“Ta chẳng có lỗi gì khi chẳng thể đòi quyền lợi, Chẳng có gì bị tước đoạt bởi vốn chẳng có chi, Song nỗi buồn này ta vẫn chẳng thể rũ sạch đi; Nhất là khi kẻ khác có thể hoan hỉ Với thứ gieo sầu khiến ta đẫm lệ.” Wyatt.

Margaret vốn không kỳ vọng chuyến viếng thăm của ông Bell sẽ đem lại cho bản thân nhiều niềm vui—cô chỉ mong chờ điều ấy vì người cha kính yêu. Thế nhưng, khi người cha đỡ đầu đặt chân đến, cô lập tức tìm lại được sự gắn kết tự nhiên nhất trên đời. Ông bảo rằng cô chẳng có công trạng gì trong việc trở thành một thiếu nữ hoàn toàn hợp ý ông như thế: đó là thứ năng lực truyền đời giúp cô bước vào và chiếm trọn sự quý mến của ông; trong khi cô, để đáp lời, hết lời ca ngợi sự tươi trẻ và nhiệt huyết ẩn dưới lớp áo choàng học uyên bác của ông.

“Ý ta là sự tươi trẻ trong tâm hồn ấm áp và lòng tốt bụng. Ta e mình phải thú nhận rằng, các quan điểm của cháu quả là cổ lỗ và mốc meo nhất mà ta từng gặp trong suốt thời gian dài đằng đẵng này.”

“Hale này, hãy nghe cô con gái anh nói xem! Cuộc sống ở Milton đã làm hư hỏng nó hoàn toàn rồi. Nó là một kẻ theo chủ nghĩa dân chủ, một tên cách mạng đỏ, một thành viên của Hội Ái hữu Hòa bình, một kẻ theo chủ nghĩa xã hội—”

“Cha ơi, tất cả chỉ vì con đang ủng hộ sự tiến bộ của thương nghiệp mà thôi. Ông Bell thì muốn mọi thứ cứ giậm chân tại chỗ ở việc đổi da thú lấy quả sồi cơ.”

“Không, không. Ta sẽ cuốc đất trồng khoai tây. Và ta sẽ cạo sạch tấm da thú để dệt len thành vải dạ. Đừng có phóng đại lên chứ, cô bé. Nhưng ta đã chán ngấy cái cảnh xô bồ này lắm rồi. Ai nấy cứ chen chúc xô đẩy nhau trong cơn vội vã làm giàu.”

“Không phải ai cũng có thể ngồi thoải mái trong một căn phòng tại ký túc xá đại học để mặc cho tài sản tự sinh sôi mà chẳng cần nhúc nhích tốn chút công sức nào. Chắc chắn ở đây có rất nhiều người phải cảm thấy biết ơn biết mấy nếu tài sản của họ cứ tăng lên như của ông mà chẳng cần bận tâm lo lắng gì,” ông Hale nói.

“Ta không tin là họ muốn thế đâu. Chính sự nhộn nhịp và tranh đấu mới là thứ họ thích. Còn như việc ngồi yên một chỗ, học hỏi từ quá khứ, hay định hình tương lai bằng những việc làm tận tụy với tinh thần tiên tri ấy à—Chà! Hừm! Ta không tin có một người nào ở Milton biết cách ngồi yên lặng; mà đó lại là một nghệ thuật lớn đấy.”

“Tôi hồ nghi rằng người Milton lại nghĩ người Oxford không biết cách chuyển động. Sẽ rất tuyệt nếu họ giao du với nhau nhiều hơn một chút.”

“Nó có thể tốt cho người dân Milton. Rất nhiều thứ có thể tốt cho họ nhưng lại vô cùng khó chịu đối với những người khác.”

“Chẳng lẽ chính ông không phải là người Milton sao?” Margaret hỏi. “Cháu cứ nghĩ là ông phải tự hào về thị trấn của mình chứ.”

“Ta thú nhận là ta chẳng thấy có gì để mà tự hào cả. Nếu cháu chịu đến Oxford, Margaret, ta sẽ cho cháu thấy một nơi để mà tôn vinh.”

“Chà!” ông Hale lên tiếng. “Tối nay ông Thornton sẽ đến uống trà với chúng ta, và cậu ấy tự hào về Milton chẳng kém gì anh tự hào về Oxford đâu. Hai người phải cố gắng khiến đối phương cởi mở hơn một chút mới được.”

“Cảm ơn, tôi chẳng muốn cởi mở hơn chút nào đâu,” ông Bell đáp.

“Thưa cha, có phải ông Thornton sắp đến uống trà không ạ?” Margaret hỏi với giọng nhỏ nhẹ.

“Hoặc là lúc uống trà, hoặc ngay sau đó. Cậu ấy không nói chắc được. Cậu ấy dặn chúng ta đừng chờ.”

