Trong lúc những bản tính tồi tệ nhất của con người đang ngấm ngầm trỗi dậy, và chiếc áo choàng tôn giáo – thứ được khoác lên để che đậy những sự xấu xí ghê tởm nhất – lại chực chờ trở thành tấm khăn liệm chôn vùi mọi điều lương thiện và bình yên trong xã hội, một biến cố đã xảy ra. Biến cố ấy một lần nữa làm thay đổi hoàn cảnh của hai con người vốn đã từ lâu vắng bóng trong trang sử này, và giờ đây câu chuyện buộc phải quay trở lại với họ.

Tại một thị trấn đồng quê nước Anh nọ – nơi cư dân sinh sống bằng nghề đan lát và sơ chế rơm để cung cấp cho những người thợ làm mũ nón cùng các mặt hàng trang phục, trang sức từ chất liệu ấy – Barnaby và người mẹ góa bụa đang ẩn mình dưới một cái tên giả. Họ sống trong cảnh nghèo túng tĩnh lặng, chẳng màng thay đổi, không chút niềm vui và chẳng bận tâm điều gì ngoài việc chật vật qua từng ngày trong một nỗi nhọc nhằn mưu sinh to lớn. Từ năm năm trước, khi tìm đến mái tranh này để nương náu, túp lều nghèo nàn của họ chưa từng đón bước chân người lạ; suốt khoảng thời gian ấy, họ cũng chẳng hề giao du hay liên lạc gì với thế giới cũ mà họ đã trốn chạy. Lao động trong yên bình, dâng hiến cả cuộc đời và sức lao động cho đứa con tội nghiệp là tất cả những gì người quá phụ mong cầu. Nếu có thể nói hạnh phúc từng là định mệnh của một kẻ đang bị nỗi buồn thầm kín gặm nhấm, thì giờ đây bà đã được hạnh phúc. Sự bình yên, lòng nhẫn nại và tình yêu sâu sắc dành cho đứa con đang vô cùng cần đến mình đã tạo nên vòng tròn nhỏ bé của những niềm vui tĩnh mịch; và chừng nào vòng tròn ấy còn nguyên vẹn, bà vẫn thấy lòng thỏa nguyện.

Riêng với Barnaby, thời gian trôi qua nhanh như gió thoảng. Ánh dương qua bao năm tháng chẳng hề thắp lên nổi một tia sáng lý trí rạng rỡ hơn trong tâm trí cậu; chẳng có ánh bình minh nào phá vỡ được đêm dài tăm tối ấy. Cậu cứ ngồi đó – thường là suốt nhiều ngày liền – trên chiếc ghế thấp cạnh lò sưởi hay trước cửa lều, miệt mài làm việc (vì cậu đã học được cái nghề của mẹ), và lắng nghe, lạy Chúa xin thương xót, những câu chuyện bà kể lại như một thứ mồi nhử để giữ cậu trong tầm mắt. Cậu chẳng thể nhớ nổi những mẩu chuyện nhỏ nhặt ấy; câu chuyện của ngày hôm qua vẫn mới nguyên đối với cậu vào ngày hôm sau; nhưng lúc nghe thì cậu thích thú, và khi hứng lên, cậu có thể kiên nhẫn ngồi lofi trong nhà, lắng nghe những tích truyện của mẹ như một đứa trẻ thơ, chăm chỉ làm việc từ lúc mặt trời mọc cho đến khi trời tối mịt chẳng còn thấy đường.

Những lúc khác – khi ấy khoản tiền kiếm được ít ỏi đến mức vừa đủ để trang trải bữa ăn dẫu là loại đạm bạc nhất – cậu lại lang thang khắp chốn từ lúc bình minh cho đến khi bóng chiều chập choạng buông xuống thành đêm. Ở cái chốn ấy, ngay cả lũ trẻ cũng khó lòng nhàn rỗi, và cậu thì chẳng có nổi một người bạn đồng hành nào cùng trang lứa. Thật ra, dẫu có cả một tiểu đoàn đi nữa, cũng chẳng có mấy ai theo kịp những bước chân lang thang của cậu. Bấy giờ, quanh quẩn bên cậu có chừng hai mươi con chó hoang của hàng xóm, và chúng làm bạn với cậu cũng khá ăn ý. Cùng với hai, ba con, hoặc đôi khi có cả nửa tá con đang sủa inh ỏi sau gót chân, cậu sẽ lên đường thực hiện những chuyến thám hiểm dài hơi ngốn hết cả ngày trời; và mặc dù đến khi tối mịt lết về nhà, đám chó đều khập khiễng, đau chân và gần như kiệt sức vì mệt mỏi, thì sáng hôm sau Barnaby lại tung tăng lên đường cùng một nhóm bạn đồng hành mới cũng loại ấy, rồi lại trở về y như trước. Trong mọi cuộc hành trình đó, Grip – chú quạ nằm trong chiếc giỏ nhỏ trên lưng chủ – luôn là thành viên kiên định của nhóm, và mỗi khi họ lên đường vào một ngày thời tiết đẹp với tinh thần phấn chấn, chẳng có con chó nào sủa to hơn chú quạ ấy.

