“Ý nghĩ giao tranh với ý nghĩ; một tia sáng chân lý vụt bật ra

Từ cuộc va chạm giữa gươm và thuẫn.”

W. S. Landor.

“Margaret,” cha cô nói vào ngày hôm sau, “chúng ta phải qua trả lễ nhà Thornton. Mẹ con không được khỏe lắm, và nghĩ rằng mình không thể đi bộ xa như vậy; nhưng cha và con sẽ đi vào chiều nay.”

Trên đường đi, ông Hale bắt đầu nhắc đến sức khỏe của vợ mình với một nỗi lo âu ngấm ngầm mà cuối cùng Margaret cũng cảm thấy nhẹ nhõm khi thấy cha mình đã bắt đầu quan tâm.

“Con đã hỏi ý kiến bác sĩ chưa, Margaret? Con đã cho gọi bác sĩ đến chưa?”

“Thưa cha, cha đã bảo là ông ấy sẽ đến thăm con mà. Lúc đó con vẫn khỏe. Nhưng nếu con biết có vị bác sĩ nào giỏi, con sẽ đến gặp ngay vào chiều nay và mời ông ấy đến khám, vì con chắc chắn là mẹ đang lâm bệnh nặng.”

Cô nói thẳng thừng và quả quyết như vậy bởi vì khi cô bày tỏ mối lo ngại lần trước, cha cô đã hoàn toàn gạt phăng đi. Nhưng giờ đây tình thế đã thay đổi. Ông đáp lại bằng một giọng đầy chán nản:

“Con có nghĩ rằng bà ấy mắc căn bệnh nào giấu kín không? Con có nghĩ là bà ấy thực sự rất ốm không? Dixon có nói gì không? Ôi, Margaret! Cha cứ bị ám ảnh bởi nỗi sợ rằng việc chúng ta chuyển đến Milton đã giết chết bà ấy. Maria tội nghiệp của ta!”

“Ôi, cha! Xin cha đừng nghĩ quẩn như vậy,” Margaret bàng hoàng nói. “Mẹ chỉ không được khỏe thôi, có thế thôi mà. Khối người có lúc mệt mỏi như vậy; chỉ cần có lời khuyên đúng đắn của bác sĩ là sẽ khỏe mạnh và cường tráng hơn xưa ngay.”

“Nhưng Dixon có nói gì về bà ấy không?”

“Không ạ! Cha biết đấy, Dixon thích làm cho mọi chuyện cỏn con trở nên bí hiểm; và bà ấy tỏ ra hơi khó hiểu về sức khỏe của mẹ, điều đó khiến con hơi lo lắng, chỉ vậy thôi. Chắc là chẳng có lý do gì đâu. Cha biết đấy, hôm nọ chính cha đã bảo là con hay tưởng tượng vẩn vơ mà.”

“Cha rất mong và tin là con chỉ tưởng tượng thế thôi. Nhưng đừng bận tâm đến những gì cha nói lúc đó nữa. Cha rất muốn con lo xa về sức khỏe của mẹ! Đừng ngại nói cho cha biết những mối lo của con. Cha rất muốn nghe, dẫu cho cha có nói năng ra điều khó chịu đi nữa. Nhưng chúng ta sẽ hỏi Mrs. Thornton xem bà ấy có biết vị bác sĩ giỏi nào không. Ta sẽ chẳng tiếc tiền thuê bất kỳ ai thuộc hàng đầu cả. Đợi đã, chúng ta rẽ vào con phố này.”

Con phố trông không có vẻ gì là có thể chứa nổi một ngôi nhà đủ lớn cho Mrs. Thornton sinh sống. Sự hiện diện của con trai bà chưa bao giờ gợi lên bất kỳ ấn tượng nào về kiểu nhà mà ông đang ở; nhưng một cách vô thức, Margaret vẫn tưởng tượng rằng Mrs. Thornton cao lớn, vệ vự, ăn mặc sang trọng chắc hẳn phải sống trong một ngôi nhà tương xứng với dáng vẻ của bà. Thế mà phố Marlborough lại gồm những dãy nhà nhỏ dài ngoằng, thỉnh thoảng lại đan xen những bức tường trống hoác; ít nhất thì đó là tất cả những gì họ có thể nhìn thấy từ đầu phố.

“Cha chắc chắn là ông ấy bảo nhà ở phố Marlborough mà,” ông Hale nói với vẻ đầy bối rối.

“Có lẽ sống trong một ngôi nhà rất nhỏ là một trong những cách tiết kiệm mà ông ấy vẫn đang áp dụng. Nhưng ở đây có rất nhiều người qua lại; để con hỏi thử.”

Thế là cô bèn hỏi một người đi đường, và được cho biết rằng nhà Mr. Thornton nằm ngay sát nhà máy, đồng thời người đó cũng chỉ cho cô cánh cửa tò vò của nhà máy ở cuối bức tường dài cụt ngủn mà họ vừa nhìn thấy.

