Ý nghĩa luân lý hiếm khi được tìm thấy trong các truyền thuyết Ireland; nhưng câu chuyện dưới đây lại kết hợp một tầng sâu thẳm với các tình tiết một cách vô cùng sâu sắc và kỳ lạ. Tư tưởng cốt lõi của câu chuyện rất tinh tế và bi thương; Calderon hoặc Goethe hẳn đã có thể dựng nên một vở kịch từ đó; và thiên tài của Browning sẽ tìm thấy một đề tài phù hợp trong sự tương phản giữa niềm kiêu hãnh của kẻ hoài nghi táo bạo, tự mãn trong giờ phút đắc thắng với nỗi thống khổ dằn vặt trước án phạt và cái chết của hắn.
Thuở trước, ở Ireland có những ngôi trường lớn nơi mọi loại học vấn được truyền dạy cho người dân, và ngay cả những kẻ nghèo khó nhất vào thời ấy cũng có nhiều hiểu biết hơn khối vị quý tộc ngày nay. Nhưng nói về các tu sĩ, học thức của họ vượt lên trên tất cả, khiến danh tiếng của Ireland vang dội khắp thế giới, và nhiều vị vua từ các xứ sở xa xôi thường gửi con trai mình lặn lội đến Ireland để thụ giáo tại các trường học nơi đây.
Vào thời điểm ấy, có một chú bé đang theo học tại một trong những ngôi trường đó và là niềm kinh ngạc của tất cả mọi người bởi sự thông minh. Cha mẹ chú chỉ là những người lao động nghèo khổ và tất nhiên là rất cơ hàn; nhưng dẫu còn nhỏ tuổi và nghèo khó đến đâu, không một người con vua hay bá tước nào có thể bì kịp chú về học vấn. Ngay cả các bậc thầy cũng phải hổ thẹn, bởi khi họ cố gắng dạy dỗ chú, chú sẽ kể cho họ nghe những điều họ chưa từng nghe bao giờ và cho họ thấy sự dốt nát của chính mình. Một trong những sở trường lớn của chú là tranh luận; chú có thể thao thao bất tuyệt cho đến khi chứng minh được rằng màu đen là màu trắng, rồi khi bạn đã đầu hàng vì chẳng ai có thể thắng được chú trong lời ăn tiếng nói, chú liền xoay chiều chứng minh rằng màu trắng lại là màu đen, hoặc có lẽ trên đời này chẳng có chút màu sắc nào cả. Khi chú trưởng thành, cha mẹ nghèo khó vô cùng tự hào về chú nên đã quyết định cho chú theo nghiệp tu hành, và cuối cùng họ cũng làm được điều đó dù phải tự nhịn ăn nhịn mặc để gom góp tiền bạc. Chà, chẳng có một học giả nào khác sánh được ở Ireland, và tài tranh biện của chú vẫn xuất sắc như xưa, chẳng một ai có thể đứng vững trước chú. Ngay cả các Giám mục cũng thử trò chuyện với chú, nhưng chú lập tức cho họ thấy rằng họ chẳng biết gì sất.