Ông Thornton đã hạ quyết tâm rằng ông sẽ không gặng hỏi mẹ mình xem bà đã thực hiện đến đâu cái dự định đến gặp Margaret để quở trách về hành vi không đúng mực của cô. Ông linh cảm rằng, nếu cuộc gặp đó thực sự diễn ra, cách kể chuyện của mẹ ông về những gì đã xảy ra chỉ tổ khiến ông thêm bực bội và khó chịu, dẫu suốt thời gian ấy ông thừa nhận lớp màu sắc mà câu chuyện đã nhiễm phải khi đi qua tâm trí bà. Ông sợ hãi việc phải nghe đến chính cái tên Margaret; dẫu ông trách cứ cô—dẫu ông ghen tuông—dẫu ông từ bỏ cô—ông vẫn yêu cô đau đớn, bất chấp cả lý trí của chính mình. Ông mơ thấy cô; ông mơ thấy cô nhún nhảy tiến về phía mình với đôi tay rộng mở, cùng một nét nhẹ nhàng và vui tươi khiến ông căm ghét cô, ngay cả khi nó đang dụ dỗ ông. Nhưng hình bóng ấy của Margaret—đã bị tước đi toàn bộ phẩm cách, trọn vẹn như thể có một linh hồn tà ác nào đó đang chiếm đoạt thể xác cô—lại hằn sâu vào tưởng tượng của ông đến mức khi tỉnh dậy, ông hầu như không thể tách rời nàng Una và nàng Duessa; và sự ghét bỏ mà ông dành cho người sau dường như bao trùm và làm biến dạng cả người trước. Thế nhưng, ông lại quá kiêu hãnh để thừa nhận sự yếu mềm của mình bằng cách tránh mặt cô. Ông sẽ không tìm kiếm cơ hội để ở bên cô cũng như không né tránh nó. Để tự thuyết phục bản thân về khả năng tự chủ, chiều hôm nay ông cứ lai rai ngâm mình trong mọi công việc; ông cố tình bắt mọi cử động của mình phải chậm chạp và thận trọng một cách không tự nhiên; và hệ quả là đã quá tám giờ tối khi ông đặt chân đến nhà ông Hale. Sau đó lại có những vấn đề công việc cần giải quyết ở phòng làm việc với ông Bell; và vị khách cứ ngồi lì bên lò sưởi, luyên thuyên mãi không thôi đến mỏi cả miệng, tận lâu sau khi mọi công việc đã xong xuôi và khi mà lẽ ra họ hoàn toàn có thể lên lầu từ đời nào rồi. Nhưng ông Thornton nhất quyết không thốt lấy một lời về việc đổi chỗ ngồi; ông cứ bứt rứt không yên, thầm cho ông Bell là một kẻ ba hoa nhàm chán; trong khi ông Bell ở chiều ngược lại cũng thầm đánh giá ông Thornton là một gã cộc cằn và thô lỗ nhất mà ông từng gặp, đồng thời sa sút trầm trọng cả về trí tuệ lẫn tác phong. Cuối cùng, một tiếng động khẽ khàng phát ra từ căn phòng trên lầu đã gợi nhắc họ nên di chuyển lên đó. Họ bắt gặp Margaret đang mở một bức thư trải trước mặt, say sưa bàn luận nội dung với cha mình. Khi hai vị khách bước vào, bức thư liền được cất ngay đi; nhưng các giác quan nhạy bén của ông Thornton vẫn bắt được vài từ trong câu nói của ông Hale với ông Bell.

“Thư từ Henry Lennox. Nó mang lại cho Margaret rất nhiều hy vọng.”

Ông Bell gật đầu. Gò má Margaret đỏ bừng lên khi ông Thornton nhìn cô. Trong thâm tâm, ông chỉ muốn chồm dậy lao khỏi phòng ngay lập tức và không bao giờ đặt chân đến ngôi nhà này thêm lần nào nữa.

“Chúng tôi cứ nghĩ,” ông Hale lên tiếng, “là anh và ông Thornton đã nghe theo lời khuyên của Margaret, mỗi người đang cố gắng cải đạo đối phương, nên hai người mới ở trong phòng làm việc lâu thế chứ.”

“Và anh tưởng tượng rằng chẳng còn lại gì ngoài một cái quan điểm, giống như cái đuôi mèo ở Kilkenny ấy hả. Đố anh đoán xem quan điểm của ai có sức sống dai dẳng nhất đấy?”

Ông Thornton hoàn toàn không hiểu họ đang nói về chuyện gì, và cũng khinh bỉ chẳng thèm gặng hỏi. Ông Hale lịch sự soi sáng cho ông.

“Thưa ông Thornton, sáng nay chúng tôi vừa châm chọc ông Bell về một thứ định kiến thời trung cổ theo kiểu Oxford đối với quê hương mình; và chúng tôi—hình như là Margaret—đã gợi ý rằng việc giao du đôi chút với các nhà  sản xuất ở Milton sẽ làm ông ấy tốt lên đấy.”

“Xin lỗi anh nhé. Margaret nghĩ rằng việc giao du nhiều hơn với những người Oxford sẽ làm các nhà sản xuất Milton tốt lên cơ. Có phải thế không hả Margaret?”

“Cháu tin là cháu nghĩ việc đó sẽ làm cả hai bên cùng tốt lên khi được tìm hiểu về nhau nhiều hơn,—cháu không hề biết đó là ý kiến của riêng cháu hay của cả cha nữa.”

“Thế nên anh thấy đấy, ông Thornton, lẽ ra chúng tôi phải đang cải thiện lẫn nhau ở dưới nhà, thay vì ngồi lê đôi mách về những dòng họ Smith và Harrison đã lùi vào dĩ vãng. Dù sao thì, bây giờ tôi cũng sẵn lòng làm phần việc của mình rồi. Tôi tự hỏi khi nào mấy anh chàng Milton các anh mới thực sự sống đây. Toàn bộ cuộc đời các anh dường như chỉ để gom góp nguyên liệu cho cuộc sống mà thôi.”

“Ý ông khi nói đến cuộc sống, chắc là sự tận hưởng nhỉ.”

“Vâng, sự tận hưởng,—tôi không cụ thể hóa là gì, bởi tôi tin rằng cả hai chúng ta đều coi những khoái lạc thuần túy chỉ là một thứ tận hưởng rất nghèo nàn.”

“Tôi muốn bản chất của sự tận hưởng đó phải được định nghĩa cơ.”

“Được thôi! Sự tận hưởng hay sự thảnh thơi—tận hưởng quyền lực và sức ảnh hưởng mà đồng tiền mang lại. Tất cả các anh đang phấn đấu vì tiền. Anh cần nó để làm gì?”

Ông Thornton im lặng. Đoạn ông đáp: “Tôi thực sự không biết nữa. Nhưng tiền bạc không phải là thứ tôi phấn đấu vì nó.”

“Thế thì là gì?”

