Giữa chuyến viếng thăm cuối cùng của Sir George Galbraith và lần tiếp theo có khoảng thời gian cách biệt sáu tháng. Trong khoảng thời gian ấy, Beth đã làm việc chăm chỉ: đọc đi đọc lại những cuốn sách ông đã cho cô mượn, viết lách, và có lẽ quan trọng nhất là chiêm nghiệm khi ngồi trong căn phòng bí mật của mình, bận rộn với những đường thêu tuyệt đẹp để trả món nợ khủng khiếp kia. Cô đã kiếm được bảy bảng lúc bấy giờ, và Dì Grace Mary đã gửi cho cô năm bảng làm quà một cách lén lút, khuyên cô cứ giữ lấy và đừng nói gì với ai — Dì Grace Mary thừa hiểu tính tình những ông chồng. Beth mỉm cười khi đọc bức thư. Bản thân cô cũng bắt đầu hiểu thế nào là chồng — những ông chồng kiểu Chú James. Cô bỏ năm bảng vào khoản tiền tiết kiệm bí mật của mình, và thầm tạ ơn trời đất vì số tiền đang dần tăng lên từng chút một.
Nhưng cô ước gì Sir George sớm quay lại. Ông là một người bận rộn và sống ở đầu bên kia của hạt, nên cô không thể mong ông vì cô mà đến Slane; thế nhưng chắc chắn sẽ có điều gì đó quan trọng hơn đưa ông đến vào một lúc nào đó, và khi ấy cô có thể hy vọng được gặp ông. Cô biết ông sẽ không bỏ rơi cô. Cô cũng đã chuẩn bị sẵn một số bản thảo để trao gửi cho ông lúc này nếu ông lặp lại nhã ý; nhưng cô quá rụt rè để gửi cho ông ngoại trừ khi có yêu cầu đặc biệt từ ông.
Cô tràn đầy năng lượng giờ đây khi khả năng tự tạo dựng sự nghiệp đã mở ra trước mắt, nhưng đó là thứ năng lượng được kìm nén một cách bình lặng của một bản chất mạnh mẽ. Cô chưa từng cho rằng mình có thể hành nghề mà không cần học hỏi, và cô đã sẵn sàng trải qua một thời gian dài học việc văn chương nếu cần thiết. Cô tâm niệm sẽ viết, viết và viết cho đến khi nắm bắt được uy lực diễn đạt. Về những điều mình sẽ phải diễn đạt, cô chưa bao giờ bận tâm lo lắng. Chính nhu cầu giãi bày những gì bên trong đã thúc đẩy cô vào cuộc. Cô sẽ chẳng bao giờ phải ngồi bên bàn viết với cây bút trên tay để chờ đợi ý tưởng xuất hiện. Cô đã vô tình phát hiện ra rằng mình có thể tìm được vô số sách, đúng loại cô cần, tại Thư viện Công cộng ở Slane. Dan chưa từng bận tâm tham khảo sở thích đọc sách của cô, nhưng anh có thói quen tự mang về nhà những tiểu thuyết ba tập từ thư viện, một dạng văn học mà anh vô cùng thích thú bất chấp những lời chỉ trích của chính mình. Anh bắt Beth đọc to chúng cho anh nghe vào buổi tối, cuốn này nối tiếp cuốn khác — một chuỗi tiếp nối vô tận — trong khi anh hút thuốc và uống rượu whisky pha soda. Ban đầu tự tay anh mang chúng về nhà, nhưng chẳng mấy chốc lại thấy việc đi lấy sách thật phiền phức, thế là anh sai cô đi; và chính khi ấy cô phát hiện ra trong thư viện còn có những cuốn sách khác. Người thủ thư, một người có học thức và thông minh, thường giúp cô trong việc lựa chọn sách. Họ có những cuộc trò chuyện dài với nhau, trong đó ông