Cố ông Waterton cách đây ít lâu từng bày tỏ quan điểm rằng loài quạ đang dần tuyệt chủng ở Anh, nên tôi xin viết vài dòng ngắn ngủi về những trải nghiệm của bản thân với loài chim này.

Con quạ trong câu chuyện này là sự kết hợp của hai nguyên mẫu lớn mà tôi từng may mắn sở hữu ở hai thời điểm khác nhau. Con đầu tiên đang ở độ tuổi thanh xuân rực rỡ thì được một người bạn của tôi phát hiện trong một góc nhỏ yên bình ở London và đem tặng tôi. Ngay từ đầu, đúng như lời Sir Hugh Evans nhận xét về Anne Page, nó đã có những «phẩm chất ưu tú», và nó không ngừng mài giũa những phẩm chất ấy qua việc học hỏi lẫn quan sát một cách vô cùng gương mẫu. Nó ngủ trong chuồng ngựa —thường là cưỡi trên lưng ngựa— và khiến một con chó giống Newfoundland phải khiếp sợ trước trí khôn siêu phàm của mình đến mức, nhờ vào sự thông minh vượt trội, nó từng hiên ngang lấy đi phần ăn của con chó ngay trước mặt mà chẳng gặp phải sự phản kháng nào. Trí tuệ và hạnh kiểm của nó đang trên đà thăng tiến nhanh chóng thì ngặt nỗi, chuồng ngựa được quét sơn mới. Nó quan sát kỹ lưỡng tốp thợ, thấy họ nâng niu lớp sơn chừng mực bao nhiêu, nó lại càng khao khát sở hữu bấy nhiêu. Lúc họ đi ăn trưa, nó liền ăn sạch những gì họ bỏ lại, gồm chừng một hai cân chì trắng; và trò bồng bột tuổi trẻ ấy đã kết thúc bằng cái chết.

Khi tôi hãy còn đang đau buồn khôn nguôi vì sự ra đi của nó, một người bạn khác của tôi ở Yorkshire lại phát hiện ra một con quạ lớn tuổi và tài cán hơn ở quán rượu một ngôi làng; anh đã thuyết phục được người chủ quán nhượng lại nó với một cái giá rồi gửi ra cho tôi. Việc đầu tiên vị Hiền triết này làm là tiếp quản di sản của người tiền nhiệm, bằng cách đào bới lên tất cả số phô-mai và đồng xu mà con quạ trước từng giấu trong vườn —một công trình đòi hỏi vô vàn công sức và sự nghiên cứu, nơi nó dồn hết mọi tâm trí vào đó. Khi đã hoàn thành nhiệm vụ này, nó bắt đầu học thứ ngôn ngữ chuồng ngựa, và chẳng mấy chốc đã trở thành một bậc thầy thuần nghệ đến mức nó thường đậu bên ngoài cửa sổ nhà tôi, miệt mài giả giọng thúc ngựa suốt cả ngày trời. Có lẽ ngay cả tôi cũng chưa bao giờ được chứng kiến nó ở trạng thái đỉnh cao nhất, bởi người chủ cũ của nó khi gửi nó đi có nhắn nhủ rằng, «nếu tôi muốn con chim thể hiện thật xuất thần, thì xin hãy làm ơn cho nó xem một kẻ say rượu» —điều mà tôi chưa từng làm, vì (rất tiếc là) xung quanh tôi toàn những người tỉnh táo.

Nhưng dù có bị kích thích bởi cảnh tượng ấy đi chăng nữa, chắc tôi cũng chẳng thể kính trọng nó hơn là bao. Ngược lại, tôi rất lấy làm tiếc khi nó chẳng mảy may tôn trọng tôi, hay bất kỳ ai khác ngoài mụ đầu bếp; người mà nó gắn bó —nhưng ngặt nỗi, tôi e rằng sự gắn bó ấy chỉ như cách một viên Cảnh sát đối xử với ai đó mà thôi. Có lần, tôi tình cờ bắt gặp nó cách nhà chừng nửa dặm, đang hiên ngang bước đi giữa lòng đường phố, xung quanh là một đám đông khá lớn vây quanh, tự phát biểu diễn toàn bộ các tài nghệ của mình. Sự nghiêm nghị của nó trong hoàn cảnh trớ trêu ấy là điều tôi không bao giờ quên được, cũng như sự hiên ngang phi thường khi nó nhất quyết không chịu để người ta dắt về nhà, mà kiên cường cố thủ đằng sau một trụ bơm nước cho đến khi bị đám đông áp đảo. Có lẽ vì nó quá thông minh nên đoản mệnh, hoặc có lẽ nó đã nuốt phải chất độc hại nào đó vào mỏ rồi trôi xuống diều —điều này hoàn toàn có thể xảy ra, khi mà nó đã tự tay cạo róc phần lớn lớp vữa để trát lại bức tường vườn, đập vỡ vô số ô cửa kính bằng cách cạo sạch phần ma-tít quanh khung, đồng thời cắn xé và nuốt chửng từng mảnh vụn của phần lớn cầu thang gỗ sáu bậc cùng chiếu nghỉ— nhưng chỉ độ ba năm sau, nó cũng lăn ra ốm và chết ngay trước lò sưởi trong bếp. Cho đến tận hơi thở cuối cùng, nó vẫn dán mắt vào tảng thịt đang quay, rồi bất ngờ ngửa cổ lăn quay ra phía sau với một tiếng kêu vang vọng từ cõi chết: «Cúc cu!» Kể từ dạo ấy, nhà tôi không còn bóng dáng con quạ nào nữa.

Vì theo tôi được biết, chưa có tác phẩm văn học nào đề cập đến Cuộc bạo loạn Gordon, mà đề tài này lại mang những nét vô cùng đặc sắc và kỳ lạ, nên tôi đã nảy sinh ý định thực hiện câu chuyện này.