Cửa tò vò trông giống như một cánh cửa vườn bình thường; một bên là những cánh cổng lớn đóng kín để xe tải và xe ngựa ra vào. Người gác cổng dẫn họ vào một cái sân hình chữ nhật lớn, một bên là các văn phòng dùng để giao dịch kinh doanh; đối diện là một nhà máy khổng lồ với vô số ô cửa sổ, từ đó phát ra tiếng máy móc lách cách không dứt cùng tiếng gầm gào rền rĩ kéo dài của cỗ máy hơi nước, đủ làm điếc tai những ai sống trong khuôn viên ấy. Đối diện với bức tường chạy dọc theo con phố, nằm ở một trong những cạnh ngắn của hình chữ nhật, là một ngôi nhà bằng đá đẹp đẽ — quả thực đã bị khói phủ đen sì, nhưng phần sơn, cửa sổ và bậc thềm thì được giữ gìn sạch sẽ một cách tỉ mỉ. Rõ ràng đây là một ngôi nhà được xây dựng từ khoảng năm mươi hay sáu mươi năm trước. Những mảng tường đá — những khung cửa sổ dài và hẹp cùng số lượng cửa sổ rất nhiều — những bậc thang dẫn lên cửa chính được nâng lên từ hai phía và có lan can bảo vệ — tất cả đều minh chứng cho tuổi đời của nó. Margaret chỉ tự hỏi tại sao những người có đủ khả năng tài chính để sống trong một ngôi nhà tốt như thế và giữ gìn nó ngăn nắp đến vậy, lại không thích một căn hộ nhỏ hơn ở vùng nông thôn, hay chí ít là ở vùng ngoại ô nào đó, thay vì ở nơi ngập tràn tiếng ồn và sự náo động liên tục của nhà máy. Đôi tai chưa quen với tiếng ồn của cô hầu như không thể bắt được giọng nói của cha khi họ đứng trên bậc thềm chờ người ta mở cửa. Cái sân với những cánh cửa lớn nằm trên bức tường cụt làm ranh giới cũng là một khung cảnh ảm đạm hết chỗ nói đối với các phòng sinh hoạt trong nhà — như Margaret đã nhận ra khi họ bước lên chiếc cầu thang cổ kính và được dẫn vào phòng khách, nơi có ba ô cửa sổ nhìn thẳng qua cửa chính và căn phòng nằm bên tay phải lối vào. Phòng khách không một bóng người. Trông có vẻ như không có ai đặt chân vào đây kể từ ngày mà đồ đạc được bọc kín cẩn thận như thể ngôi nhà sắp bị dung nham chôn vùi và sẽ được khai quật vào một ngàn năm sau. Tường nhà sơn màu hồng và vàng; hoa văn trên thảm vẽ những chùm hoa trên nền sáng, nhưng phần giữa đã được che đậy kỹ lưỡng bằng một tấm vải thô lót sàn, được đánh bóng và không màu. Rèm cửa bằng ren; mỗi chiếc ghế tựa và ghế sofa đều có lớp voan đan hoặc móc riêng biệt. Những bức tượng thạch cao lớn đặt trên mọi bề mặt phẳng, an toàn khỏi bụi bẩn bên dưới những chiếc lồng kính. Giữa phòng, ngay bên dưới chiếc đèn chùm được bọc kín, là một chiếc bàn tròn lớn, xung quanh bề mặt được đánh bóng có bày những cuốn sách đóng bìa đẹp mắt theo khoảng cách đều đặn, trông giống như những nan hoa sặc sỡ của một chiếc bánh xe. Mọi thứ đều phản chiếu ánh sáng chứ không hấp thụ thứ gì. Toàn bộ căn phòng mang một vẻ lốm đốm, lấp lánh và chấm phá đến mức đau cả mắt, khiến Margaret cảm thấy khó chịu đến nỗi cô hầu như không mờ nhận ra cái sự sạch sẽ đặc biệt cần thiết để duy trì mọi thứ trắng muốt và tinh khôi trong một bầu không khí như vậy, hay công sức chắc hẳn đã phải bỏ ra một cách tự nguyện để tạo nên cái hiệu ứng lạnh lẽo, trắng muốt đến mức khó chịu ấy. Bất cứ nơi nào cô nhìn vào đều thấy dấu vết của sự chăm sóc và nhọc nh công, nhưng đó không phải là sự chăm sóc và nhọc nh công để mang lại sự thoải mái, để phục vụ cho những thói quen sinh hoạt gia đình êm đềm; mà hoàn toàn chỉ để trang trí rồi sau đó bảo vệ món đồ trang trí khỏi bụi bẩn hay sự phá hủy.

Họ có đủ thời gian để quan sát và thì thầm với nhau bằng giọng nhỏ trước khi Mrs. Thornton xuất hiện. Họ đang nói về những chuyện ai cũng có thể nghe thấy; nhưng đó là hiệu ứng phổ biến của một căn phòng như thế này, khiến người ta phải nói nhỏ nhẹ như thể sợ làm thức tỉnh những tiếng vang lâu nay không dùng đến.

Cuối cùng Mrs. Thornton cũng bước vào, sột soạt trong bộ lụa đen đẹp đẽ như thói quen của bà; những lớp vải muslin và ren của bà ganh đua chứ không hề kém cạnh độ trắng tinh khiết của lớp muslin và đồ đạc trong phòng. Margaret giải thích lý do tại sao mẹ cô không thể đi cùng họ để trả lễ chuyến viếng thăm của Mrs. Thornton; nhưng vì lo sợ gợi lại nỗi sợ hãi của cha một cách quá rõ ràng, cô đã trình bày một cách luộm thuộm, khiến Mrs. Thornton hiểu lầm rằng sự khó chịu của Mrs. Hale chỉ là thứ bệnh vặt lâm thời hoặc do tiểu thư đài các tưởng tượng ra, vốn dĩ có thể vượt qua nếu có đủ động lực; hoặc nếu bệnh quá nặng khiến bà không thể ra ngoài vào ngày hôm đó thì chuyến thăm đáng lẽ nên hoãn lại. Lại nhớ đến cỗ xe ngựa được thuê riêng cho chuyến đi thăm nhà Hales, và cách mà Mr. Thornton đã ra lệnh cho Fanny phải đi để tỏ lòng tôn trọng cao nhất đối với họ, Mrs. Thornton hơi ngẩng đầu lên tỏ vẻ khó chịu và chẳng hề bày tỏ sự thông cảm nào với Margaret — quả thực, bà hầu như chẳng tin lời giải thích về căn bệnh của mẹ cô.

“Mr. Thornton thế nào rồi ạ?” ông Hale hỏi. “Tôi cứ sợ cậu ấy không được khỏe, qua bức thư vội vã ngày hôm qua của cậu ấy.”

“Con trai tôi hiếm khi ốm đau; và khi bị ốm, nó chẳng bao giờ phàn nàn hay lấy đó làm cái cớ để chểnh mảng việc gì. Nó bảo với tôi rằng tối qua nó không thể sắp xếp thời gian để đọc sách cùng ông được, thưa ông. Chắc chắn nó rất lấy làm tiếc; nó rất coi trọng những giờ phút được ở bên ông.”

“Tôi chắc chắn là chúng cũng mang lại niềm vui tương đương cho tôi,” ông Hale nói. “Được thấy sự hào hứng và sự trân trọng của cậu ấy đối với mọi nét đẹp trong văn học cổ điển khiến tôi có cảm giác mình trẻ lại.”

“Tôi không nghi ngờ gì việc văn học cổ điển rất đáng giá đối với những người có nhiều thời gian rảnh rỗi. Nhưng thú thực, việc con trai tôi tiếp tục nghiên cứu chúng là đi ngược lại với phán đoán của tôi. Thời gian và nơi chốn mà nó đang sống dường như đòi hỏi toàn bộ năng lượng và sự tập trung của nó. Văn học cổ điển có thể rất hợp với những kẻ lãng phí thời gian ở vùng quê hay trong các trường đại học; nhưng những người đàn ông ở Milton phải dồn toàn bộ tâm tư và sức lực vào công việc của hiện tại. Ít nhất thì đó là quan điểm của tôi.” Câu nói cuối cùng này được bà thốt lên với “sự kiêu hãnh ngụy trang dưới vỏ bọc khiêm nhường.”

“Nhưng chắc chắn là, nếu tâm trí cứ mãi hướng về một mục tiêu duy nhất trong thời gian dài, nó sẽ trở nên cứng nhắc và không thể dung nạp thêm những sở thích khác nữa,” Margaret nói.

“Tôi không hiểu rõ lắm ý cô khi nói tâm trí trở nên cứng nhắc là thế nào. Tôi cũng chẳng mặn mà gì với những kiểu người xoay như chong chóng, hôm nay thì say sưa với thứ này, để rồi ngày mai lại quên sạch sành sanh vì đã vướng vào một mối bận tâm mới. Có nhiều sở thích không phù hợp với cuộc sống của một nhà sản xuất ở Milton. Đối với họ, việc có một khát vọng lớn lao và dồn mọi mục đích sống để phục vụ cho việc thực hiện khát vọng đó là đủ, hoặc đáng lẽ phải là đủ.”