Niềm vui của họ trong những chuyến đi này thật vô cùng giản dị. Một mẩu bánh mì khô, một chút thịt vụn cùng ít nước suối hoặc nước giếng là đủ cho bữa ăn qua quýt. Niềm vui của Barnaby là được đi, được chạy, được nhảy cho đến khi mệt lử; rồi thả mình nằm dài trên đám cỏ cao, bên những luống ngô đang vươn mình, hay dưới bóng râm của một tán cây cao, ngẩng đầu ngắm những đám mây trắng lững lờ trôi trên bầu trời xanh thẳm, và lắng nghe tiếng chim chiền chiện cất lên khúc ca rộn rã. Có biết bao loài hoa dại để hái – hoa anh túc đỏ thắm, hoa chuông xanh dịu dàng, hoa anh thảo và hoa hồng. Có bao sinh vật để ngắm nhìn; cá, kiến, giun, thỏ rừng hay thỏ nhà vụt qua lối mòn xa tít trong khu rừng rồi mất hút: hàng triệu sinh vật sống để quan tâm, để rình rập, để vỗ tay reo hò mỗi khi chúng biến khuất tầm mắt. Nếu không có những thứ ấy, hoặc khi đã thấy mỏi mệt, cậu lại đi săn tìm những tia nắng vui tươi đang len lỏi rọi xiên qua những kẽ lá cành cây, ẩn khuất tận sâu trong những hũng sâu thăm thẳm – tựa như một vũng nước bạc, nơi những cành cây đung đưa như đang tắm mát và nô đùa; hay hít hà hương thơm ngọt ngào của làn gió mùa hè lướt qua những cánh đồng đậu, đồng cỏ ba lá; mùi hương của lá ướt hay rêu phong; sự sống động của những hàng cây ngả nghiêng và những cái bóng luôn biến đổi. Khi những điều ấy, hoặc bất kỳ thứ gì trong số đó khiến cậu mỏi mệt, hay sự dễ chịu quá mức cám dỗ cậu nhắm mắt lại, thì giấc ngủ sẽ ùa đến giữa bao nhiêu êm đềm ngọt ngào ấy, với tiếng gió nhẹ thì thầm tựa khúc ca bên tai, và vạn vật xung quanh hòa quyện thành một giấc mơ tuyệt diệu.

Túp lều của họ – bởi nó chẳng khác một túp lều là mấy – nằm ở vùng ngoại ô thị trấn, cách con đường cái quan một đoạn ngắn, nhưng lại tọa lạc ở nơi khuất nẻo, quanh năm hiếm có người qua lại tình cờ ghé ngang. Nó có một khoảnh vườn nhỏ liền kề, được Barnaby chăm sóc và dọn dẹp ngăn nắp trong những cơn hứng khởi làm việc bất chợt. Dù trong hay ngoài nhà, người mẹ vẫn miệt mài lao động vì lợi ích chung của hai mẹ con, và dù mưa, gió, tuyết hay nắng gắt, bà vẫn chẳng hề thay đổi.