“Đó là một câu hỏi mang tính cá nhân. Tôi sẽ phải phơi bày bản thân trước một vị giám khảo như thế này, và tôi không chắc mình đã sẵn sàng làm điều đó hay chưa.”

“Không!” ông Hale nói; “đừng mang tính cá nhân vào cuộc tra vấn này chứ. Cả hai anh đều không phải là những nhân vật đại diện cho một tầng lớp; mỗi anh đều mang tính cá nhân đậm nét hơn thế nhiều.”

“Tôi không chắc nên coi đó là một lời khen hay không nữa. Tôi rất muốn trở thành đại diện cho Oxford, với vẻ đẹp, sự uyên bác và lịch sử kiêu hãnh lâu đời của nó. Ý cô thế nào, Margaret; tôi có nên cảm thấy hãnh diện không?”

“Cháu không biết gì về Oxford. Nhưng có một sự khác biệt giữa việc đại diện cho một thành phố và việc trở thành nhân vật đại diện cho cư dân ở đó.”

“Rất chính xác, cô Margaret. Giờ thì tôi nhớ ra rồi, sáng nay cô đã đứng về phía chống lại tôi, và tỏ ra rất mang tinh thần Milton cũng như công nghiệp trong sở thích của mình đấy.”

Margaret bắt gặp ánh nhìn thoáng qua đầy ngạc nhiên mà ông Thornton dành cho mình, và cô cảm thấy khó chịu trước cách suy diễn mà ông có thể gán cho câu nói này của ông Bell. Ông Bell tiếp tục—

“Ồ! Tôi ước gì có thể cho anh thấy con phố High Street của chúng tôi—quảng trường Radcliffe Square của chúng tôi. Tôi đang tạm quên đi các trường đại học, cũng giống như tôi cho phép ông Thornton bỏ qua các nhà máy của anh ta khi ca ngợi vẻ quyến rũ của Milton vậy. Tôi có quyền chỉ trích nơi chôn rau cắt rốn của mình chứ. Hãy nhớ rằng tôi cũng là một người Milton đấy.”

Ông Thornton cảm thấy khó chịu hơn mức cần thiết trước tất cả những gì ông Bell đang nói. Ông không có tâm trạng để đùa giỡn. Ở một thời điểm khác, ông đã có thể tận hưởng sự chê bai nửa đùa nửa thật của ông Bell về một thị trấn nơi lối sống trái ngược hoàn toàn với mọi thói quen mà ông đã tạo dựng; nhưng giờ đây, ông đang bị chọc tức đủ đường để mà phải cố gắng bảo vệ thứ vốn không hề bị tấn công một cách nghiêm túc.

“Tôi không dựng Milton lên làm mô hình chuẩn mực cho một thị trấn.”

“Không phải về kiến trúc chứ?” ông Bell hỏi đầy vẻ tinh quái.

“Không! Chúng tôi quá bận rộn nên chẳng thể bận tâm đến những vẻ bề ngoài phù phiếm.”

“Đừng gọi đó là những vẻ bề ngoài phù phiếm,” ông Hale nhẹ nhàng nói. “Chúng tác động đến tất cả chúng ta, từ thủa ấu thơ cho đến tận bây giờ—trong mọi ngày của cuộc đời.”

“Hãy đợi một chút xem nào,” ông Thornton nói. “Xin hãy nhớ rằng chúng ta xuất thân từ một chủng tộc khác với người Hy Lạp, những người coi cái đẹp là tất cả, và là những người mà ông Bell có thể ca tụng về một cuộc sống thảnh thơi và yên bình, với phần lớn trải nghiệm thấm đượm qua các giác quan bên ngoài. Tôi không hề có ý coi thường họ, cũng chẳng đời nào bắt chước họ. Nhưng tôi mang dòng máu Teutonic; dòng máu ấy ở vùng Darkshire này ít bị hòa huyết hơn so với những nơi khác; chúng tôi vẫn giữ lại rất nhiều ngôn ngữ của họ; chúng tôi giữ lại nhiều hơn tinh thần của họ; chúng tôi không nhìn nhận cuộc đời là khoảng thời gian để hưởng thụ, mà là thời gian cho hành động và phấn đấu. Vinh quang và vẻ đẹp của chúng ta sinh ra từ sức mạnh nội tại, giúp chúng ta chiến thắng trước những kháng cự của vật chất, và trước cả những khó khăn to lớn hơn thế. Chúng tôi ở miền Darkshire này còn mang dòng máu Teutonic theo một cách khác nữa. Chúng tôi căm ghét việc bị áp đặt những bộ luật từ một nơi xa xôi. Chúng tôi ước gì mọi người để chúng tôi tự sửa sai, thay vì cứ can thiệp mãi bằng thứ lập pháp bất toàn của họ. Chúng tôi bảo vệ quyền tự trị, và chống lại sự tập trung hóa.”

“Tóm lại, anh muốn thời kỳ Thất quốc quay trở lại chứ gì. Thôi được, dẫu sao thì tôi cũng xin rút lại lời nói sáng nay—rằng người Milton các anh không tôn kính quá khứ. Các anh đúng là những kẻ tôn sùng thần Thor cuồng nhiệt.”

“Nếu chúng tôi không tôn kính quá khứ như các vị ở Oxford, ấy là vì chúng tôi cần thứ gì đó có thể áp dụng trực tiếp hơn cho hiện tại. Thật tuyệt vời khi việc nghiên cứu quá khứ dẫn đến những tiên tri cho tương lai. Nhưng đối với những con người đang dò dẫm trong hoàn cảnh mới, sẽ tuyệt vời hơn biết mấy nếu những lời răn dạy từ kinh nghiệm có thể chỉ dẫn chúng ta cách hành động trong những vấn đề gắn bó thân thiết và trực diện nhất; những điều đầy rẫy khó khăn phải đương đầu; và tương lai của chúng ta phụ thuộc vào cách chúng ta đối mặt và chinh phục chúng—chứ không phải chỉ gạt chúng sang một bên cho xong chuyện. Ấy thế mà không! Người ta có thể nói về Xứ sở Không tưởng dễ dàng hơn nhiều so với bổn phận của ngày mai; thế nhưng khi bổn phận ấy đã được gánh vác trọn vẹn bởi người khác, thì ai là kẻ sẵn sàng cất tiếng la làng ‘Xấu hổ chưa kìa!’ nhanh nhất?”