“Và khát vọng đó là—?” ông Hale hỏi.

Gò má tái xám của bà ửng đỏ, và ánh mắt sáng lên khi bà đáp:

“Giữ vững và duy trì một vị thế cao quý, đáng kính giữa những thương nhân trong nước — những người đàn ông của thành phố này. Con trai tôi đã tự mình giành được vị thế đó. Anh cứ đi bất cứ đâu mà xem — tôi không chỉ nói riêng ở nước Anh, mà còn ở châu Âu — cái tên John Thornton của Milton đều được mọi người trong giới kinh doanh biết đến và kính trọng. Dĩ nhiên, nó hoàn toàn xa lạ trong các giới thượng lưu hào nhoáng,” bà tiếp tục với vẻ khinh miệt. “Những gã đàn ông và quý bà nhàn rỗi chắc chẳng mấy khi biết đến một nhà sản xuất ở Milton, trừ khi hắn leo được vào quốc hội, hoặc lấy con gái của một vị huân tước nào đó.”

Cả ông Hale lẫn Margaret đều có một cảm giác bất an và buồn cười nhận ra rằng họ chưa từng nghe đến cái tên lớn lao này cho đến khi Mr. Bell viết thư báo cho họ biết rằng Mr. Thornton sẽ là một người bạn tốt nên có ở Milton. Thế giới của người mẹ kiêu hãnh ấy không phải là thế giới của họ — một bên là chốn xa hoa lịch sự ở Harley Street, bên kia là các mục sư nông thôn và mấy tay địa chủ vùng Hampshire. Bất chấp mọi nỗ lực giữ cho biểu cảm khuôn mặt chỉ dừng lại ở mức độ đang lắng nghe, nét mặt của Margaret vẫn tố cáo cảm giác đó với Mrs. Thornton nhạy cảm.

“Cô nghĩ rằng mình chưa từng nghe đến đứa con trai tuyệt vời này của tôi phải không, Miss Hale. Cô nghĩ tôi là một bà già có tầm nhìn hạn hẹp trong xó xỉnh Milton, và lúc nào cũng xem con mình là cục vàng sáng nhất.”

“Không ạ,” Margaret nói với chút ít can đảm. “Có thể đúng là tôi đã nghĩ mình hầu như chưa từng nghe đến tên Mr. Thornton trước khi đến Milton. Nhưng từ khi đặt chân đến đây, tôi đã nghe đủ điều để kính trọng, ngưỡng mộ anh ấy, và cảm nhận được sự công tâm cũng như tính xác thực trong những điều bà vừa nói về anh ấy.”

“Ai đã nói với cô về nó vậy?” Mrs. Thornton hỏi, tâm trạng dịu đi đôi chút nhưng vẫn có chút ghen tị sợ rằng lời của người khác chưa miêu tả đúng mức độ xuất sắc của con trai mình.

Margaret do dự trước khi trả lời. Cô không thích kiểu chất vấn mang tính bề trên này. Ông Hale liền xen vào, nghĩ rằng mình đang ra tay cứu viện.

“Chính những lời mà Mr. Thornton tự nói đã cho chúng tôi biết anh ấy là con người như thế nào. Chẳng phải vậy sao, Margaret?”

Mrs. Thornton ngẩng cao đầu và nói—

“Con trai tôi không phải là kẻ đi khoe khoang về việc làm của chính mình. Tôi xin phép được hỏi lại cô, Miss Hale, cô đã dựa vào lời kể của ai để hình thành nên cái nhìn thiện cảm về nó vậy? Biết sao được, một người mẹ luôn tò mò và khao khát nghe những lời ca tụng con mình mà.”

Margaret đáp: “Chính từ những điều mà Mr. Thornton đã giấu giếm về quãng đời trước đây của anh ấy mà Mr. Bell từng kể cho chúng tôi nghe — điều đó còn tác động nhiều hơn cả những gì anh ấy nói, khiến tất cả chúng tôi cảm nhận được lý do tại sao bà lại có quyền tự hào về anh ấy đến thế.”

“Mr. Bell cơ à! Lão ta thì biết gì về John chứ? Sống một cuộc đời lười biếng trong cái trường đại học uể oải đó. Dù sao tôi cũng cảm ơn cô, Miss Hale. Khối tiểu thư đài các sẽ ngần ngại chẳng dám mang lại cho một bà già niềm vui khi nghe người ta ca tụng con mình đâu.”

“Tại sao lại thế ạ?” Margaret hỏi, nhìn thẳng vào Mrs. Thornton với vẻ hoang mang.

“Tại sao á! Vì tôi cho rằng họ có lương tâm mách bảo cho họ biết rằng họ đang biến bà già này thành một kẻ đứng về phía họ mất rồi, nhỡ đâu họ có âm mưu gì nhắm vào trái tim của đứa con trai tôi thì sao.”

Bà mỉm cười một nụ cười khô khốc, bởi vì bà đã cảm thấy hài lòng trước sự thẳng thắn của Margaret; và có lẽ bà nhận ra mình vừa đặt ra những câu hỏi hệt như thể bản thân có quyền tra khảo người khác. Margaret phì cười trước ý nghĩ vừa được gợi ra; cô cười ron rẻn và sảng khoái đến mức lọt vào tai Mrs. Thornton như thể những từ ngữ khơi gợi tiếng cười ấy phải là thứ gì đó hoàn toàn nực cười và lố bịch.

Margaret liền nín cười ngay khi nhìn thấy vẻ mặt khó chịu của Mrs. Thornton.

“Xin lỗi bà nhé. Nhưng thực sự tôi rất cảm ơn bà vì đã minh oan cho tôi khỏi việc ấp ủ bất kỳ âm mưu nào nhắm vào trái tim của Mr. Thornton.”

“Trước đây cũng có nhiều tiểu thư làm thế rồi,” Mrs. Thornton lạnh lùng nói.

“Tôi hy vọng Miss Thornton vẫn khỏe,” ông Hale chen vào, mong muốn chuyển hướng câu chuyện.

“Nó vẫn khỏe như mọi khi thôi. Sức khỏe nó vốn không được tốt,” Mrs. Thornton đáp gọn lỏn.

“Còn Mr. Thornton thì sao? Chắc tôi có thể hy vọng gặp cậu ấy vào thứ Năm chứ?”

“Tôi không thể thay mặt con trai mình trả lời về lịch trình của nó được. Đang có vài chuyện không hay xảy ra trong thị trấn; một âm mưu đình công. Nếu vậy, kinh nghiệm và phán đoán của nó sẽ khiến nó được bạn bè tham khảo ý kiến rất nhiều. Nhưng tôi nghĩ chắc nó có thể đến vào thứ Năm được. Dù sao đi nữa, tôi chắc chắn nó sẽ báo cho ông biết nếu nó không thể đến.”

