự phát triển vũ bão của thứ có thể gọi là một ngành thương mại mới mẻ ấy đã trao cho những ông chủ thời kỳ đầu sức mạnh to lớn về tài sản và quyền lực chi phối. Ý tôi không chỉ đối với công nhân; tôi muốn nói đến cả người mua — toàn bộ thị trường thế giới. Chẳng hạn, tôi có thể đưa ra cho ông một ví dụ, một mẩu quảng cáo được đăng chưa đầy năm mươi năm trước trên một tờ báo ở Milton, rằng một nhân vật nọ (một trong nửa tá thợ in vải calico thời bấy giờ) sẽ đóng cửa kho hàng của mình vào đúng giữa trưa mỗi ngày; do đó, tất cả những người mua hàng đều phải đến trước giờ đó. Thử tưởng tượng một kẻ độc đoán áp đặt thời gian hắn muốn bán và không muốn bán theo cách như thế xem. Còn bây giờ, tôi tin rằng nếu một khách hàng sòng phẳng chọn đến vào lúc nửa đêm, tôi cũng sẽ bật dậy, đứng nghiêm cung kính cầm mũ trên tay để tiếp nhận đơn hàng của họ.”
Môi Margaret cong lên, nhưng chẳng hiểu sao cô vẫn bị cuốn vào việc lắng nghe; cô không thể nào dứt ra để chìm đắm trong suy nghĩ của riêng mình nữa.
“Tôi chỉ nêu ra những điều đó để cho thấy quyền lực gần như vô hạn mà các nhà sản xuất nắm giữ vào khoảng đầu thế kỷ này. Những người thợ đã bị làm cho chóng mặt bởi điều đó. Vì một người thành công trong các ván bài mạo hiểm của mình, điều đó không có nghĩa là trong mọi chuyện khác tâm trí anh ta đều được cân bằng tốt. Ngược lại, ý thức công bằng và sự mộc mạc của anh ta thường bị vùi dập hoàn toàn dưới dòng tài sản khổng lồ đổ ập xuống đầu; và người ta kể những câu chuyện kỳ lạ về lối sống xa hoa hoang phí đến mức độ nào trong những ngày hội hè của những ông vua ngành bông thời kỳ đầu ấy. Cũng không thể nghi ngờ gì nữa về sự bạo ngược mà họ áp dụng đối với tầng lớp lao động của mình. Ông biết câu tục ngữ rồi đấy, thưa ông Hale, ‘Cứ để một tên ăn mày cưỡi ngựa, hắn sẽ phi thẳng xuống địa ngục’ — chà, một số nhà sản xuất thời kỳ đầu ấy quả thực đã phi thẳng xuống địa ngục theo một phong cách vô cùng hoành tráng — nghiền nát xương thịt con người dưới móng ngựa của họ mà không chút chạnh lòng. Nhưng rồi sau đó một sự phản kháng đã xuất hiện; có nhiều nhà máy hơn, nhiều ông chủ hơn; nhiều công nhân được cần đến hơn. Sức mạnh giữa chủ và thợ trở nên cân bằng hơn; và giờ đây cuộc chiến đang diễn ra khá sòng phẳng giữa chúng tôi. Chúng tôi khó lòng chịu khuất phục trước phán quyết của một trọng tài, chứ đừng nói đến sự nhúng tay của một kẻ tọc mạch chỉ biết chút ít kiến thức nông cạn về thực tế vụ việc, dẫu cho kẻ tọc mạch đó có được gọi là Tối cao Pháp viện đi chăng nữa.”
“Liệu có cần thiết phải gọi đó là một cuộc chiến giữa hai giai cấp hay không?” ông Hale hỏi. “Tôi biết, qua việc anh dùng thuật ngữ đó, rằng nó phản ánh một ý niệm chân thực về thực trạng vấn đề trong tâm trí anh.”