Thời ấy chẳng có thầy giáo nào khác ngoài các tu sĩ là những người dạy dỗ dân chúng; và vì người đàn ông này là kẻ thông tuệ nhất Ireland nên tất cả các vị vua xứ người đều gửi con trai đến chỗ ông chừng nào ông còn chỗ ở cho chúng. Thế là ông trở nên kiêu ngạo vô cùng, bắt đầu quên đi xuất thân hèn kém của mình, và tệ hại nhất là quên cả Chúa, Đấng đã tạo nên ông thành ra như ngày nay. Rồi cái thói quen tranh biện chiếm lấy tâm trí ông, khiến ông từ chuyện nọ xọ sang chuyện kia, đi đến chỗ chứng minh rằng chẳng có Luyện ngục, rồi không có Địa ngục, rồi không có Thiên đường, và chẳng có Chúa Trời; để rồi cuối cùng ông cho rằng con người không có linh hồn, mà chẳng khác gì con chó hay con bò, chết là hết chẳng còn gì. "Đã ai thấy linh hồn bao giờ chưa?" ông thường nói. "Nếu các người chứng minh cho ta thấy được, ta sẽ tin." Chẳng ai có thể đáp lại lời này; và cuối cùng tất cả đều đi đến chỗ tin rằng vì chẳng có thế giới nào khác, ai muốn làm gì ở thế giới này cũng được; chính vị tu sĩ là người làm gương trước, khi ông lấy một thiếu nữ xinh đẹp làm vợ. Nhưng vì không có vị tu sĩ hay giám mục nào trên khắp xứ sở chịu làm lễ cưới cho họ, ông đành phải tự đọc kinh làm lễ kết hôn cho chính mình. Đó là một vụ bê bối tày trời, thế nhưng chẳng ai dám ho he một lời, bởi vì tất cả các hoàng tử đều đứng về phía ông và sẵn sàng tàn sát bất cứ kẻ nào dám cản trở những hành vi đồi bại của ông. Tội nghiệp lũ trẻ! Tất cả chúng đều tin sái cổ vào ông và nghĩ rằng mọi lời ông nói đều là chân lý. Cứ thế, những quan niệm của ông bắt đầu lan rộng, và cả thế giới sắp sửa trượt dài vào con đường hư hỏng, thì bỗng một đêm nọ, một thiên thần từ Thiên đường giáng xuống và báo cho vị tu sĩ biết rằng ông chỉ còn đúng hai mươi tư sự sống.
Ông bắt đầu run lẩy bẩy và van xin được cho thêm chút thời gian.
Nhưng vị thiên thần tỏ ra cứng rắn và bảo rằng điều đó là không thể.
– Ngươi cần thời gian để làm gì, hỡi kẻ có tội? – vị thiên thần hỏi.
– Ồ thưa ngài, xin hãy rủ lòng thương xót linh hồn tội nghiệp của tôi! – vị tu sĩ khẩn nài.
– Ồ, hóa ra ngươi có linh hồn đấy chứ, – thiên thần nói. – Xin hỏi, ngươi nhận ra điều đó bằng cách nào vậy?
– Nó cứ phập phồng trong lồng ngực tôi từ lúc ngài xuất hiện, – vị tu sĩ đáp. – Tôi mới ngốc nghếch làm sao khi trước đó đã không nghĩ đến điều này.
– Quả là ngốc nghếch thật, – thiên thần bảo. – Toàn bộ học thức của ngươi có ích gì khi nó chẳng thể cho ngươi biết rằng mình có một linh hồn?
– À, thưa ngài, nếu tôi phải chết, xin hãy cho tôi biết bao lâu nữa thì tôi được lên Thiên đường?
– Không bao giờ, – vị thiên thần đáp. – Ngươi đã chối bỏ sự tồn tại của Thiên đường cơ mà.
– Vậy, thưa ngài, tôi có thể xuống Luyện ngục không?
– Ngươi cũng đã phủ nhận Luyện ngục; ngươi phải xuống thẳng Địa ngục, – vị thiên thần phán.
– Nhưng thưa ngài, tôi cũng chối bỏ cả Địa ngục nữa cơ mà, – vị tu sĩ cãi, – nên ngài cũng không thể tống tôi xuống đó được.
Vị thiên thần có chút bối rối.
– Thôi được, – ngài nói. – Ta sẽ cho ngươi biết ta có thể làm gì cho ngươi. Ngươi có thể tiếp tục sống trên trần gian này thêm một trăm năm nữa, tận hưởng mọi lạc thú, để rồi sau đó bị đày xuống Địa ngục vĩnh viễn; hoặc ngươi có thể chết trong vòng hai mươi tư giờ tới với những cực hình hãi hùng nhất, rồi đi qua Luyện ngục, ở lại đó cho đến Ngày Phán Xét, với điều kiện ngươi tìm được dù chỉ một người có đức tin, và nhờ đức tin của kẻ đó mà lòng thương xót sẽ rủ rãnh xuống với ngươi và linh hồn ngươi được cứu rỗi.