“Đình công á!” Margaret hỏi. “Về chuyện gì vậy? Họ định đình công vì mục đích gì cơ chứ?”

“Vì quyền làm chủ và quyền sở hữu tài sản của người khác,” Mrs. Thornton hậm hực đáp, cái mũi khẽ khịt lên đầy căm phẫn. “Đó là lý do muôn thuở khiến chúng đình công. Nếu công nhân của con trai tôi mà đình công, tôi chỉ xin nói thẳng chúng chẳng qua chỉ là một lũ vô ơn bội nghĩa. Nhưng tôi dám cá là chúng sẽ làm thế cho mà xem.”

“Chắc là chúng đang đòi tăng lương phải không ạ?” ông Hale hỏi.

“Đó chỉ là cái bề ngoài của sự việc thôi. Còn sự thật là chúng muốn làm chủ, muốn biến các ông chủ thành nô lệ ngay trên mảnh đất của họ. Chúng lúc nào cũng lăm le làm điều đó; ý nghĩ đó luôn thường trực trong đầu chúng; và cứ năm hay sáu năm một lần, một cuộc đấu tranh giữa chủ và thợ lại nổ ra. Lần này chúng sẽ tự thấy mình đã lầm to cho mà xem — tính toán sai bét nhè. Một khi đã bỏ việc kéo ra ngoài, chúng sẽ thấy việc quay trở lại làm việc không hề dễ dàng chút nào đâu. Tôi tin là các ông chủ đã có sẵn vài chiêu trong đầu để dạy cho đám công nhân một bài học, khiến chúng không dám hòng đòi đình công một sớm một chiều nữa, nếu như lần này chúng dám giở trò.”

“Chuyện đó có làm cho thị trấn trở nên bất ổn và bạo lực lắm không ạ?” Margaret hỏi.

“Dĩ nhiên là có rồi. Nhưng chắc cô không phải là kẻ hèn nhát đấy chứ? Milton không phải là nơi dành cho những kẻ nhèn nhát. Đã có thời điểm tôi phải lách mình qua đám đông những gã đàn ông mặt cắt không còn giọt máu và đang tức giận lồng lộn, ai nấy đều thề thấu trời xanh là sẽ uống bằng hết máu của Makinson ngay khi hắn dám thò cái mặt ra khỏi nhà máy; và trong lúc hắn chẳng hề hay biết gì, buộc phải có ai đó đến báo tin cho hắn, nếu không hắn đã mất mạng rồi; và việc đó đòi hỏi phải là một phụ nữ — thế là tôi đã đi. Và khi tôi vào được bên trong, tôi lại chẳng thể ra nổi. Tình thế nguy hiểm đến mức đánh đổi bằng cả tính mạng tôi. Thế là tôi leo lên mái nhà, nơi người ta đã chất sẵn những đống đá để thả xuống đầu đám đông nếu chúng dám phá cửa nhà máy. Và tôi sẵn sàng nhấc những hòn đá nặng trịch đó lên, thả chúng xuống với độ chuẩn xác chẳng kém gì bất kỳ người đàn ông lực lưỡng nào ở đó, ngặt một nỗi tôi lại ngất đi vì cái nóng ngột ngạt mà mình vừa phải trải qua. Nếu cô sống ở Milton, cô phải học cách có một trái tim dũng cảm, Miss Hale.”

“Tôi sẽ cố gắng hết sức,” Margaret nói với sắc mặt hơi tái đi. “Tôi không biết mình dũng cảm hay hèn nhát cho đến khi thực sự thử thách; nhưng tôi e là mình sẽ thành kẻ hèn nhát mất.”

“Người miền Nam thường hay hoảng sợ trước những thứ mà những người đàn ông và phụ nữ vùng Darkshire của chúng tôi chỉ coi là chuyện sống và đấu tranh bình thường. Nhưng khi cô đã trải qua mười năm chung sống với một đám người lúc nào cũng nung nấu mối hận thù với tầng lớp bề trên, và chỉ trực chờ cơ hội để trả đũa, lúc đó cô sẽ biết mình là kẻ hèn nhát hay dũng cảm, cứ tin lời tôi đi.”

Tối hôm đó Mr. Thornton đã đến nhà ông Hale. Ông được dẫn lên phòng khách, nơi ông Hale đang đọc sách to cho vợ và con gái nghe.

“Tôi đến đây một phần là để mang cho ông bức thư của mẹ tôi, phần khác là để tạ lỗi vì đã không giữ đúng thời gian hẹn vào ngày hôm qua. Trong thư có ghi địa chỉ mà ông đã hỏi; Dr. Donaldson.”

“Cảm ơn anh!” Margaret vội vã nói, chìa tay ra đón lấy bức thư, bởi vì cô không muốn mẹ mình nghe thấy chuyện họ đã đi dò hỏi về một vị bác sĩ. Cô cảm thấy hài lòng vì Mr. Thornton dường như hiểu ngay cảm giác của cô; anh đưa thư cho cô mà không nói thêm một lời giải thích nào nữa.

Ông Hale bắt đầu bàn về chuyện đình công. Nét mặt của Mr. Thornton bỗng phảng phất biểu cảm tệ hại nhất của mẹ anh, điều này lập tức làm Margaret — người đang đứng quan sát — cảm thấy ghét cay ghét đắng.

“Đúng vậy; lũ ngốc đó sắp đình công đấy. Cứ để mặc chúng đi. Chuyện đó đối với chúng tôi cũng chẳng có gì bất lợi cả. Nhưng chúng tôi đã cho chúng một cơ hội rồi. Chúng tưởng tình hình thương mại vẫn đang phồn thịnh như năm ngoái. Còn chúng tôi thì nhìn thấy cơn bão đang kéo đến chân trời và bắt đầu thu buồm lại. Nhưng vì chúng tôi không giải thích lý do, chúng liền cho rằng chúng tôi hành động vô lý. Chẳng lẽ chúng tôi phải trình bày chi tiết từng câu từng chữ cho cái cách mà chúng tôi chọn để tiêu tiền hay tiết kiệm tiền sao? Henderson đã thử dùng một chiêu trò với đám công nhân của hắn ở ngoài Ashley, và đã thất bại. Hắn ta vốn rất muốn có một cuộc đình công; điều đó khá hợp với toan tính của hắn. Thế nên, khi đám công nhân đến đòi tăng năm phần trăm như chúng đang yêu cầu, hắn bảo sẽ suy nghĩ lại và đưa ra câu trả lời vào ngày trả lương; dĩ nhiên là trong thâm tâm hắn đã biết trước câu trả lời của mình là gì rồi, nhưng hắn nghĩ làm thế sẽ giúp nuôi dưỡng ảo tưởng của chúng về việc chúng có thể xoay chuyển được tình thế. Tuy nhiên, chúng còn cáo già hơn hắn và đã nghe ngóng được gì đó về viễn cảnh ảm đạm của việc kinh doanh. Thế là vào ngày thứ Sáu, lũ lượt kéo đến rút lại yêu sách, và giờ thì hắn buộc phải tiếp tục cắm mặt vào làm. Nhưng hôm nay tụi chủ xưởng ở Milton chúng tôi đã đưa ra quyết định cuối cùng. Không một xu cắc nào được tăng thêm hết. Chúng tôi tuyên bố thẳng thừng rằng có thể chúng tôi sẽ phải hạ lương; nhưng tuyệt đối không có khả năng tăng. Thế nên chúng tôi cứ đứng đó, nghênh chiến chờ đợi đợt tấn công tiếp theo của bọn chúng.”