“Và nãy giờ tôi chẳng hiểu các anh đang nói cái quái gì nữa. Bộ mấy anh chàng Milton các anh có chịu hạ cố gửi cái khó khăn của ngày hôm nay lên Oxford không đấy? Các anh còn chưa thử nhờ cậy chúng tôi lần nào mà.”

Ông Thornton bật cười lớn trước câu nói này. “Tôi tin là mình đang đề cập đến rất nhiều điều đã làm chúng tôi phiền lòng thời gian gần đây; tôi đang nghĩ đến những cuộc bãi công mà chúng tôi vừa trải qua, những sự việc đủ gây rắc rối và tổn thất, như chính tôi đang phải trả giá đắt đây. Thế nhưng cuộc bãi công vừa rồi, thứ mà tôi vẫn đang phải cay đắng chịu trận, lại là một cuộc bãi công đáng nể.”

“Một cuộc bãi công đáng nể!” ông Bell thốt lên. “Nghe cứ như thể anh đã lún sâu vào sự sùng bái thần Thor lắm rồi đấy.”

Margaret cảm nhận rõ hơn là nhìn thấy, rằng ông Thornton đang vô cùng bực bội trước việc những vấn đề mà ông đang cảm nhận là vô cùng nghiêm trọng cứ liên tục bị biến thành trò đùa. Cô cố gắng chuyển hướng câu chuyện ra khỏi một chủ đề mà một bên thì chẳng màng tới, trong khi bên kia lại cực kỳ quan tâm vì nó gắn liền với cá nhân. Cô o ép bản thân thốt lên vài lời.

“Edith bảo rằng con bé thấy vải in hoa ở Corfu tốt và rẻ hơn ở London đấy ạ.”

“Thế ư?” cha cô nói, “Cha nghĩ đó lại là một trong những lời phóng đại của Edith rồi. Con có chắc không hả Margaret?”

“Cháu chắc chắn là con bé nói thế, thưa cha.”

“Vậy thì tôi tin chắc đó là sự thật,” ông Bell tiếp lời. “Margaret à, tôi đặt niềm tin vào sự trung thực của cháu đến mức sẵn sàng bảo chứng luôn cho cả tính cách của cô em họ cháu nữa đấy. Tôi không tin là một người họ hàng của cháu lại có thể phóng đại sự thật đâu.”

“Cô Hale nổi tiếng vì sự thật đến thế cơ à?” ông Thornton cay đắng thốt lên. Ngay khoảnh khắc thốt ra lời đó, ông chỉ muốn tự cắn đứt lưỡi mình. Mình là cái thá gì chứ? Và tại sao ông lại phải đâm chọc cô bằng nỗi hổ thẹn của cô theo cách này? Sao tối nay ông lại tồi tệ đến thế: bị sự cáu bỉnh gặm nhấm vì phải chờ đợi cô quá lâu; bị kích động khi nghe nhắc đến một cái tên nào đó, vì tưởng rằng đó thuộc về một kẻ tình địch thành công hơn; giờ thì lại đay nghiến chỉ vì không thể giữ nổi một tâm trạng nhẹ nhõm để đối chọi lại với một người đang cố gắng dùng những lời lẽ vui vẻ, vô tư để làm cho buổi tối trôi qua thật dễ chịu—một người bạn già tốt bụng của tất cả mọi người, người mà tác phong đến lúc này hẳn ông Thornton đã quá rõ, bởi ông đã quen biết vị ấy nhiều năm nay. Thế mà ông lại dám nói với Margaret như vậy! Cô không hề đứng dậy bỏ đi như những lần trước kia, khi sự cộc cằn hay tính khí của ông làm cô phật ý. Cô vẫn ngồi yên lặng, sau cái liếc nhìn ngạc nhiên đầy đau đớn thoáng qua phút ban đầu, khiến đôi mắt cô trông giống như mắt một đứa trẻ vừa phải nhận lấy sự hắt hủi bất ngờ; chúng từ từ dãn ra thành nỗi buồn trách móc đầy tang tóc; rồi đôi mi cụp xuống, cô cắm cúi vào đống đồ thêu và không nói thêm lời nào nữa. Nhưng ông không tài nào ngăn được ánh mắt mình hướng về phía cô, và ông thấy một tiếng thở dài khẽ rung lên qua lồng ngực cô, như thể cô đang run rẩy trong một đợt rét mướt bất thường nào đó. Ông cảm thấy y hệt tâm trạng của người mẹ trong câu chuyện “vừa ru vừa mắng,” nếu như bà bị gọi đi vắng trước khi nụ cười chậm rãi và đầy tin cậy, ngụ ý sự tín nhiệm tuyệt đối vào tình mẫu tử của đứa trẻ, kịp minh chứng cho sự hàn gắn tình cảm của nó. Ông đáp lại bằng những câu ngắn ngủn, cộc lốc; ông bứt rứt và cau có, chẳng tài nào phân biệt được đâu là đùa cợt đâu là thật tâm; chỉ khao khát duy nhất một ánh nhìn, một lời nói từ cô, để rồi được phủ phục dưới chân cô trong sự ăn năn thành khẩn. Thế nhưng cô chẳng buồn nhìn cũng chẳng thèm cất lời. Những ngón tay thuôn dài của cô cứ luồn ra luồn vào mũi kim đêu đặn và thoăn thoắt như thể đó mới là lẽ sống cuộc đời cô. Cô chẳng màng gì đến ông nữa, ông nghĩ thế, bằng không thì ngọn lửa khao khát mãnh liệt trong lòng ông đã buộc cô phải ngẩng đôi mắt ấy lên, dẫu chỉ là một khoảnh khắc ngắn ngủi, để đọc được sự ăn năn muộn màng trong mắt ông. Ông suýt đã lao vào đấm đá cô trước khi rời đi, cốt để thông qua một hành vi thô lỗ kỳ quặc nào đó mà giành lấy đặc quyền được bày tỏ sự dằn vặt đang gặm nhấm trái tim mình. Thật may là quãng đường đi bộ dài trong không khí trong lành đã khép lại buổi tối này cho ông. Nó kéo ông trở lại với sự tỉnh táo và quyết tâm cứng rắn rằng từ nay về sau ông sẽ gặp cô ít nhất có thể—vì ngay cả việc nhìn thấy khuôn mặt và vóc dáng đó, hay nghe thấy âm thanh giọng nói ấy (tựa như làn gió dịu dàng của một giai điệu tinh khôi) cũng đủ sức mạnh khiến ông mất đi sự thăng bằng. Thôi được! Ông đã biết thế nào là tình yêu—một nỗi đau nhói buốt, một trải nghiệm dữ dội, giữa muôn trùng ngọn lửa mà ông đang oằn mình giấu giếm! Nhưng, xuyên qua lò nung ấy, ông sẽ chiến đấu để vươn tới sự thanh thản của tuổi trung niên—trưởng thành hơn và đậm chất người hơn biết bao sau khi đã trải qua mối tình vĩ đại này.