Dù đã rời xa những khung trời quá khứ từ lâu, và chẳng mảy may suy nghĩ hay hy vọng về ngày quay trở lại, bà vẫn mang một niềm khao khát kỳ lạ muốn biết những gì đang diễn ra trong thế giới tất bật ngoài kia. Bất kỳ tờ báo cũ nào, hay mẩu tin tức vụn vặt nào từ London, bà đều vồ vập lấy với vẻ số sắn. Sự kích động mà nó mang lại không hề mang tính vui vẻ, bởi thái độ của bà vào những lúc ấy luôn lộ rõ vẻ lo âu và sợ hãi tột cùng; thế nhưng cảm giác ấy chưa bao giờ phai nhạt dù chỉ một chút. Những lúc đó, và trong những đêm mùa đông giông bão khi gió thổi gào thét dữ dội, nét biểu cảm cũ lại hằn lên trênKhuôn mặt bà, và bà sẽ lên cơn run lẩy bẩy như một kẻ mắc bệnh sốt rét rừng. Nhưng Barnaby chẳng mấy để tâm đến điều này; và sau khi kìm nén bản thân thật nhiều, bà thường lấy lại được vẻ điềm tĩnh quen thuộc trước khi sự thay đổi ấy lọt vào tầm mắt cậu.

Grip hoàn toàn không phải là một thành viên nhàn rỗi hay vô tích sự trong mái ấm khiêm nhường ấy. Một phần nhờ sự kèm cặp của Barnaby, phần khác nhờ theo đuổi một dạng tự học vốn phổ biến ở loài của nó và dốc cạn khả năng quan sát, chú ta đã đạt được mức độ tinh khôn khiến tên tuổi vang xa đến hàng dặm quanh vùng. Khả năng trò chuyện và những màn trình diễn đáng kinh ngạc của chú ta trở thành đề tài bàn tán khắp nơi; và vì rất nhiều người đến để ngắm nhìn chú quạ kỳ diệu, chẳng ai tiếc tiền thưởng khi chú biểu diễn – dù chú không phải lúc nào cũng chịu bày trò, bởi thiên tài vốn dĩ hay hờn dỗi – nên số tiền kiếm được của chú đã trở thành một khoản quan trọng trong quỹ chung của gia đình. Quả thực, bản thân con chim dường như ý thức rất rõ giá trị của mình; bởi dù hoàn toàn tự do và thoải mái trước mặt Barnaby cùng mẹ cậu, chú lại giữ vẻ nghiêm nghị đáng kinh ngạc khi ra trước công chúng, và chẳng bao giờ hạ mình làm thêm trò vô bổ nào ngoài việc cắn gót chân lũ trẻ lang thang (một trò tiêu khiển khiến chú vô cùng thích thú), thỉnh thoảng mổ chết một hai con gà, và nuốt chửng bữa ăn của hàng loạt con chó hàng xóm – những con chó dẫu bạo dạn nhất cũng phải kính sợ và khiếp vía trước chú ta.

Thời gian cứ thế trôi đi êm đềm, chẳng có gì xảy ra đủ sức làm xáo trộn hay thay đổi lối sống của họ, cho đến một đêm hè tháng Sáu, khi họ đang ngồi trong khu vườn nhỏ để nghỉ ngơi sau những giờ lao động vất vả. Công việc của người góa phụ vẫn đang đặt trên đùi, vương vãi khắp mặt đất xung quanh bà; còn Barnaby đứng tựa vào chiếc cuồng, đắm chìm ngắm nhìn ánh hào quang rực rỡ ở phương tây và khẽ khàng hát một mình.

– Một buổi tối thật tuyệt, mẹ ơi! Giá như trong túi chúng ta lúc này có thể lỉnh kỉnh vài mụn vàng đang chất đống đằng kia trên bầu trời, thì chúng ta đã giàu sang suốt đời rồi.

– Chúng ta cứ thế này lại hay hơn, – người góa phụ đáp lại với một nụ cười điềm tĩnh. – Hãy cứ bằng lòng đi con, chúng ta không thiếu thốn gì và cũng chẳng cần phải bận tâm đến nó, dẫu cho vàng có đang nằm tỏa sáng ngay dưới chân mình đi nữa.

– Ừm! – Barnaby nói, khoanh tay tì lên cán cuộn và đăm đăm nhìn ánh hoàng hôn, – thế cũng phải, mẹ ạ; nhưng có vàng vẫn là một điều tốt. Ước gì con biết kiếm nó ở đâu. Chắc chắn là Grip và con có thể làm được khối việc với vàng đấy.

– Con định làm gì nào? – bà hỏi.