“Đó là sự thật; và tôi tin rằng nó cũng là một sự tất yếu giống như việc sự khôn ngoan thận trọng và hạnh kiểm tốt luôn đối lập và chiến đấu với sự dốt nát cùng thói vô trách nhiệm. Một trong những vẻ đẹp lớn nhất trong hệ thống của chúng ta là một người lao động có thể tự nâng mình lên vị trí quyền lực và địa vị của một ông chủ bằng chính nỗ lực và hành vi của anh ta; thực tế là, bất cứ ai biết tự rèn giũa bản thân sống đàng hoàng, chừng mực, chú tâm vào nhiệm vụ đều bước sang hàng ngũ của chúng tôi; có thể không phải lúc nào cũng với tư cách là ông chủ, mà là một giám thị, thủ quỹ, nhân viên kế toán, thư ký — một kẻ đứng về phía trật tự và quyền uy.”
“Vậy nếu tôi hiểu đúng ý anh, thì anh coi tất cả những ai không thể tự vươn lên trong thế giới này, bất kể vì lý do gì, đều là kẻ thù của mình,” Margaret nói bằng một giọng lạnh lùng, rành mạch.
“Chắc chắn là kẻ thù của chính họ,” anh đáp nhanh chóng, không chút giấu giếm sự bực dọc trước thái độ không đồng tình kiêu kỳ toát ra từ cách dùng từ và giọng điệu của cô. Nhưng chỉ một thoáng sau, sự thẳng thắn bộc trực khiến anh cảm thấy lời nói của mình chỉ là một câu trả lời nghèo nàn và ngụy biện cho những gì cô vừa nói, và dù cô có tỏ ra khinh miệt thế nào đi nữa, thì đó cũng là trách nhiệm anh nợ chính bản thân mình phải giải thích một cách chân thực nhất có thể về điều anh thực sự ngụ ý. Dẫu vậy, thật khó để tách rời cách hiểu của cô ra khỏi ý định của anh. Anh có thể minh họa rõ nhất điều mình muốn nói bằng cách kể cho họ nghe về chính cuộc đời mình; nhưng chẳng phải đó là một đề tài quá ư riêng tư để mang ra kể với những người xa lạ sao? Tuy nhiên, đó lại là con đường đơn giản và thẳng thắn nhất để giải thích ý nghĩa của mình; thế nên, dẹp bỏ chút ngượng ngùng đang làm đôi gò má tối màu của anh ửng hồng trong giây lát, anh nói:
“Tôi không nói suông đâu. Mười sáu năm trước, cha tôi qua đời trong những hoàn cảnh vô cùng khốn đốn. Tôi bị bắt buộc phải rời ghế nhà trường và phải trưởng thành (nhanh nhất có thể) chỉ trong vài ngày. Tôi có một người mẹ mà ít ai có được diễm phúc sở hữu; một người phụ nữ có ý chí mạnh mẽ và quyết tâm kiên định. Chúng tôi chuyển đến một thị trấn nhỏ ở vùng quê, nơi sinh hoạt phí rẻ hơn ở Milton, và tôi kiếm được việc làm tại một cửa hàng vải (một nơi tuyệt vời, nhân tiện đây xin nói thế, để có được kiến thức về hàng hóa). Tuần này qua tuần khác, thu nhập của chúng tôi chỉ vỏn vẹn mười lăm shilling, và phải trang trải cho ba miệng ăn. Mẹ tôi đã quán xuyến sao cho tôi đều đặn tiết kiệm được ba shilling từ số tiền mười lăm shilling ấy. Đó là bước khởi đầu; điều đó đã dạy cho tôi tính tự chế. Giờ đây, khi tôi đã có thể mang lại cho mẹ những sự thoải mái mà tuổi già — chứ không phải mong muốn của bản thân bà — đòi hỏi, tôi thầm cảm ơn bà trong từng dịp vì những bài học rèn luyện từ thủa thiếu thời. Giờ đây, khi tôi cảm thấy trong trường hợp của chính mình, đó không phải là do vận may rủi, công đức hay tài năng — mà đơn giản là những thói quen sống đã dạy tôi biết khinh miệt những sự hưởng thụ chưa thực sự đổ mồ hôi sôi nước mắt mới kiếm được — thực ra, chưa bao giờ nghĩ ngợi hai lần về chúng — tôi tin rằng nỗi đau khổ mà cô Hale nói rằng đang hằn sâu trên gương mặt của người dân Milton, chẳng qua chỉ là hình phạt tự nhiên cho những niềm vui thụ hưởng bất chính vào một giai đoạn nào đó trong quá khứ của cuộc đời họ. Tôi không coi những kẻ nuông chiều bản thân, sống thiên về thể xác là xứng đáng để căm ghét; tôi chỉ nhìn họ bằng ánh mắt khinh miệt vì sự nghèo nàn trong nhân cách của chính họ.”