Khi ông đứng lên rời khỏi phòng với vẻ hơi đột ngột, Margaret liền đứng dậy khỏi ghế và lặng lẽ bắt đầu cuộn đống đồ thêu lại. Những đường khâu dài trĩu nặng, mang sức nặng bất thường đối với đôi tay rã rời của cô. Những đường nét bầu bĩnh trên khuôn mặt cô kéo dài và cứng nhắc hơn, và toàn bộ diện mạo của cô hệt như một kẻ vừa trải qua một ngày kiệt sức cùng cực. Khi ba người chuẩn bị đi ngủ, ông Bell lẩm bẩm vài lời chê trách dành cho ông Thornton.

“Tôi chưa từng thấy gã nào bị sự thành công làm cho hư hỏng đến thế. Cậu ta không chịu nổi dù chỉ một lời; hay một trò đùa bất kỳ. Dường như mọi thứ đều chạm vào nỗi đau lòng tự ái cao ngút của cậu ta. Ngày trước, cậu ta giản dị và cao thượng biết bao như ánh ban mai; anh chẳng thể làm cậu ta phật lòng, bởi cậu ta chẳng màng chút hư vinh nào.”

“Bây giờ anh ấy cũng có hư vinh đâu,” Margaret quay người lại từ chiếc bàn, cất giọng rõ ràng và điềm tĩnh. “Tối nay anh ấy không giống với ngày thường. Chắc chắn có điều gì đó đã làm anh ấy phiền lòng trước khi đặt chân đến đây.”

Ông Bell ném về phía cô một cái nhìn sắc lẹm từ phía trên gọng kính. Cô đón nhận nó vô cùng điềm tĩnh; nhưng sau khi cô đã bước ra khỏi phòng, ông đột ngột hỏi,—

“Hale này! Anh đã bao giờ nhận ra rằng Thornton và con gái anh có thứ mà người Pháp gọi là tình ý dành cho nhau chưa?”

“Chưa bao giờ!” ông Hale thốt lên, thoạt đầu thì giật mình rồi sau đó đâm ra luống cuống trước ý tưởng mới mẻ ấy. “Không, tôi chắc chắn anh lầm rồi, tôi gần như chắc chắn anh đã nhầm. Nếu có gì đi chăng nữa, thì tất cả cũng chỉ xuất phát từ một phía ông Thornton mà thôi. Tội nghiệp cậu ấy! Tôi hy vọng và tin rằng cậu ấy không có ý định vướng bận gì với nó, vì tôi chắc chắn con bé sẽ không đời nào lấy cậu ta đâu.”

“Thôi được! Tôi là một kẻ độc thân, và đã né tránh mọi rắc rối tình trường suốt cả cuộc đời; thế nên có lẽ ý kiến của tôi chẳng có giá trị gì cho cam. Bằng không thì tôi phải nói rằng có những triệu chứng vô cùng rõ rệt ở con bé đấy chứ!”

“Thế thì tôi dám chắc anh đã sai bét,” ông Hale quả quyết. “Cậu ta có thể quan tâm đến con bé, dẫu thực tế con bé đôi khi tỏ ra gần như thô lỗ với cậu ta. Còn con bé á!—sao chứ, Margaret tuyệt đối không bao giờ nghĩ đến cậu ta đâu, tôi chắc chắn thế. Chuyện quái quỷ đó chưa từng xuất hiện trong đầu nó bao giờ.”

“Xuất hiện trong tim nó thì có chứ. Nhưng tôi chỉ đưa ra một gợi ý về những gì có thể xảy ra thôi mà. Tôi dám chắc là mình đã sai. Và dù tôi sai hay đúng đi nữa thì tôi cũng buồn ngủ lắm rồi; thế nên, sau khi đã quấy rầy giấc ngủ đêm của anh (như tôi có thể thấy) bằng những mộng tưởng lệch nhịp của mình, tôi xin phép được an tâm lui về phòng với cái đầu nhẹ tênh đây.”

Thế nhưng ông Hale tự hạ quyết tâm rằng ông sẽ không để bản thân bị quấy rầy bởi bất kỳ ý nghĩ ngớ ngẩn nào như thế; thế là ông nằm thao thức, tự nhủ sẽ không mảy may nghĩ về nó nữa.