“Và đợt tấn công đó sẽ ra sao?” ông Hale hỏi.

“Tôi đoán là một cuộc đình công đồng loạt. Chẳng mấy chốc mà cô sẽ thấy Milton ngớt hẳn khói nhà máy trong vài ngày tới đấy, Miss Hale.”

“Nhưng tại sao,” cô hỏi, “anh lại không thể giải thích cho họ hiểu lý do chính đáng khiến anh dự đoán tình hình kinh doanh sẽ tồi tệ? Tôi không biết mình có dùng đúng từ không, nhưng anh sẽ hiểu ý tôi mà.”

“Cô có bao giờ giải thích lý do cho đám gia nhân hiểu về những khoản chi tiêu hay việc tiết kiệm tiền của chính cô không? Chúng tôi, những kẻ nắm giữ tư bản, có quyền lựa chọn việc mình sẽ làm với số tiền đó chứ.”

“Một quyền lợi mang tính con người,” Margaret nói bằng giọng rất khẽ.

“Xin lỗi, tôi không nghe rõ cô vừa nói gì.”

“Thôi tôi không muốn nhắc lại đâu,” cô đáp; “nó liên quan đến một cảm xúc mà tôi nghĩ anh sẽ không thể đồng cảm nổi.”

“Cô không thử thuyết phục tôi xem sao nào?” anh nài nỉ; tâm trí bỗng dồn hết vào việc muốn tìm hiểu xem cô vừa nói gì. Cô cảm thấy khó chịu trước sự dai dẳng của anh, nhưng lại không muốn tỏ ra quá coi trọng lời nói của mình.

“Tôi nói anh có quyền của một con người. Ý tôi là dường như chẳng có lý do gì, ngoại trừ những lý do tôn giáo, ngăn cản anh làm bất cứ điều gì mình muốn với tài sản của chính mình.”

“Tôi biết quan điểm tôn giáo của chúng ta khác nhau; nhưng chẳng lẽ cô không công nhận là tôi cũng có niềm tin tôn giáo, dù không giống với cô sao?”

Anh đang nói bằng một giọng trầm thấp, hệt như chỉ nói cho riêng mình cô nghe. Cô không muốn bị hướng sự chú ý một cách độc quyền như vậy. Cô liền đáp lại bằng giọng điệu bình thường hàng ngày:

“Tôi không nghĩ mình có lý do gì phải bận tâm đến quan điểm tôn giáo đặc biệt của anh trong chuyện này. Tất cả những gì tôi muốn nói là, không có bộ luật nhân thế nào ngăn cản các chủ doanh nghiệp phung phí hay ném qua cửa sổ toàn bộ tiền bạc của họ nếu họ thích; nhưng trong Kinh Thánh có những đoạn ngầm ám chỉ — ít nhất là đối với tôi — rằng họ đã xao lãng bổn phận của những người quản gia tận tụy nếu họ làm như vậy. Tuy nhiên, tôi biết quá ít về chuyện đình công, tỷ lệ tiền lương, tư bản và lao động, tốt nhất là tôi không nên đôi co với một nhà kinh tế học chính trị như anh thì hơn.”

“Không, chính vì thế nên ta càng phải nói chuyện nhiều hơn,” anh hăng hái đáp. “Tôi sẽ vô cùng sẵn lòng giải thích cho cô nghe mọi điều có vẻ bất thường hoặc kỳ lạ đối với một người mới đến; đặc biệt là trong thời điểm thế này, khi hành động của chúng tôi chắc chắn sẽ bị săm soi bởi bất kỳ kẻ viết lách nào cầm nổi cây bút.”

“Cảm ơn anh,” cô lạnh lùng đáp. “Dĩ nhiên là tôi sẽ tìm đến cha mình trước tiên để hỏi bất kỳ thông tin nào ngài có thể cung cấp, nếu tôi cảm thấy bối rối khi sống ở đây giữa cái xã hội kỳ lạ này.”

“Cô thấy nó kỳ lạ á. Tại sao cơ chứ?”

“Tôi không biết nữa — chắc là vì ngay bề nổi của vấn đề, tôi thấy có hai tầng lớp phụ thuộc lẫn nhau bằng mọi cách có thể, thế nhưng mỗi bên lại rõ ràng coi lợi ích của bên kia đối lập với lợi ích của chính mình: Tôi chưa từng sống ở nơi nào mà có hai phe lúc nào cũng tìm cách bôi nhọ đối phương như vậy.”

“Cô từng nghe ai bôi nhọ giới chủ nào? Tôi không hỏi cô đã nghe ai lăng mạ công nhân; vì tôi thấy cô cứ cố chấp hiểu sai những gì tôi nói hôm trước. Nhưng cô đã nghe ai nói xấu tầng lớp chủ xưởng cơ chứ?”

Margaret đỏ bừng mặt; rồi mỉm cười khi nói,

“Tôi không thích bị chất vấn kiểu tra khảo. Tôi từ chối trả lời câu hỏi của anh. Hơn nữa, nó chẳng liên quan gì đến thực tế cả. Anh phải tin lời tôi rằng tôi đã nghe một vài người, hoặc có lẽ chỉ là một vài công nhân nào đó, nói năng cứ như thể việc ngăn cản họ tích lũy tiền bạc là lợi ích của giới chủ — rằng nếu họ có một khoản tiền trong quỹ tiết kiệm thì họ sẽ trở nên quá độc lập.”

“Tôi dám cá là cái tên Higgins đã rót vào tai cô toàn bộ những điều nhảm nhí đó,” Mrs. Hale nói. Mr. Thornton ra điều không nghe thấy những gì mà rõ ràng Margaret không muốn cho anh biết. Nhưng rốt cuộc anh vẫn bắt được câu chuyện.

“Hơn nữa, tôi còn nghe nói rằng việc duy trì một đám công nhân dốt nát được coi là có lợi cho giới chủ — không phải kiểu mấy tay thầy cãi vườn chuyên xúi giục như cách mà Captain Lennox từng gọi những gã lính trong đại đội của ông ta — những kẻ hay thắc mắc và đòi hỏi phải biết rõ lý do cho mọi mệnh lệnh được ban ra.”