“Nhưng anh đã có nền tảng của một nền giáo dục tốt,” ông Hale nhận xét. “Hứng thú mãnh liệt mà anh đang dùng để đọc Homer cho tôi thấy rằng anh không hề tiếp cận nó như một cuốn sách xa lạ: anh đã đọc nó từ trước, và giờ chỉ đang gợi nhớ lại kiến thức cũ mà thôi.”
“Đúng thế — tôi từng chật vật lướt qua nó hồi ở trường; tôi dám cá là khi ấy mình còn được coi là khá giỏi văn học cổ điển nữa là khác, dẫu cho tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp của tôi đã phai mờ đi ít nhiều từ dạo đó. Nhưng tôi xin hỏi ông, những thứ đó chuẩn bị được gì cho cuộc sống mà tôi buộc phải trải qua? Chẳng có gì sất. Hoàn toàn chẳng có gì sất. Về mặt giáo dục, bất cứ kẻ nào biết đọc biết viết đều có điểm xuất phát công bằng ngang với tôi về lượng kiến thức thực sự hữu ích mà tôi có được vào thời điểm đó.”
“Chà! Tôi không đồng tình với anh. Nhưng có lẽ ở điểm đó tôi hơi bảo thủ chăng. Chẳng lẽ ký ức về sự đơn sơ anh dũng của đời sống thời Homer đã không tiếp thêm cho anh sức mạnh sao?”
“Không một chút nào!” ông Thornton bật cười vang. “Tôi quá bận rộn để mà nghĩ đến những kẻ đã khuất, khi mà những kẻ còn sống đang chen chúc bên cạnh tôi, vai kề vai trong cuộc chiến giành giật miếng cơm manh áo. Giờ đây, khi tôi đã đưa được mẹ mình đến nơi bình yên tĩnh lặng phù hợp với tuổi già của bà, và đền đáp xứng đáng cho những nỗ lực trước kia của bà, tôi mới có thể quay lại với tất cả những câu chuyện cổ xưa đó và tận hưởng chúng một cách trọn vẹn.”
“Tôi dám cá là nhận xét của tôi xuất phát từ tâm lý nghề nghiệp ‘chẳng có gì qua được nghề da thuộc’ rồi,” ông Hale đáp.
Khi ông Thornton đứng dậy chuẩn bị ra về, sau khi bắt tay ông bà Hale, ông tiến lại phía Margaret để chào từ biệt cô theo cách tương tự. Đó là phong tục quen thuộc và cởi mở ở nơi này; nhưng Margaret không hề chuẩn bị trước cho điều đó. Cô chỉ cúi đầu chào tạm biệt; dù ngay khoảnh khắc cô thấy bàn tay đang giơ ra một nửa vội vã rụt lại, cô đã thấy tiếc vì mình đã không chủ ý từ trước. Tuy nhiên, ông Thornton chẳng hề hay biết sự hối hận của cô, và với vóc dáng ngẩng cao hết cỡ, ông sải bước ra về, lẩm bẩm trong lúc rời khỏi nhà —
“Một cô nàng kiêu kỳ và khó ưa hơn thế chắc tôi chưa từng gặp bao giờ. Thậm chí vẻ đẹp tuyệt trần của cô ta cũng bị xóa sạch khỏi ký ức bởi những thói điệu bộ khinh khỉnh ấy.”