Ông Bell cáo lui vào ngày hôm sau, dặn dò Margaret hãy coi ông là chỗ dựa có quyền lực giúp đỡ và bảo vệ cô trong mọi nỗi truân chuyên, bất kể chúng mang hình thù gì đi nữa. Nói với ông Hale, ông bảo:

“Cô con gái Margaret của anh đã cắm rễ sâu vào trái tim tôi rồi đấy. Hãy chăm sóc con bé cho cẩn thận, vì nó là một sinh linh vô cùng trân quý—quá ư tốt đẹp so với Milton—thực ra nó chỉ hợp với Oxford mà thôi. Ý tôi là thị trấn ấy; chứ không phải đám đàn ông ở đó. Tôi vẫn chưa tìm được ai xứng đôi với con bé. Khi nào tìm được, tôi sẽ dẫn cậu thanh niên của tôi đến đứng sóng đôi cùng thiếu nữ nhà anh, hệt như những vị thần trong Nghìn Lẻ Một Đêm đã đưa hoàng tử Caralmazan đến sánh đôi cùng nàng công chúa thần tiên Badoura vậy.”

“Tôi xin anh đừng làm thế. Hãy nhớ lại những tai họa đã theo sau đó xem; vả lại, tôi không thể rời xa Margaret được đâu.”

“Không; nghĩ lại thì, chúng ta sẽ bắt con bé phải chăm sóc cho hai chúng ta mười năm sau, khi chúng ta trở thành hai ông già bệnh hoạn gàn dở. Nói nghiêm túc đấy, Hale ạ! Tôi ước gì anh rời khỏi Milton đi; đây là một nơi vô cùng bất ổn đối với anh, dẫu ban đầu chính tôi là người giới thiệu nó. Nếu anh chịu, tôi sẽ nuốt trôi mọi nghi ngờ và nhận một chức mục sư ở đại học; rồi anh và Margaret sẽ đến sống ở nhà xứ—anh sẽ đóng vai một vị phó tế giáo dân, gánh vác hộ tôi đám dân lao động lấm lem kia; còn con bé sẽ làm quản gia cho chúng ta—vừa là Bà Từ thiện của làng vào ban ngày; vừa đọc sách ru chúng ta ngủ vào mỗi tối. Tôi có thể vô cùng hạnh phúc với một cuộc sống như thế. Anh nghĩ sao?”

“Không bao giờ,” ông Hale dứt khoát đáp. “Thay đổi lớn duy nhất trong đời tôi đã thực hiện và cái giá của sự đớn đau cũng đã trả đủ rồi. Tôi sẽ ở lại đây cho đến hết đời; và sẽ được chôn cất ở đây, chìm khuất giữa đám đông này.”

“Tôi chưa từ bỏ ý định của mình đâu. Chỉ là tôi sẽ tạm không dùng nó để dụ dỗ anh lúc này nữa thôi. Hòn Ngọc đâu rồi nào. Nào Margaret, hãy tặng ông một nụ hôn từ biệt đi, và hãy nhớ lấy, cháu yêu, nơi nào cháu có thể tìm thấy một người bạn chân chính trong khả năng của ông ấy. Cháu là đứa con gái của ông, Margaret. Hãy nhớ điều đó, và Chúa phù hộ cho cháu!”

Thế là họ lại chìm đắm trở lại vào nhịp điệu đơn điệu của cuộc sống tĩnh lặng mà từ nay họ sẽ dẫn dắt. Chẳng còn bệnh nhân nào để mà hy vọng hay lo sợ nữa; ngay cả gia đình Higgins—từng một thời là mối quan tâm sinh động—dường như cũng đã lùi xa khỏi mọi nhu cầu cần phải bận tâm ngay lập tức. Những đứa trẻ nhà Boucher, bơ vơ chịu cảnh mồ côi mẹ, đã thu hút phần lớn sự quan tâm mà Margaret có thể ban phát; và cô khá thường xuyên đến thăm Mary Higgins, người đang gánh vác việc chăm sóc chúng. Hai gia đình đang sống chung dưới một mái nhà: những đứa lớn học ở các trường bình dân, còn mấy đứa nhỏ thì được trông nom, trong lúc Mary đi làm vắng, bởi người hàng xóm tốt bụng có sự nhạy bén từng gây ấn tượng với Margaret vào thời điểm ông Boucher qua đời. Dĩ nhiên là bà ấy được trả công cho rắc rối đó; và quả thực, trong tất cả những kế hoạch và sắp xếp nhỏ nhặt của mình dành cho lũ trẻ mồ côi này, Nicholas đã thể hiện một sự phán đoán vô cùng điềm đạm và lối tư duy chuẩn mực, hoàn toàn trái ngược với những hành vi xốc nổi kỳ cục trước kia của anh ta. Anh ta làm việc vô cùng chuyên tâm đến mức trong những tháng mùa đông này Margaret không mấy khi gặp được anh ta; nhưng mỗi lần gặp, cô đều thấy anh ta giật mình né tránh bất cứ sự nhắc nhở nào về người cha của lũ trẻ ấy—người mà anh ta đã hết lòng và hào hiệp nhận về nuôi nấng. Anh ta cũng không dễ dàng gì khi nhắc đến ông Thornton.

“Nói thật với cô,” anh ta bảo, “cậu ta làm tôi lú lẫn thật sự. Cậu ta cứ như thể có hai con người vậy. Một kẻ thì tôi đã rõ từ lâu, đúng là một ông chủ đích thực từ đầu đến chân. Kẻ còn lại thì chẳng có lấy một lạng thịt nào của một ông chủ cả. Làm thế nào mà hai con người ấy lại dính chặt vào chung một thân xác, đó quả là một bài toán hóc búa đối với tôi. Dù vậy tôi sẽ không chịu khuất phục trước nó đâu. Trong khi đó thì cậu ta khá thường xuyên lui tới đây; đó là cách tôi nhận ra con người thực sự mang bản chất con người chứ không phải ông chủ của cậu ta. Và tôi đoán là cậu ta cũng ngạc nhiên về tôi chẳng kém gì tôi ngạc nhiên về cậu ta; bởi vì cậu ta cứ ngồi đó lắng nghe và chằm chằm nhìn tôi, như thể tôi là một thứ quái thú kỳ lạ nào đó vừa mới bị bắt ở vùng đất hoang dã nào vậy. Nhưng tôi chẳng hề nao núng đâu. Phải tốn khối thứ mới dọa được tôi ngay trong chính ngôi nhà của mình, và cậu ta thấy đấy. Và tôi cũng nói thẳng cho cậu ta nghe một vài suy nghĩ của tôi, thứ mà tôi đoán là cậu ta sẽ thấy có ích hơn nếu được nghe nó khi còn trẻ.”