Phần sau của câu nói này được cô hướng sự chú ý về phía cha mình nhiều hơn là Mr. Thornton. Captain Lennox là ai chứ? Mr. Thornton thầm tự hỏi với một thứ cảm giác khó chịu kỳ lạ, khiến anh chần chừ không đáp lời cô ngay lập tức! Cha cô liền tiếp lời câu chuyện.

“Margaret, con chưa bao giờ thích trường học, bằng không con đã nhìn thấy và biết rõ từ lâu rồi rằng người ta đang làm rất nhiều điều cho giáo dục ở Milton.”

“Không ạ!” cô nói với vẻ ngoan ngoãn bất chợt. “Con biết là mình không quan tâm đủ nhiều đến trường học. Nhưng sự hiểu biết và sự dốt nát mà con vừa nhắc tới không liên quan gì đến chuyện đọc chữ hay viết chữ — những thứ kiến thức hay thông tin mà người ta có thể nhồi nhét cho một đứa trẻ. Con chắc chắn rằng, ý của họ là sự dốt nát về cái sự thông thái có thể dẫn dắt những người đàn ông và phụ nữ. Con hầu như chẳng biết thứ đó là gì. Nhưng anh ta — ý con là người cung cấp thông tin cho con — đã nói cứ như thể giới chủ muốn công nhân của họ chỉ đơn thuần là những đứa trẻ cao lớn — sống cho hiện tại — với một thứ sự vâng lời mù quáng đến mức vô lý.”

“Tóm lại, Miss Hale, quá rõ ràng là người cung cấp thông tin cho cô đã tìm được một thính giả vô cùng dễ dãi để nhét vào tai mọi lời vu khống mà hắn chọn nhằm bôi nhọ giới chủ,” Mr. Thornton nói với giọng đầy tức tối.

Margaret không đáp lời. Cô cảm thấy khó chịu vì Mr. Thornton lại quy chụp tính cách cá nhân vào những gì cô vừa nói.

Ông Hale tiếp lời:

“Tôi phải thú nhận rằng, dẫu tôi không có dịp thân thiết với bất kỳ công nhân nào như Margaret, tôi vẫn vô cùng ấn tượng trước sự đối kháng giữa người chủ và người làm ngay trên bề nổi của sự việc. Thậm chí tôi còn thu nhận được ấn tượng đó từ chính những gì anh thỉnh thoảng chia sẻ.”

Mr. Thornton lặng đi một lát trước khi nói. Margaret vừa bước ra khỏi phòng, và anh cảm thấy bực bội trước bầu không khí căng thẳng giữa mình và cô. Tuy nhiên, sự khó chịu nhỏ nhặt đó, khi khiến anh trở nên điềm tĩnh và thấu đáo hơn, lại mang lại nét uy nghi lớn hơn cho những gì anh sắp phát biểu:

“Lý thuyết của tôi là lợi ích của tôi gắn liền với lợi ích của công nhân, và ngược lại. Miss Hale, tôi biết, không thích nghe người ta gọi công nhân là ‘những cỗ máy sống’ hay ‘đôi bàn tay’, thế nên tôi sẽ không dùng từ đó nữa, mặc dù đó là thuật ngữ kỹ thuật cửa miệng của tôi, vốn có nguồn gốc xuất hiện từ trước cả thời của tôi. Vào một ngày nào đó trong tương lai — trong thời kỳ hoàng kim — ở xứ sở không tưởng Utopia, sự thống nhất này có thể được đưa vào thực tiễn — cũng giống như việc tôi có thể hình dung ra một nước cộng hòa là hình thức chính phủ hoàn hảo nhất vậy.”

“Chúng ta sẽ đọc cuốn Cộng hòa của Plato ngay sau khi đọc xong bộ Homer.”

“Vợ chồng Plato ạ, trong năm Plato, có lẽ sẽ đến lúc tất cả chúng ta — đàn ông, phụ nữ và trẻ em — đều đủ tư cách cho một nền cộng hòa; nhưng trong bối cảnh đạo đức và trí tuệ hiện tại của chúng ta, hãy cho tôi một chế độ quân chủ lập hiến đi. Ở tuổi ấu thơ, chúng ta cần một nền chuyên chế khôn ngoan để cai trị. Thậm chí qua khỏi tuổi ấu thơ, trẻ em và người trẻ tuổi vẫn là những kẻ hạnh phúc nhất khi sống dưới những luật lệ vững chắc và khôn ngoan của một quyền lực cương quyết. Tôi đồng tình với Miss Hale ở điểm coi người dân của chúng ta đang ở trong tình trạng như trẻ em, trong khi tôi phủ nhận việc chúng ta, những ông chủ, có liên quan gì đến việc tạo ra hay duy trì tình trạng đó của họ. Tôi vẫn giữ quan điểm rằng chế độ chuyên chế là hình thức cai trị tốt nhất dành cho họ; thế nên trong những giờ phút tôi tiếp xúc với họ, tôi buộc phải đóng vai trò là một kẻ độc tài. Tôi sẽ dùng hết sự khôn ngoan tốt nhất của mình — không phải vì sự bịp bợm hay thứ tình cảm từ thiện hão huyền nào mà chúng ta đã chứng kiến quá nhiều ở miền Bắc — để đặt ra những bộ luật khôn ngoan và đưa ra những quyết định công bằng trong việc điều hành công việc kinh doanh của mình — những bộ luật và quyết định trước hết mang lại lợi ích cho chính tôi — và thứ hai là cho họ; nhưng tôi sẽ không bị ép buộc phải giải thích lý do, cũng không bao giờ chùn bước trước những gì tôi đã một mực tuyên bố là quyết định của mình. Cứ để chúng đình công! Tôi sẽ phải gánh chịu thiệt hại giống như chúng: nhưng cuối cùng chúng sẽ nhận ra tôi chưa từng nhượng bộ hay thay đổi dù chỉ một ly.”

Margaret đã quay trở lại phòng và đang ngồi làm việc; nhưng cô không nói gì. Ông Hale đáp lời—

“Tôi dám chắc mình đang nói dựa trên sự thiếu hiểu biết lớn; nhưng từ chút ít kiến thức ít ỏi đó, tôi xin mạn phép nói rằng đại đa số quần chúng đã và đang bước nhanh qua giai đoạn phiền toái xen giữa thời thơ ấu và tuổi trưởng thành, trong cuộc đời của đám đông cũng như của từng cá nhân. Giờ đây, sai lầm mà nhiều bậc phụ huynh mắc phải khi đối xử với một cá nhân ở giai đoạn này chính là khăng khăng đòi hỏi sự vâng lời mù quáng hệt như khi mọi nhiệm vụ duy nhất của họ chỉ là tuân thủ những luật lệ đơn giản kiểu ‘Gọi lúc nào có mặt lúc đó’ và ‘Bảo gì làm nấy!’. Nhưng một bậc phụ huynh khôn ngoan sẽ biết chiều chuộng khao khát hành động độc lập của con cái, để rồi trở thành bạn và là người cố vấn khi quy tắc chuyên quyền tuyệt đối kia chấm dứt. Nếu suy luận của tôi có chỗ nào sai sót, xin hãy nhớ cho rằng chính anh là người đã áp dụng phép loại suy đó đấy nhé.”