Thiết tưởng cũng không thừa khi nói rằng, dẫu những cuộc nổi loạn ô nhục ấy giáng một vết nhơ không thể tẩy xóa lên thời đại chúng diễn ra và lên tất cả những kẻ đã tham gia hoặc nhúng tay vào đó, chúng vẫn để lại cho hậu thế một bài học quý giá. Rằng cái thứ mà chúng ta ngộ nhận là tiếng gọi tôn giáo thực chất rất dễ được khơi mào bởi những kẻ chẳng có chút đức tin nào, những kẻ trong đời sống hàng ngày vẫn đạp đổ những nguyên tắc tối thiểu về đúng sai; rằng nó sinh ra từ sự cố chấp và đàn áp; rằng nó vô tri, mờ mịt, thâm căn cố đế và tàn nhẫn; tất cả Lịch sử đều đã dạy chúng ta điều đó. Nhưng có lẽ tận sâu thẳm trong tim, chúng ta vẫn chưa thấm thía đủ để rút ra bài học từ dẫu chỉ một tấm gương nhỏ nhoi như cuộc bạo loạn «Chống Giáo hoàng» năm Mười bảy trăm Tám mươi.

Dù những biến động ấy có được khắc họa thô sơ đến đâu trong những trang sách sau, chúng vẫn được tái hiện một cách vô tư và khách quan bởi một ngòi bút không hề có chút thiện cảm nào với Giáo hội La Mã, dẫu cho ông cũng công nhận, như phần lớn mọi người, một số người bạn quý trọng trong số các tín đồ của giáo phái ấy.

Khi mô tả những vụ bạo hành chính yếu, tôi đã dựa vào các nguồn tư liệu đáng tin cậy nhất vào thời điểm đó, dẫu chúng có ra sao đi nữa; bức tranh được phác họa trong Câu chuyện này về các nét chính của cuộc bạo loạn đều bám sát thực tế lịch sử.

Những lời ám chỉ của ông Dennis về thời kỳ hoàng kim trong nghề nghiệp của ông vào dạo ấy đều có cơ sở thực tế, chứ không phải do tác giả tự tưởng tượng ra. Bất kỳ tập báo cũ hay cuốn Niên giám nào cũng có thể chứng minh điều này một cách dễ dàng đến rợn ngợp.

Ngay cả trường hợp của Mary Jones, được chính nhân vật ấy nhắc đi nhắc lại với vẻ đắc ý xiết bao, cũng chẳng phải là sản phẩm của trí tưởng tượng. Các tình tiết đã được trình bày tại Hạ Viện đúng y như những gì được thuật lại ở đây. Còn việc chúng có mang lại nhiều niềm giải trí cho các quý ông vui vẻ tề tựu nơi đó hay không, giống như một số hoàn cảnh vô cùng thương tâm khác mang tính chất tương tự từng được Sir Samuel Romilly đề cập, thì sử sách không ghi lại.

Để trường hợp của Mary Jones tự nói lên tiếng nói mạnh mẽ nhất của nó, tôi xin chép lại nguyên văn lời kể của SIR WILLIAM MEREDITH trong một bài phát biểu tại Nghị viện «Về các vụ tử hình thường xuyên» diễn ra vào năm 1777.

«Theo đạo luật này,» Đạo luật Chống ăn cắp vặt, «một phụ nữ tên là Mary Jones đã bị đem ra xử tử, trường hợp của cô ta xin phép được điểm lại vắn tắt như sau; sự việc diễn ra vào thời điểm lệnh tổng động viên được ban hành trong vụ hoảng loạn về Quần đảo Falkland. Chồng của người phụ nữ này bị bắt đi lính thủy đánh bộ, tài sản gia đình bị tịch thu vì những khoản nợ của anh ta, còn cô cùng hai đứa con thơ dại bị đẩy ra đường kiếm ăn dọc xin. Có một chi tiết không thể nào quên, ấy là cô ta còn rất trẻ (chưa tròn mười chín tuổi) và sở hữu nhan sắc vô cùng nổi bật. Cô bước vào một cửa hàng bán vải lanh, cầm lấy vài tấm vải thô trên quầy rồi giấu vội dưới tấm áo choàng; người bán hàng đã trông thấy và cô liền đặt nó xuống: vì hành động đó mà cô bị đem ra treo cổ. Lời bào chữa của cô (tôi hiện giữ biên bản phiên tòa trong túi) là “cô vẫn sống trong sự kính trọng và chưa từng thiếu thốn thứ gì, cho đến khi nhóm lướt sóng cưỡng ép bắt mất người chồng yêu dấu; nhưng kể từ dạo ấy, cô chẳng có lấy nổi một chiếc giường để ngả lưng; chẳng có gì cho con ăn; chúng gần như khỏa thân; và có lẽ cô đã làm điều gì đó sai quấy, vì bản thân lúc ấy hoàn toàn không biết mình đang làm gì.” Các quan chức giáo xứ đã xác nhận tính chân thực của câu chuyện này; nhưng có vẻ như tình trạng ăn cắp vặt ở khu Ludgate đang diễn ra khá phổ biến; người ta cho rằng cần phải tạo ra một tấm gương tăn đe; thế là người phụ nữ này bị treo cổ để làm yên lòng và thỏa mãn các chủ tiệm trên phố Ludgate. Khi được dẫn đi nghe tuyên án, cô đã cưỡi lên một trạng thái cuồng loạn đến mức chứng tỏ tâm trí cô đang hoàn toàn bấn loạn và chìm đắm trong tuyệt vọng; và đứa con hãy còn đang bú mớm bên vú mẹ khi đoàn xe khởi hành ra pháp trường Tyburn.»