– Làm gì ư! Cả một thế giới việc ấy chứ. Chúng ta sẽ ăn diện thật đẹp – ý con là mẹ và con ấy nhé, không tính Grip đâu – nuôi ngựa, nuôi chó, mặc trang phục sặc sỡ đính lông vũ, chẳng phải làm lụng gì nữa, sống sung sướng và nhàn hạ. Ồ, chúng ta sẽ tìm ra khối việc để dùng đến nó, mẹ ạ, những việc mang lại điều tốt lành cho chúng ta. Ước gì con biết vàng được chôn ở đâu nhỉ. Con sẽ chăm chỉ đào nó lên biết mấy!

– Con chẳng biết đâu, – mẹ cậu nói, đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đặt tay lên vai cậu, – người ta đã làm những gì để giành lấy nó, và rồi họ nhận ra – khi đã quá muộn – rằng vàng chỉ lấp lánh nhất từ đằng xa, chứ khi chạm tay vào thì lại trở nên lu mờ và xỉn màu đến nhường nào.

– Vâng, vâng; mẹ cứ nói thế; mẹ cứ nghĩ thế, – cậu đáp, vẫn đăm đăm nhìn về một hướng với vẻ háo hức. – Dù vậy đi nữa, mẹ ơi, con vẫn muốn thử xem sao.

– Con không thấy nó đỏ rực thế kia sao? – bà bảo. – Chẳng có thứ gì mang nhiều vết máu như vàng đâu. Hãy tránh xa nó ra. Chẳng ai có lý do để căm ghét cái tên ấy hơn mẹ con mình đâu. Đừng mảy may nghĩ đến nó nữa, con yêu ạ. Nó đã giáng xuống đầu con và mẹ những nỗi thống khổ và cay đắng mà ít ai phải chịu đựng, và mong Chúa ban ơn để ít ai phải trải qua điều đó. Mẹ thà rằng chúng ta chết đi và nằm yên trong mồ, còn hơn là thấy con đem lòng yêu chuộng nó.

Chốc lát ấy, Barnaby rời mắt khỏi cảnh sắc và nhìn bà với vẻ ngạc nhiên. Rồi liếc từ sắc đỏ trên bầu trời sang vết sẹo trên cổ tay mình như muốn so sánh hai thứ, cậu có vẻ như sắp gặng hỏi bà với sự nghiêm túc, thì một đối tượng mới bỗng thu hút sự chú ý đang lãng du của cậu, khiến cậu hoàn toàn quên bẵng đi mục đích ban đầu.

Đó là một người đàn ông bụi bặm từ quần áo đến chân tay, đang đứng đầu trần sau hàng rào ngăn cách khoảnh vườn nhà họ với lối mòn. Lão cúi người một cách nhún nhường như thể đang muốn hòa vào cuộc trò chuyện của họ, và kiên nhẫn chờ đến lượt mình lên tiếng. Khuôn mặt lão cũng hướng về phía ánh sáng rực rỡ kia, nhưng thứ ánh chiếu lên mặt lão lại tố cáo rằng lão mù lòa và chẳng thể thấy được gì.

– Xin ban phước lành cho những giọng nói ấy! – người lữ khách cất lời. – Tôi cảm nhận vẻ đẹp của đêm nay rõ rệt hơn khi được nghe tiếng các người. Chúng tựa như đôi mắt của tôi vậy. Các người có thể nói tiếp để sưởi ấm cõi lòng của một người lữ hành khốn khổ không?

– Ông không có người dẫn đường sao? – người góa phụ hỏi sau một thoáng chần chừ.

– Chẳng có ai ngoài vị kia, – lão đáp, giơ chiếc gậy chỉ về phía mặt trời; – và thỉnh thoảng có một vị dịu dàng hơn vào ban đêm, nhưng mụ ta giờ lại đang lười biếng rồi.

– Ông đi đường xa lắm phải không?

– Một chặng đường dài và mỏi mệt, – người lữ khách đáp lại và lắc đầu. – Một chặng đường mệt mỏi, lê thê. Ban nãy gậy tôi vừa khua trúng cái thùng ở giếng nhà các người – làm ơn cho tôi xin một ngụm nước nhé, thưa bà.

– Sao ông lại gọi tôi là bà? – bà đáp lại. – Tôi cũng nghèo khó như ông thôi.

– Giọng nói của cô mềm mại và hiền dịu, tôi căn cứ vào đó để đoán, – người đàn ông đáp. – Vải thô hay lụa là thượng hạng thì – ngoại trừ xúc giác – đối với tôi đều như nhau cả. Tôi không thể phán đoán về cô qua trang phục được.