“Mới gần đây thôi,” Margaret lên tiếng, “tôi được nghe một câu chuyện xảy ra ở Nuremberg chỉ mới ba hay bốn năm trước. Ở đó có một người giàu có sống cô độc trong một trong những tòa dinh thự khổng lồ vốn từng là cả nhà ở lẫn nhà kho. Người ta đồn rằng ông ta có một đứa con, nhưng chẳng ai biết chắc chắn về điều đó. Trong suốt bốn mươi năm, tin đồn ấy cứ lúc dâng cao lúc chùng xuống — chưa bao giờ hoàn toàn phai nhạt. Sau khi ông ta qua đời, người ta phát hiện ra câu chuyện đó là sự thật. Ông ta có một đứa con trai — một gã đàn ông quá khổ với trí tuệ chưa từng được phát triển của một đứa trẻ, kẻ mà ông ta đã giam cầm trong cái ngôi nhà kỳ lạ đó, nhằm mục đích bảo vệ hắn khỏi những cám dỗ và sai lầm. Nhưng dĩ nhiên, khi gã trẻ con to xác khổng lồ này được thả rỗng ra thế giới bên ngoài, mọi kẻ tư vấn tồi tệ đều có quyền thao túng hắn. Hắn chẳng phân biệt nổi thiện ác. Người cha đã phạm phải sai lầm ngớ ngẩn khi nuôi nấng hắn trong sự dốt nát và ngộ nhận đó là sự ngây thơ; và chỉ sau mười bốn tháng sống buông thả trụy lạc, chính quyền thành phố đã phải đứng ra quản thúc hắn để cứu hắn khỏi chết đói. Thậm chí hắn còn chẳng thể sử dụng ngôn từ sao cho trôi chảy để làm một kẻ ăn mày thành công nữa là.”

“Tôi đã dùng sự so sánh (do Miss Hale gợi ý) giữa vị thế của người chủ và người cha, thế nên tôi không có quyền phàn nàn việc cô biến phép ẩn dụ đó thành thứ vũ khí chống lại tôi. Nhưng thưa ông Hale, khi ông đặt ra hình mẫu một bậc phụ huynh khôn ngoan cho chúng tôi noi theo, ông nói rằng người đó đã chiều chuộng con cái trong khát khao hành động độc lập của chúng. Giờ đây, chắc chắn thời điểm chưa chín muồi để đám công nhân có bất kỳ hành động độc lập nào trong giờ làm việc cả; tôi hầu như chẳng hiểu ý ông khi nói thế trong hoàn cảnh đó là gì nữa. Và tôi xin khẳng định rằng, các chủ xưởng sẽ xâm phạm vào tính độc lập của công nhân theo cách mà cá nhân tôi sẽ không bao giờ cảm thấy chính đáng nếu chúng ta nhúng tay quá sâu vào đời sống của họ ngoài nhà máy. Vì họ làm việc mười tiếng một ngày cho chúng tôi, tôi không hề cho rằng chúng tôi có quyền đeo xích xiềng kiểm soát họ trong khoảng thời gian còn lại. Tôi đánh giá quá cao sự độc lập của chính mình đến mức tôi không thể tưởng tượng ra sự nhục nhã nào lớn hơn việc bị một kẻ khác cứ kè kè chỉ đạo, khuyên răn và lên lớp, hoặc thậm chí nhúng tay quá sát vào mọi hành động của mình. Kẻ đó có thể là người khôn ngoan nhất hay quyền lực nhất — tôi vẫn sẽ nổi loạn và căm phẫn sự can thiệp của hắn. Tôi tưởng tượng rằng cảm xúc này ở miền Bắc nước Anh còn mạnh mẽ hơn ở miền Nam.”

“Xin lỗi anh, nhưng chẳng phải đó là vì giữa tầng lớp người đi khuyên răn và người được khuyên răn chưa từng tồn tại sự bình đẳng của tình bạn sao? Chẳng phải vì mỗi người đều phải đứng trơ trọi trong một vị thế vô đạo đức và cô lập, xa lánh và đố kỵ với chính anh em đồng loại của mình: lúc nào cũng nơm nớp sợ quyền lợi của mình bị xâm phạm hay sao?”

“Tôi chỉ đang trình bày thực tế thôi. Tiếc là tôi có một cuộc hẹn lúc tám giờ, và tối nay tôi buộc phải chấp nhận thực tế y như những gì tôi thấy, chứ không cố tìm cách giải thích nguyên nhân của chúng; thực tế là việc đó cũng chẳng tạo ra sự khác biệt nào trong việc quyết định hành động ra sao trước tình hình hiện tại — những thực tế đó là điều hiển nhiên phải thừa nhận.”

“Nhưng,” Margaret nói với giọng trầm buồn, “đối với tôi, dường như điều đó tạo nên toàn bộ sự khác biệt—” Cha cô ra hiệu bảo cô im lặng để Mr. Thornton hoàn thành nốt những gì anh muốn nói. Anh đã đứng dậy và chuẩn bị ra về.

“Cô phải nhượng bộ tôi điểm này chứ. Giả sử có một cảm giác độc lập mãnh liệt ở bất kỳ người dân Darkshire nào, liệu tôi có quyền áp đặt quan điểm của mình về cách thức hành động của anh ta lên người khác (trong khi bản thân tôi căm ghét điều đó đến tột cùng nếu nó xảy ra với mình), chỉ đơn giản vì anh ta có sức lao động để bán và tôi có tư bản để mua hay sao?”

“Không đời nào,” Margaret quả quyết nói đúng một câu này; “không đời nào chỉ vì vị thế lao động và tư bản của các anh, bất kể chúng là gì đi nữa, mà là vì anh là một con người, đang giao dịch với một tập hợp những người mà anh đang nắm giữ quyền lực to lớn — dù anh có chối bỏ việc sử dụng nó hay không — đơn giản vì cuộc sống và phúc lợi của các anh gắn kết với nhau một cách liên tục và mật thiết. Thượng Chúa tạo ra chúng ta để phụ thuộc lẫn nhau. Chúng ta có thể phớt lờ sự phụ thuộc của chính mình, hoặc từ chối thừa nhận rằng những người khác phụ thuộc vào chúng ta ở nhiều khía cạnh hơn là việc trả tiền lương tuần; nhưng quy luật đó vẫn cứ tồn tại. Cả anh hay bất kỳ ông chủ nào khác đều không thể tự cứu lấy chính mình. Ngay cả kẻ độc lập kiêu hãnh nhất cũng phải phụ thuộc vào những người xung quanh vì tầm ảnh hưởng vô hình của họ lên tính cách và cuộc đời hắn. Và ngay cả kẻ cô độc nhất trong số những cái tôi Darkshire của các anh cũng có những kẻ phụ thuộc bấu víu vào hắn từ mọi phía; hắn không thể rũ bỏ chúng đi, cũng giống như khối đá khổng lồ mà hắn mang hình bóng không thể rũ bỏ—”

“Xin cô đừng sa đà vào phép ẩn dụ nữa, Margaret; cô đã dẫn dắt chúng ta đi lạc đề một lần rồi đấy,” cha cô nói, vừa mỉm cười vừa cảm thấy bất an khi nghĩ rằng họ đang giữ chân Mr. Thornton trái với ý muốn của anh — thực tế thì đó là một sự hiểu lầm; bởi vì anh khá thích điều đó chừng nào Margaret còn nói chuyện, mặc dù những gì cô nói chỉ khiến anh thêm cáu kỉnh.