Vị tu sĩ chẳng mất tới năm phút để đưa ra quyết định.
– Tôi chấp nhận cái chết trong vòng hai mươi tư giờ, – ông nói, – miễn là linh hồn tôi được cứu rỗi vào phút cuối.
Nghe vậy, vị thiên thần bèn căn dặn ông những việc cần phải làm rồi rời đi.
Lập tức, vị tu sĩ bước vào căn phòng lớn nơi tất cả các học trò và các vương tử đang ngồi, liền cất giọng gọi lớn với họ —
– Nào, hãy nói cho ta sự thật, đừng ai sợ hãi mà không dám phản bác ta. Hãy cho ta biết các ngươi tin điều gì. Con người có linh hồn không?
– Thưa thầy, – họ đáp, – thuở trước chúng con từng tin con người có linh hồn; nhưng nhờ lời thầy dạy, chúng con không còn tin điều đó nữa. Chẳng có Địa ngục, chẳng có Thiên đường, và cũng chẳng có Chúa Trời. Đó là niềm tin của chúng con, bởi chính thầy đã dạy chúng con như vậy.
Bấy giờ vị tu sĩ tái mét mặt vì sợ hãi, liền kêu lên: – Hãy nghe đây! Ta đã dạy các ngươi một lời dối trá. Có một Chúa Trời, và con người có một linh hồn bất tử. Giờ đây ta tin tất cả những gì trước kia ta đã chối bỏ.
Nhưng những tràng cười vang dội đã át đi tiếng của vị tu sĩ, bởi họ tưởng ông chỉ đang đùa cợt để thử tài tranh biện của họ mà thôi.
– Hãy chứng minh điều đó đi, thưa thầy, – họ hét lên, – hãy chứng minh đi. Đã ai từng thấy Chúa Trời bao giờ chưa? Đã ai từng thấy linh hồn bao giờ chưa?
Và căn phòng rộn lên tiếng cười cợt của họ.
Vị tu sĩ đứng dậy để đáp lời họ, nhưng chẳng thốt nổi một lời nào; toàn bộ tài hùng biện, mọi khả năng tranh luận của ông đã bay đi đâu sạch, và ông chẳng thể làm gì ngoài việc vặn vẹo đôi tay và gào lên —
– Có một Chúa Trời! Có một Chúa Trời! Xin Chúa hãy thương xót linh hồn tôi!
Và tất cả bọn họ bắt đầu chế giễu ông, nhắc lại chính những lời mà ông từng dạy họ —
– Hãy chỉ ngài cho chúng con xem; hãy cho chúng con thấy Chúa của thầy đi.
Ông liền bỏ chạy khỏi bọn họ, rên rỉ trong nỗi thống khổ tột cùng, bởi ông thấy chẳng có ai tin cả, vậy thì linh hồn ông làm sao có thể được cứu rỗi đây?
Nhưng rồi ông nghĩ đến người vợ của mình.
– Nàng ấy chắc chắn sẽ tin, – ông tự nhủ với bản thân. Phụ nữ không bao giờ từ bỏ Chúa.
Thế là ông tìm gặp nàng; nhưng nàng bảo với ông rằng nàng chỉ tin những gì ông đã dạy, và rằng một người vợ hiền thì trước hết phải tin chồng mình, tin trước tiên và trên hết mọi thứ trên trời dưới đất.