“Và cậu ta không đáp lại anh sao?” ông Hale hỏi.

“Thì! Tôi sẽ không nói là phần lợi hoàn toàn thuộc về phía tôi đâu, dù tôi vẫn tự hào là mình đã giúp cậu ta tiến bộ hơn một chút. Thỉnh thoảng cậu ta cũng thốt ra vài câu cộc lốc, thoạt nghe thì chẳng dễ chịu gì cho cam, nhưng ngẫm lại thì lại ẩn chứa một chút chân lý kỳ lạ khi cô nghiền ngẫm nó đấy. Tôi đoán tối nay cậu ta sẽ đến đây, nhân vụ học hành của lũ trẻ. Cậu ta không hài lòng với cách tổ chức và muốn kiểm tra bọn nhỏ.”

“Bọn chúng thế nào”—ông Hale bắt đầu hỏi; nhưng Margaret, chạm nhẹ vào tay ông, ra hiệu cho ông nhìn chiếc đồng hồ của mình.

“Đã gần bảy giờ rồi ạ,” cô nói. “Bây giờ trời tối muộn hơn rồi. Đi thôi cha.” Cô không dám thở phào nhẹ nhõm cho đến khi họ đã cách xa ngôi nhà một quãng. Sau đó, khi đã bình tâm lại, cô lại ước gì mình đã không quá vội vã; bởi vì, chẳng hiểu sao, dạo này họ rất hiếm khi gặp ông Thornton; và có lẽ ông đã đến thăm Higgins, và vì tình nghĩa xưa cũ, cô cũng muốn được gặp ông vào tối nay biết mấy.

Đúng vậy! Ông rất hiếm khi đến, kể cả cho cái mục đích tẻ nhạt lạnh lùng là những buổi giảng bài. Ông Hale cảm thấy thất vọng trước sự hờ hững của cậu học trò đối với văn học Hy Lạp, thứ mà chỉ mới ít lâu trước đó còn thu hút sự quan tâm mãnh liệt của cậu. Và giờ đây, thường xuyên xảy ra việc một mảnh giấy nhắn vội vã từ ông Thornton được gửi đến, ngay vào phút chót, báo rằng ông bận quá nên tối nay không thể đến đọc sách cùng ông Hale được. Và dẫu có những học trò khác đã chiếm chỗ của ông xét về mặt thời gian, thì trong trái tim ông Hale, không ai có thể thay thế được người học trò đầu tiên ấy. Ông chìm đắm trong sự chán nản và buồn bã trước sự gián đoạn một phần của mối giao hảo vốn đã trở nên vô cùng quý giá với ông; và ông thường ngồi thẫn thờ ngẫm nghĩ về nguyên nhân có thể gây ra sự đổi thay này.

Ông đã làm Margaret giật mình một buổi tối nọ khi cô đang ngồi làm việc, bằng câu hỏi bất ngờ:

“Margaret! Con đã bao giờ có lý do gì để nghĩ rằng ông Thornton quan tâm đến con chưa?”

Ông gần như đỏ mặt khi thốt lên câu hỏi này; nhưng ý tưởng từng bị ông bác bỏ của ông Bell lại hiện về trong tâm trí, và những lời đó đã tuột khỏi miệng ông trước cả khi ông kịp nhận thức rõ mình đang làm gì.

Margaret không trả lời ngay lập tức; nhưng qua cái đầu cúi gằm xuống, ông đoán được câu trả lời của cô sẽ là gì.

“Vâng; con tin là—ôi cha, lẽ ra con phải kể cho cha nghe mới đúng.” Và cô thả công việc trên tay xuống, giấu khuôn mặt vào hai bàn tay.

“Không, con yêu; đừng nghĩ là cha đang tò mò vô lối nhé. Cha chắc chắn con sẽ kể cho cha nghe nếu con cảm thấy mình có thể hồi đáp tình cảm của cậu ta. Cậu ta có nói gì với con về chuyện đó không?”

Ban đầu không có câu trả lời; nhưng lát sau là một tiếng “Vâng” nhỏ nhẹ và đầy miễn cưỡng.

“Và con đã từ chối cậu ta ư?”

Một tiếng thở dài kéo dài: một tư thế buông xuôi, bất lực hơn, và lại một tiếng “Vâng” nữa. Nhưng trước khi cha cô kịp cất lời, Margaret ngẩng phắt khuôn mặt ửng hồng vì một nỗi thẹn thùng đẹp đẽ lên, nhìn thẳng vào mắt ông, nói:

“Bây giờ, thưa cha, con đã kể hết cho cha nghe mọi chuyện rồi, và con không thể nói thêm gì nữa; hơn nữa mọi chuyện đối với con quá đỗi đau đớn; từng lời nói và hành động liên quan đến nó đều cay đắng đến mức không thốt nên lời, khiến con không dám nghĩ tới nữa. Ôi cha, con rất tiếc vì đã khiến cha mất đi người bạn này, nhưng con không thể làm khác được—nhưng ôi! con rất lấy làm tiếc.” Cô sụp xuống sàn nhà, gối đầu lên đôi chân ông.

“Cha cũng rất tiếc, con yêu. Ông Bell thực sự đã làm cha giật mình khi ông ấy nhắc đến một ý gì đó đại loại như—”

“Ông Bell! Ồ, có phải ông Bell đã nhận ra không ạ?”