“Xin hãy nói cho tôi biết, Miss Hale, bản thân cô có bao giờ bị ảnh hưởng — không, cách đặt vấn đề đó không công bằng; — nhưng nếu cô từng nhận thức được việc mình bị ảnh hưởng bởi những người khác, chứ không phải bởi hoàn cảnh, thì những người đó đã tác động trực tiếp hay gián tiếp? Họ đã nỗ lực khuyên răn, ra lệnh, hành động đúng đắn vì mục đích làm gương, hay họ chỉ đơn thuần là những con người chân thực, giản dị, gánh vác bổn phận của mình và thực hiện nó một cách kiên định, chẳng màng tới việc hành động của họ sẽ khiến người này chăm chỉ hay người kia biết tiết kiệm ra sao? Chà, nếu tôi là một công nhân, tôi sẽ bị ấn tượng gấp hai mươi lần bởi việc biết rằng ông chủ của mình là người trung thực, đúng giờ, nhanh nhẹn, quyết đoán trong mọi việc (và công nhân còn là những kẻ thám thính nhạy bén hơn cả gia nhân), còn hơn là bất kỳ mức độ can thiệp nào, dù có thiện chí đến đâu, vào lối sống của tôi ngoài giờ làm việc. Tôi không chọn cách suy nghĩ quá kỹ về con người của chính mình; nhưng tôi tin rằng, tôi dựa vào sự trung thực thẳng thắn của công nhân và bản chất công khai trong sự đối lập của họ, trái ngược với cách mà các cuộc bãi công sẽ được dàn xếp ở một số nhà máy, chỉ đơn thuần vì họ biết tôi khinh bỉ việc trục lợi dù chỉ một chút bất lương hay làm những trò mờ ám sau lưng. Điều đó mang lại hiệu quả sâu sắc hơn cả một khóa học dài về châm ngôn ‘Sự trung thực là chính sách tốt nhất’ — thứ triết lý cuộc sống đã bị pha loãng thành những lời nói suông. Không, không! Chủ thế nào thì thợ thế ấy, chẳng cần phải bận tâm suy tính quá nhiều từ phía ông chủ đâu.”

“Đó là một sự thừa nhận lớn đấy chứ,” Margaret cười nói. “Khi tôi thấy những người đàn ông bạo lực và ngoan cố trong việc theo đuổi quyền lợi của họ, tôi có thể suy luận một cách an toàn rằng ông chủ của họ cũng y chang như vậy; rằng ông ta có phần thiếu hiểu biết về tinh thần chịu đựng lâu dài, nhân hậu và không mưu cầu lợi ích riêng cho mình.”

“Cô chẳng khác gì tất cả những kẻ xa lạ không hiểu rõ cách vận hành trong hệ thống của chúng tôi, Miss Hale,” anh hối hả nói. “Cô cho rằng công nhân của chúng tôi là những con rối bằng bột, sẵn sàng được nhào nặn thành bất kỳ hình hài dễ mến nào mà chúng ta muốn. Cô quên mất rằng chúng ta chỉ tiếp xúc với họ chưa đầy một phần ba cuộc đời của họ; và cô dường như không nhận ra rằng bổn phận của một nhà sản xuất to lớn và rộng khắp hơn rất nhiều so với việc chỉ đơn thuần là một người sử dụng lao động: chúng ta còn phải duy trì một tầm vóc thương mại lớn lao, biến chúng ta thành những người tiên phong vĩ đại của nền văn minh.”

“Tôi chợt nghĩ,” ông Hale mỉm cười nói, “rằng anh có thể tiên phong một chút ngay tại chính ngôi nhà của mình. Đám người ở Milton này đúng là một lũ thô lỗ và man rợ đấy.”

“Đúng là thế đấy,” Mr. Thornton đáp. “Phẫu thuật bằng nước hoa hồng không ăn thua gì với chúng đâu. Cromwell chắc chắn sẽ là một ông chủ nhà máy xuất sắc, Miss Hale. Tôi ước gì chúng ta có được ông ta để dẹp yên cuộc đình công này giúp chúng ta.”

“Cromwell không phải là anh hùng của tôi,” cô lạnh lùng nói. “Nhưng tôi đang cố gắng dung hòa sự ngưỡng mộ của anh đối với chế độ chuyên chế với sự tôn trọng của anh đối với tính cách độc lập của những người khác đấy chứ.”

Anh đỏ mặt trước giọng điệu của cô. “Tôi chọn làm người chủ tuyệt đối và không phải chịu trách nhiệm trước bất kỳ ai đối với đám công nhân của mình trong những giờ phút họ lao động cho tôi. Nhưng qua những giờ đó rồi, mối quan hệ của chúng tôi chấm dứt; và lúc đó sự tôn trọng đối với tính độc lập của họ — hệt như những gì tôi tự đòi hỏi cho chính mình — mới được phát huy.”

Anh im bặt trong một phút, vì quá bực bội. Nhưng rồi anh rũ bỏ cảm giác đó và chúc ông bà Hale ngủ ngon. Sau đó, tiến lại gần Margaret, anh nói với giọng trầm hơn—

“Tối nay có lúc tôi đã nói năng vội vã, và tôi e là có phần thô lỗ. Nhưng cô biết đấy, tôi chỉ là một nhà sản xuất thô kệch ở Milton thôi; cô sẽ tha lỗi cho tôi chứ?”

“Chắc chắn rồi,” cô ngẩng mặt lên mỉm cười, với vẻ mặt có phần lo âu và trĩu nặng lúc nãy dường như đã tan biến khi anh bắt gặp gương mặt ngọt ngào rạng rỡ của cô — nơi mà mọi hiệu ứng gió Bắc từ cuộc tranh luận của họ đã hoàn toàn bay biến. Nhưng cô không chìa tay ra với anh, và một lần nữa anh cảm nhận sự thiếu vắng đó, rồi lại quy chụp nó cho lòng kiêu hãnh.