Lúc ấy sự tuyệt vọng trùm lấy ông, ông lao vụt khỏi ngôi nhà và bắt gặp bất cứ ai trên đường cũng hỏi xem họ có đức tin hay không. Nhưng câu trả lời từ tất cả đều y một giuộc: – Chúng tôi chỉ tin những gì ngọc thưa thầy đã dạy, bởi học thuyết của ông đã lan đi khắp chốn cùng nơi trong hạt.
Rồi ông hoảng loạn gần phát điên vì thời gian cứ thế trôi qua. Ông ngã sấp xuống đất tại một nơi vắng vẻ, khóc lóc và rên rỉ trong kinh hoàng, bởi thời khắc ông phải chết đang đến rất gần.
Đúng lúc ấy, một đứa trẻ đi ngang qua.
– Cầu Chúa ban phúc lành cho ông, – đứa bé nói với ông.
Vị tu sĩ giật mình đứng phắt dậy.
– Hỡi đứa trẻ, cháu có tin vào Chúa không? – ông hỏi.
– Cháu từ một xứ sở xa xôi đến để tìm hiểu về Ngài, – đứa bé đáp. – Ngài có thể chỉ đường cho cháu đến ngôi trường tốt nhất ở vùng này được không?
– Ngôi trường tốt nhất và người thầy giỏi nhất ở ngay gần đây thôi, – vị tu sĩ nói, rồi tự xưng tên mình.
– Ồ, đừng đến chỗ con người ấy, – đứa bé đáp, – bởi cháu nghe nói ông ta chối bỏ Chúa, Thiên đường, Địa ngục, và thậm chí còn cho rằng con người chẳng có linh hồn chỉ vì chúng ta không thể nhìn thấy nó; nhưng cháu sẽ sớm vạch mặt cho ông ta tâm phục khẩu phục.
Vị tu sĩ đăm đăm nhìn cậu bé. – Bằng cách nào? – ông gặng hỏi.
– Chà, – đứa bé nói, – cháu sẽ hỏi ông ta xem liệu ông ta có tin mình đang có sự sống hay không, rồi bảo ông ta chỉ cho cháu xem sự sống ấy mặt mũi thế nào.
– Nhưng nó không thể làm được điều đó đâu con ơi, – vị tu sĩ bảo. – Sự sống làm sao nhìn thấy được; chúng ta có nó, nhưng nó vô hình.
– Vậy thì nếu chúng ta có sự sống dù chẳng thể nhìn thấy, chúng ta cũng có thể có một linh hồn dù nó là vật vô hình, – đứa bé đáp.
Khi vị tu sĩ nghe cậu bé thốt ra những lời ấy, ông liền quụp xuống hai đầu gối ngay trước mặt cậu, khóc nức nở trong vui sướng, bởi giờ đây ông biết linh hồn mình đã được cứu; cuối cùng ông đã gặp được một người có đức tin. Và ông kể cho đứa bé nghe toàn bộ câu chuyện của mình: mọi tội ác, sự kiêu ngạo và những lời lộng ngôn chống lại Chúa Trời vĩ đại; cùng việc vị thiên thần đã giáng xuống gặp ông ra sao và chỉ cho ông con đường duy nhất để được cứu rỗi, đó là nhờ đức tin và lời cầu nguyện của một người có đức tin.
– Vậy thì bây giờ, – ông nói với đứa bé, – hãy cầm lấy con dao dọc giấy này, đâm thẳng vào ngực ta, và cứ tiếp tục đâm rách thớ thịt cho đến khi cháu thấy vẻ tai tái của cái chết xuất hiện trên khuôn mặt ta. Sau đó hãy chú ý quan sát — bởi một sinh linh sống động sẽ bay vút lên từ thân xác ta khi ta trút hơi thở cuối cùng, và khi ấy cháu sẽ biết rằng linh hồn ta đã thăng thiên diện kiến Chúa Trời. Và khi cháu nhìn thấy sinh linh ấy, hãy mau mau chạy đến trường học của ta, gọi tất cả các học trò của ta đến để chứng kiến rằng linh hồn của người thầy đã rời khỏi thể xác, và rằng tất cả những gì ông ta dạy chúng đều là dối trá, bởi có một vị Chúa Trời trừng phạt tội lỗi, có Thiên đường và Địa ngục, và con người có một linh hồn bất tử, được định sẵn để hưởng hạnh phúc vĩnh hằng hoặc chịu đựng nỗi thống khổ muôn đời.