– Lại đây đi, – Barnaby nói. Cậu đã bước qua cổng vườn và giờ đang đứng sát bên cạnh lão. – Đưa tay cho cháu nào. Ông bị mù và lúc nào cũng ở trong bóng tối phải không? Ông có sợ bóng tối không? Bây giờ ông có thấy từng đám khuôn mặt to lớn không? Chúng có nhăn nhở nhe răng và lẩm bẩm không?

– Khổ thân chưa! – người kia đáp. – Tôi chẳng thấy gì cả. Dù thức hay ngủ, chẳng thấy gì sất.

Barnaby tò mò nhìn đôi mắt lão, và chạm nhẹ những ngón tay vào đó như một đứa trẻ hiếu kỳ, rồi dắt lão về phía ngôi nhà.

– Ông đã đi một quãng đường dài đấy chứ, – người góa phụ vừa nói vừa đón lão ở cửa. – Sao ông lại tìm được đường đến tận đây thế?

– Thói quen và sự túng thiếu là những người thầy giỏi giang, tôi đã nghe thế – giỏi hơn bất kỳ ai hết, – người mù nói khi ngồi xuống chiếc ghế mà Barnaby vừa dẫn tới, đặt chiếc mũ và gậy xuống nền nhà lát gạch đỏ. – Mong rằng cả cô và con trai đều không bao giờ phải thụ giáo họ. Họ toàn là những ông thầy cộc cằn.

– Ông cũng đi lạc đường nữa phải không, – người góa phụ nói với giọng đầy thương cảm.

– Biết đâu đấy, biết đâu đấy, – người mù vừa thở dài vừa nở một nụ cười nhạt trên môi, – khả năng là thế. Thật ra mấy cột mốc hay biển chỉ đường đều câm lặng cả đối với tôi. Dù sao cũng vô cùng cảm ơn chỗ nghỉ chân này và ngụm nước thanh mát này!

Vừa nói, lão vừa nâng vại nước lên miệng. Nước trong veo, lạnh ngắt và sủi bọt lấp lánh, thế nhưng nó lại không hợp khẩu vị lão, hoặc có lẽ cơn khát của lão không quá lớn, nên lão chỉ nhấp môi rồi lại đặt xuống.

Lão đeo quanh cổ một chiếc dây dài móc theo một cái bị hay túi vải để đựng thức ăn. Người góa phụ đặt ít bánh mì và phô mai trước mặt lão, nhưng lão cảm ơn và bảo rằng nhờ lòng hảo tâm của những người phúc đức mà lão đã lót dạ được một lần từ sáng nay, và hiện tại không thấy đói. Đáp lại bà xong, lão mở túi xách, lấy ra vài xu lẻ – có vẻ đó là tất cả những gì có trong đó.

– Tôi có mạo muội xin phép thế này, – lão vừa nói vừa quay về phía Barnaby đang đứng nhìn, – liệu vị nào còn đôi mắt sáng có thể cầm hộ tôi số tiền này mua ít bánh mì để tiếp tục hành trình không? Xin Thiên Chúa ban phúc cho những bước chân trẻ tuổi sẵn sàng giúp đỡ một kẻ bất hạnh không còn đôi mắt!

Barnaby nhìn mẹ, bà gật đầu đồng ý; chỉ một thoáng sau, cậu đã chạy đi với việc thiện lành của mình. Người mù ngồi lắng nghe với vẻ mặt chăm chú cho đến tận lúc tiếng bước chân khuất hẳn của cậu không còn nghe thấy đối với người góa phụ nữa, rồi bỗng nhiên cất lời với một giọng điệu hoàn toàn đổi khác:

– Có nhiều mức độ và loại mù lòa khác nhau, thưa bà. Có thứ mù lòa hôn nhân, thưa bà, mà có lẽ bà đã từng chứng kiến qua trải nghiệm của chính mình, đó là một kiểu mù lòa cố ý và tự bịt mắt mình. Lại có thứ mù lòa của đảng phái, thưa bà, và của những kẻ làm chính trị, đó là sự mù lòa của một con bò tót điên cuồng giữa một trung đoàn lính mặc áo đỏ. Lại có sự tự tin mù quáng của tuổi trẻ, đó là cái mù của lũ mèo con mắt còn chưa mở chào thế giới; và còn có cái mù thể xác, thưa bà, mà ngặt nghèo thay, tôi lại là một ví dụ vô cùng tiêu biểu bất đắc dĩ. Thêm vào đó, thưa bà, là sự mù lòa về trí tuệ mà chúng ta có thể thấy một mẫu vật chính là đứa con trai thú vị của bà, thứ trí tuệ đôi khi lóe lên vài tia sáng bình minh nhưng lại chẳng thể xem là bóng tối hoàn toàn để mà tin tưởng được. Chính vì thế, thưa bà, tôi mới mạn phép kéo nó đi chỗ khác một lát để bà cháu ta có dịp hàn huyên, và hẳn bà sẽ châm chước cho sự thận trọng xuất phát từ sự tế nhị của tôi đối với bà, phải không thưa bà?

Sau khi tuôn một tràng với vô số điệu bộ văn hoa, lão rút từ trong vạt áo ra một chiếc bình dẹt bằng đá, kẹp nút chai giữa hai hàm răng, rồi chế thêm một lượng lớn chất lỏng từ chiếc bình ấy vào vại nước râm mát của mình. Lão lịch sự nốc cạn ly chúc sức khỏe bà và các quý bà, đặt chiếc bình trống không xuống và chép miệng đầy thỏa mãn.

– Tôi là một công dân của thế giới, thưa bà, – người mù vừa đóng nắp bình vừa nói, – và nếu tôi có vẻ cư xử hơi tự do thì nguyên nhân là vì thế. Chắc bà đang tự hỏi tôi là ai, thưa bà, và điều gì đã đưa tôi đến đây. Với chút ít trải nghiệm về bản chất con người mà tôi có, tôi có thể đi đến kết luận đó mà chẳng cần đến đôi mắt để đọc những chuyển động trong tâm hồn bà được khắc họa qua các nét mặt nữ tính. Tôi sẽ thỏa mãn sự tò mò của bà ngay lập tức, thưa bà; ngay lập tức thôi.

Dứt lời, lão đét một cái vào phần lưng rộng của chiếc bình, nhét nó vào trong vạt áo như cũ, rồi vắt chéo chân, khoanh tay, ngồi phệ xuống ghế để chuẩn bị nói tiếp.

Sự thay đổi thái độ của lão diễn ra quá đỗi bất ngờ, sự gian manh và xảo quyệt trong cử chỉ của lão lại càng bị tô đậm thêm bởi tình trạng khiếm thị của lão – bởi chúng ta vẫn quen nhìn thấy ở những kẻ mất đi một giác quan điều gì đó gần như thiêng liêng thay thế vào chỗ trống ấy – và sự biến chuyển này đã gieo rắc bao nỗi sợ hãi trong lòng người phụ nữ đối diện, khiến bà chẳng thể thốt nên lời. Sau khi chờ đợi, có vẻ như để hóng một lời nhận xét hay câu trả lời nào đó, nhưng chờ hoài chẳng thấy, vị khách lại tiếp tục:

– Thưa bà, tôi tên là Stagg. Một người bạn của tôi – kẻ hằng ao ước có vinh hạnh được gặp bà suốt năm năm qua – đã ủy thác cho tôi đến gặp bà. Tôi rất sẵn lòng thì thầm tên của vị quý ông ấy vào tai bà đấy. – Khỉ thật, thưa bà, bà điếc à? Bà có nghe tôi nói là tôi rất sẵn lòng thì thầm tên bạn tôi vào tai bà không?

– Ông không cần phải nhắc lại đâu, – người góa phụ nghẹn ngào thốt lên; – tôi thừa hiểu ông là người của ai phái tới rồi.

– Nhưng với tư cách là một người đàn ông trọng danh dự, thưa bà, – người mù vừa nói vừa đấm ngực bình bịch, – kẻ mang những giấy ủy nhiệm không thể chối cãi, tôi xin phép được NÓI RA tên của vị quý ông đó. Vâng, vâng, – lão nói thêm, dường như thính tai bắt kịp cả chuyển động bàn tay của bà, – nhưng không nói lớn đâu. Xin phép bà, tôi muốn được thì thầm đôi lời.