“Một chút; nhưng ông ấy lại đinh ninh rằng con—phải nói thế nào nhỉ?—rằng con không hề có thái độ ghẻ lạnh đối với ông Thornton. Cha thừa biết điều đó không bao giờ xảy ra. Cha vẫn hy vọng toàn bộ câu chuyện chỉ là trí tưởng tượng; nhưng cha hiểu quá rõ tình cảm thực sự của con để mà nghĩ rằng con có thể thích ông Thornton theo cách đó. Dù sao thì cha cũng rất tiếc.”

Họ cứ thế lặng im và bất động suốt mấy phút liền. Nhưng khi ông vuốt ve má cô với vẻ trìu mến ngay sau đó, ông gần như bàng hoàng khi nhận ra khuôn mặt cô đẫm nước mắt. Khi ông chạm vào, cô chồm dậy, nụ cười gượng gạo nở trên môi, bắt đầu bàn về nhà Lennox với một khao khát mãnh liệt đến mức muốn chuyển hướng câu chuyện, khiến ông Hale quá đỗi xót xa nên chẳng nỡ ép nó quay về lối mòn cũ nữa.

“Ngày mai—vâng, ngày mai họ sẽ trở về Harley Street. Ôi, thật là kỳ lạ làm sao! Con tự hỏi không biết họ sẽ biến căn phòng nào thành phòng trẻ em đây? Dì Shaw sẽ hạnh phúc biết bao khi có em bé. Thử tưởng tượng Edith trong vai trò một người mẹ xem! Và Đại úy Lennox—con tự hỏi bây giờ anh ấy sẽ làm gì khi đã giải ngũ cơ chứ!”

“Cha bảo điều này nhé,” cha cô nói, số vội vã chiều theo chủ đề quan tâm mới mẻ này của cô, “cha nghĩ cha phải cho con nghỉ hai tuần để lên phố thăm những vị lữ khách ấy mới được. Con có thể học hỏi nhiều hơn qua nửa giờ trò chuyện với ông Henry Lennox về những cơ hội của Frederick, còn hơn là đọc cả tá mấy bức thư của cậu ta; thế nên thực ra đó sẽ là kết hợp công việc với nghỉ ngơi đấy.”

“Không thưa cha, cha không thể thiếu con được đâu, và hơn thế nữa, con nhất quyết không chịu đi đâu.” Rồi sau một khoảng lặng, cô nói thêm: “Con đang mất dần hy vọng về Frederick một cách thảm hại; anh ấy đang nhẹ nhàng buông xuôi chúng ta, nhưng con có thể thấy ngay cả bản thân ông Lennox cũng chẳng còn chút hy vọng nào trong việc lùng sục các nhân chứng qua ngần ấy năm tháng trời đằng đẵng nữa. Không,” cô nói, “bong bóng xà phòng đó rất đẹp, và rất đỗi thân thương trong tim chúng ta; nhưng nó đã vỡ tan như bao chiếc khác; và chúng ta phải tự an ủi bằng niềm vui rằng Frederick đang rất hạnh phúc, và bằng việc trở thành chỗ dựa lớn cho nhau. Thế nên xin đừng làm con phật ý bằng cách nói rằng cha có thể thiếu con nhé, thưa cha, vì con đảm bảo là cha không thể đâu.”

Thế nhưng ý tưởng về một sự thay đổi đã bám rễ và nảy mầm trong trái tim Margaret, dẫu không theo cách mà ban đầu cha cô đã đề xuất. Cô bắt đầu cân nhắc xem điều gì đó tương tự sẽ đáng mong đợi biết bao đối với cha cô, người vốn dĩ tinh thần đã luôn mong manh, nay lại càng thường xuyên chìm đắm trong u sầu, và sức khỏe—dẫu ông chưa bao giờ phàn nàn—đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi căn bệnh và cái chết của người mẹ. Vẫn có những giờ lên lớp đều đặn với đám học trò, nhưng cái cảnh chỉ cho đi mà chẳng nhận lại chút gì ấy không thể gọi là sự đồng hành nữa, chẳng bù cho những ngày xưa cũ khi ông Thornton đến thụ giáo ông. Margaret ý thức được sự thiếu thốn mà ông đang phải gánh chịu mà chính ông cũng không hay biết; sự thiếu thốn những buổi giao lưu nam giới với nhau. Ở Helstone, luôn có những cơ hội thường xuyên để qua lại thăm viếng với các mục sư hàng xóm; và những người lao động nghèo trên những cánh đồng, hay thong thả lê bước trở về nhà khi chiều tà, hoặc chăn thả gia súc trong rừng, luôn sẵn sàng để trò chuyện hoặc được bắt chuyện. Nhưng ở Milton, ai nấy đều quá bận rộn để có thể trò chuyện tĩnh tâm, hay có bất kỳ sự gắn kết tư tưởng nào sâu sắc; những gì họ nói đều xoay quanh công việc, vô cùng hiện thực và trước mắt; và khi sự căng thẳng tinh thần liên quan đến những công việc thường nhật chấm dứt, họ lại chìm sâu vào trạng thái nghỉ ngơi cằn cỗi cho đến sáng hôm sau. Những người thợ mỏ thì chẳng thể tìm thấy đâu sau khi ngày làm việc kết thúc; họ đã đi đến buổi diễn thuyết nào đó, hoặc câu lạc bộ nào đó, hay quán bia nào đó, tùy thuộc vào phẩm chất đạo đức của họ. Ông Hale từng nghĩ đến việc thử giảng một khóa học tại một vài học viện, nhưng ông lại coi đó như một nỗ lực mang tính bổn phận nhiều hơn, với quá ít sự hứng khởi tràn trề tình yêu đối với công việc và mục đích của nó, khiến Margaret đoan chắc rằng mọi chuyện sẽ chẳng thể tốt đẹp cho đến khi ông tìm lại được chút niềm vui thích nào đó với nó.