– Cháu sẽ cầu nguyện, – đứa bé nói, – xin ban cho cháu sự dũng cảm để làm công việc này.
Rồi cậu bé quỳ xuống cầu nguyện. Khi đứng dậy, cậu cầm con dao dọc giấy đâm thẳng vào tim vị tu sĩ, cứ đâm đi đâm lại cho đến khi toàn bộ da thịt rách bươm; thế nhưng vị tu sĩ vẫn sống dẫu nỗi thống khổ vô cùng khủng khiếp, bởi ông không thể chết cho đến khi tròn hai mươi tư tiếng đồng hồ. Cuối cùng, cơn đau dường như lắng xuống, và sự tĩnh lặng của cái chết bao trùm lấy khuôn mặt ông. Bấy giờ cậu bé, kẻ đang chăm chú quan sát, nhìn thấy một sinh linh xinh đẹp với bốn chiếc cánh trắng như tuyết bay vút từ thân xác kẻ đã khuất lên không trung và lượn lờ quanh đầu ông.
Thế là cậu chạy đi gọi lũ trẻ học trò đến; và khi nhìn thấy cảnh tượng ấy, tất cả bọn họ đều nhận ra đó chính là linh hồn của người thầy mình, họ kinh ngạc và kính cẩn đứng ngắm cho đến khi nó khuất dạng vào những tầng mây.
Và đó chính là con bướm đầu tiên từng được nhìn thấy ở Ireland; và giờ đây mọi người đều biết rằng loài bướm chính là linh hồn của những người đã khuất đang chờ đợi khoảnh khắc họ được bước vào Luyện ngục, qua đó trải qua những đọa đày để được thanh tẩy và đạt đến sự bình yên.
Nhưng các trường học ở Ireland từ dạo ấy hoàn toàn vắng bóng người, bởi thiên hạ bảo nhau rằng, đến trường học tập làm chi cho xa xôi khi mà bậc thông tuệ nhất trên đất Ireland còn chẳng biết mình có linh hồn hay không cho đến khi suýt đánh mất nó; và rốt cuộc chỉ được cứu rỗi nhờ niềm tin ngây thơ của một đứa trẻ.
Điển tích về các ngôi trường cổ Ireland trong câu chuyện thông minh này dựa trên sự thật lịch sử. Từ thế kỷ thứ bảy đến thế kỷ thứ mười, Ireland từng là trung tâm học thuật. Vị vua vĩ đại Alfred của nước Anh từng là một học viên tại một trong những chủng viện nổi tiếng ở Ireland, cùng với các vương tử và quý tộc trẻ tuổi khác, và tại đó đã kết lập tình bạn tri kỷ suốt đời với vị học giả Adamnan, người về sau thường xuyên là vị khách quý được chào đón tại Vương triều của Vua Alfred. Nhiều danh nhân Ireland khác cũng được lịch sử ghi nhận là những nhà giáo dục và truyền giáo cho châu Âu. Alcuin, vị tu sĩ người Ireland, đã trở thành bạn thân kiêm thư ký của Charlemagne, và đã sáng lập ra Trường Ngữ pháp đầu tiên trong lãnh địa đế quốc tại Aix-la-Chapelle. Và hai nhân vật lừng danh Clemens cùng Albinus, hai người Ireland sở hữu tài năng và học thức xuất chúng, đã phò tá vị hoàng đế không chỉ trong việc giáo dục dân chúng mà còn giúp ông thành lập một ngôi trường dành cho giới quý tộc ngay trong cung điện của nhà vua.