đưa ra nhiều gợi ý, đồng thời trao cho Beth không ít lời khuyên cùng những thông tin vô giá đối với cô. Ông là người bạn tâm giao duy nhất của cô tại Slane, và những cuộc trò chuyện kéo dài với cô thường giúp cô thoát khỏi chính mình và vực dậy tinh thần. Ông nào có ngờ mình lại là chỗ dựa lớn lao nhường nào cho tâm hồn cô đơn bé nhỏ ấy. Phần lớn thời gian, cô ít quan tâm đến bản thân những cuốn sách hơn là những con người đã viết ra chúng; tiểu sử, tự truyện, và bất kỳ mẩu giai thoại nào về các tác giả cùng phương pháp sáng tác của họ đều được cô ngấu nghiến. Cuộc sống theo cách họ đã sống, chứ không phải theo cách họ quan sát và tưởng tượng, đối với cô là quan trọng hơn cả; và khi cô đọc rồi suy ngẫm, ngồi một mình trong sự cô độc kỳ diệu của căn phòng kín, lòng tự trọng của cô lớn dần lên. Tâm trí cô, vốn từng buông thả, nuôi dưỡng bằng những giấc mơ uể oải trong những ngày tháng rảnh rỗi và thiếu kỷ luật, nay ngày càng đi vào nền nếp dưới sự kiểm soát, và dần trở nên mạnh mẽ hơn khi cô rèn luyện nó. Cô ngừng giận dữ và lo lắng về những rắc rối gia đình, ngừng kỳ vọng chồng mình sẽ mang lại hạnh phúc cho cô dưới bất kỳ hình thức nào, ngừng đau buồn vì những sự hắt hủi và thờ ơ từng làm tổn thương lẫn hoang mang sâu sắc trong năm đầu tiên sống tại Slane; và dần học cách gìn giữ tâm hồn mình trong sự im lặng đầy tự trọng chừng nào sự im lặng ấy còn là tốt nhất, cảm nhận sâu thẳm trong tôi một thứ sức mạnh sẽ đưa cô vượt lên trên tất cả những điều này và cuối cùng đặt cô vào một không gian khác, giữa những bậc tinh hoa — cảm nhận điều này thông qua năng lực tiềm ẩn mang lại sự an ủi cho cô, dẫu cho cô vẫn chưa thể diễn đạt nó thành lời một cách rõ ràng. Khi đọc về những người đi trước, cô cảm thấy một mối dây liên kết kỳ lạ với họ; cô thấu hiểu nỗi buồn của họ, nắm bắt những khó khăn họ gặp phải, được nâng niu bởi những hoài bão và tự hào trước thành công của họ. Sự vĩ đại của họ chưa bao giờ làm cô nhụt chí; ngược lại, cô cảm thấy vô cùng gần gũi với họ trong mọi trải nghiệm, thoải mái một cách chưa từng có so với những con người nhỏ mọi xung quanh. Cô vô cùng thích thú khi tìm thấy ở họ một nét nhỏ hay thói quen nào đó mà chính cô cũng đã phát triển hoặc vướng phải, chẳng hạn như những gì cô tìm thấy trong phần đầu cuốn Histoire de ma Vie của George Sand, và trong cuộc đời của chị em nhà Brontë. Dưới ảnh hưởng của những trang sách bổ ích, tâm trí cô, được nâng đỡ và kích thích, trở nên hoạt bát một cách nhạy bén. Nó có một thói quen là lóe sáng rời khỏi chủ đề đang nghiên cứu để hướng đến một điều hoàn toàn lạc đề. Cô có thể bắt đầu bài luận về Định mệnh hoặc Cái đẹp của Emerson với tất cả sự hào hứng, rồi ngay sau đó, khi đôi mắt vẫn dõi theo từng dòng chữ, tâm trí cô đã bận rộn xây dựng cho mình một bộ nguyên