Bà bước về phía lão và cúi người xuống. Lão thì thầm một từ vào tai bà; và vừa vặn vẹo đôi tay, bà vừa đi qua đi lại trong phòng như một kẻ tâm thần. Người mù với vẻ bình thản hoàn toàn lại lôi chai ra, rót thêm một ly; cất chai đi như trước; và vừa uống nhâm nhi từng ngụm, vừa lặng lẽ dõi theo bà bằng khuôn mặt hướng về phía bà.

– Bà chậm chạp trong chuyện trò quá đấy, góa phụ ạ, – lão cất lời sau một lúc ngưng uống. – Kiểu này khéo chúng ta phải trò chuyện trước mặt con trai bà mất thôi.

– Ông muốn tôi phải làm gì? – bà đáp. – Ông muốn gì nào?

– Chúng ta nghèo mà, góa phụ ơi, chúng ta nghèo lắm, – lão đáp trả, giơ bàn tay phải ra và lấy ngón cái chà xát vào lòng bàn tay.

– Nghèo ư! – bà kêu lên. – Thế còn tôi thì sao?

– So sánh là khập khiễng lắm, thưa người đẹp, – người mù nói. – Tôi không biết, cũng chẳng quan tâm. Tôi chỉ nói là chúng ta nghèo. Hoàn cảnh của bạn tôi có phần lận đận, và tôi cũng thế. Chúng ta phải đòi lại quyền lợi của mình, thưa góa phụ, hoặc là bà phải mua chuộc chúng tôi để yên thân. Nhưng bà thừa biết điều đó chẳng kém gì tôi, nói năng làm gì nữa cho dài dòng?

Bà vẫn đi qua đi lại đầy hoảng loạn. Cuối cùng, dừng phắt lại trước mặt lão, bà cất giọng hỏi:

– Hắn có ở gần đây không?

– Có chứ. Ngay gần đây thôi.

– Thế thì tôi tiêu đời rồi!

– Không tiêu đời đâu, góa phụ ạ, – người mù điềm tĩnh đáp; – chỉ là tìm thấy nhau thôi. Tôi gọi hắn vào nhé?

– Tuyệt đối không! – bà rùng mình đáp.

– Rất hay, – lão đáp, lại vắt chéo chân, bởi ban nãy lão vừa làm bộ như sắp đứng dậy đi ra cửa. – Tùy bà thôi, góa phụ ạ. Sự có mặt của hắn xét cho cùng cũng chẳng lấy gì làm cần thiết. Nhưng cả hắn và tôi đều phải sống; mà muốn sống thì phải ăn phải uống; muốn ăn muốn uống thì phải có tiền: – tôi không nói thêm gì nữa.

– Ông có biết tôi đang túng quẫn và khốn cùng đến mức nào không? – bà vặn lại. – Tôi không nghĩ là ông biết, hay có thể biết được đâu. Nếu ông sáng mắt và nhìn quanh cái chốn nghèo nàn này mà xem, chắc ông đã rủ lòng thương tôi rồi. Ồ! Xin hãy để chính nỗi bất hạnh của mình làm mềm lòng ông, bạn hiền ạ, và hãy dành chút đồng cảm cho nỗi đau của tôi.

Người mù búng tay đáp:

– Lạc đề rồi thưa bà, lạc đề rồi. Tôi là kẻ có trái tim mềm mại nhất đời, nhưng tôi chẳng thể sống bằng trái tim ấy được. Khối kẻ sống sung túc nhờ một cái đầu rỗng tuếch, chứ nếu mang một trái tim cùng chất lượng ấy thì chỉ tổ vướng víu to. Nghe tôi đây. Đây là chuyện làm ăn, tình cảm hay cảm xúc chẳng dính dáng gì đến lúc này cả. Với tư cách là một người bạn chung, tôi muốn dàn xếp nó sao cho thỏa đáng nếu có thể; và sự tình là thế này. – Nếu hiện tại bà rất nghèo, thì đó là do bà tự chọn. Bà có những người bạn luôn sẵn sàng giúp đỡ khi lỡ bước sang sông. Bạn tôi đang lâm vào cảnh ngặt nghèo và cô độc hơn hầu hết mọi người, và vì bà với hắn cùng gắn kết trong một mối duyên nợ chung, dĩ nhiên hắn trông cậy vào bà để giúp đỡ hắn. Hắn đã ăn dầm ở dề nhà tôi một thời gian dài (như tôi vừa nói đấy, tôi rất mềm lòng mà), và tôi hoàn toàn đồng tình với việc hắn ôm ấp suy nghĩ này. Bà lúc nào cũng có mái nhà che đầu; còn hắn thì luôn là kẻ lang thang vô gia cư. Bà có con trai để ủi an bầu bạn; còn hắn chẳng có một ai. Quyền lợi không thể cứ nghiêng về một phía mãi được. Bà cùng chung một chiến thuyền, chúng ta phải chia sẻ lại trọng tải cho đều tay hơn một chút chứ.

Bà định cất lời nhưng lão chặn lại và nói tiếp.

– Con đường duy nhất để giải quyết việc này, là thỉnh thoảng gom góp một ít tiền cho bạn tôi; và đó là lời khuyên của tôi. Hắn chẳng ôm hận thù gì với bà đâu, thưa bà: thậm chí dù bà đã đối xử tệ bạc với hắn không chỉ một lần và có thể nói là đuổi hắn ra khỏi nhà, hắn vẫn dành cho bà sự kính trọng đến mức tôi tin rằng dẫu bà có làm hắn thất vọng lúc này, hắn vẫn đồng ý nhận nuôi dạy đứa con trai của bà và nhào nặn nó nên người.

Lão nhấn mạnh vào những từ cuối cùng này và ngưng lại như để thăm dò xem chúng tạo ra hiệu quả gì. Bà chỉ đáp lại bằng những giọt nước mắt.

– Nó là một thằng bé có triển vọng, – người mù trầm ngâm nói, – cho nhiều mục đích đấy chứ, và cũng chẳng ngại thử vận may trong ít nhiều biến động và náo nhiệt, nếu tôi đoán qua những gì nghe nó tán gẫu với bà tối nay. – Nào. Tóm lại một câu, bạn tôi đang cực kỳ cần gấp số tiền hai mươi bảng. Một người có thể từ bỏ niên kim như bà chắc chắn kiếm nổi số tiền đó cho hắn. Thật tiếc nếu bà phải phiền lòng. Trông bà có vẻ rất yên bề gia thất ở chốn này, và bỏ ra chừng đó để giữ lấy sự yên ổn ấy cũng đáng lắm chứ. Hai mươi bảng, thưa góa phụ, là một đòi hỏi vừa phải. Bà biết phải xin xỏ ở đâu mà; chỉ cần một chuyến bưu điện là tiền về tay. – Hai mươi bảng cơ đấy!

Bà định mở miệng đáp lại lần nữa, nhưng lão lại chặn họng.

– Đừng vội nói gì lúc này; rồi bà sẽ phải hối hận đấy. Hãy suy nghĩ về nó một lúc đi. Hai mươi bảng – tiền của thiên hạ – dễ ợt ấy mà! Cứ ngẫm nghĩ kỹ đi. Tôi chẳng vội gì đâu. Trời sắp tối rồi, và nếu tôi không ngủ lại đây, tôi cũng chẳng đi được bao xa đâu. Hai mươi bảng! Hãy cân nhắc đi thưa bà, cho hẳn hai mươi phút; mỗi bảng tính ra một phút, thế là quá công bằng rồi nhé. Tranh thủ lúc đó tôi ra hít thở không khí chút, khí trời ở vùng này dịu ngọt và dễ chịu lắm.

Nói đoạn, lão lần mò tìm đường ra cửa, mang theo cả chiếc ghế của mình. Rồi ngồi phịch xuống bên dưới một giàn kim ngân đang xòe rộng, dạng hai chân vắt ngang ngưỡng cửa để chẳng ai có thể bước ra vào mà lão không hay biết, lão rút từ trong túi ra một chiếc tẩu, hòn đá lửa, thanh thép và hộp bùi nhùi rồi bắt đầu châm lửa hút. Đó là một buổi tối tuyệt đẹp, mang cái vẻ dịu dàng và thuộc vào thời điểm trong năm mà hoàng hôn rực rỡ nhất. Thỉnh thoảng dừng lại để nhả vòng khói từ từ bay lên và hít hà hương thơm dễ chịu của các loài hoa, lão cứ thong thả ngồi đó – tựa như túp lều này là cơ ngơi chính chủ của mình và lão đã nắm quyền sở hữu hợp pháp suốt cả đời – kiên nhẫn chờ đợi câu trả lời của người góa phụ cùng sự trở về của Barnaby.