tắc văn chương. Những ngày ấy, tư duy của cô liên tục chịu ảnh hưởng bởi bất kỳ tác giả nào cô quan tâm, đặc biệt là khi văn phong của họ mang nhiều nét cách điệu. Vô tình, chẳng hạn như khi đọc Macaulay, những suy nghĩ của cô bỗng mang sắc thái giáo điều, ngắt quãng bằng những câu ngắn và sắc bén. Cô cũng bắt chước những nét độc đáo của De Quincey, của Carlyle, và cả vẻ trang nghiêm mộc mạc của Ruskin — điều vốn không hề dễ dàng; và cô đã viết ra những đoạn văn phỏng theo phong cách của từng tác giả ấy trước khi nhận ra ảnh hưởng mà họ đang tạo lên mình. Nhưng thật bất hạnh cho cô khi sự chú ý đã bị chuyển hướng từ nội dung cần diễn đạt sang phương thức diễn đạt. Kể từ lúc cô bắt đầu xem phong cách và từ vựng văn xuôi như một thứ gì đó cần phải thu nhận riêng biệt, dòng suy nghĩ tự nhiên của cô bị kìm hãm và cản trở, để rồi cô tự tiêu hao sức lực vào việc đẽo gọt công cụ, ví như thế, thay vì dùng công cụ ấy để kiến tạo tác phẩm. Khi đọc sách, hễ rơi vào quỹ đạo của những bộ óc hàn lâm, cô liền đánh mất hoàn toàn vẻ tươi mới tự nhiên và chỉ chuốc lấy sự giả tạo. Tiếng Anh của cô trở nên nặng nề bởi những từ gốc Latin. Cô lấy những cụm từ vốn tuôn trào từ ngòi bút, mang sức nặng bởi sự hùng hồn giản dị, rồi nhọc công nhào nặn, xoay chuyển chúng cho đến khi vắt kiệt mọi sức sống; rồi sau đó, nhầm lẫn giữa sự nỗ lực và sức mạnh, bản thân sau khi mệt lừ lại cảm thấy vô cùng mãn nguyện. Vì quá rụt rè không dám tin mình có năng năng khiếu tự nhiên, cô đinh ninh rằng bản thân càng nhọc công bao nhiêu thì kết quả càng tuyệt vời bấy nhiêu; và hệ quả là cô chẳng làm được việc gì nên hồn ngoại trừ như một bài tập rèn luyện sự khéo léo. Dù vậy, cô vẫn đang trong thời gian học việc — vấp ngã và rút ra bài học.
Đã là cuối mùa thu khi cô gặp lại người bạn tốt Sir George Galbraith. Ông đến vào một buổi sáng tươi tắn, quang đãng và se lạnh, và bắt gặp cô đang ở ngoài vườn, sải bước nhanh nhẹn qua lại, trông vô cùng phấn chấn trước bầu không khí trong lành. Khi nhìn thấy ông đang tiến về phía mình, cô thốt lên một tiếng kêu nhỏ đầy vui sướng và vội vã bước tới đón.
"Em vẫn luôn mong được gặp anh," cô nói theo cách tự nhiên của mình; "nhưng em biết khoảng cách xa xôi thế nào và thời gian của anh bận rộn ra sao. Thật rất tốt bụng khi anh ghé qua."
"Chỉ vì khoảng cách và thời gian mới ngăn cản anh không đến sớm hơn," ông đáp lời. "Nhưng, nói cho anh nghe đi, dạo này em thế nào rồi? Và em còn suy nghĩ gì về việc tạo dựng sự nghiệp cho riêng mình nữa không?"
"Em chẳng nghĩ gì khác ngoài điều đó," Beth đáp với vẻ mặt rạng rỡ; "và em tự hỏi sao mình lại từng nghĩ đến chuyện khác, bởi vì ý nghĩ ấy, em tin là đã nằm trong em suốt cả cuộc đời. Em chắc cũng từng bàn về nó từ rất sớm, vì gần đây em chợt nhớ ra mình từng được một người dì lớn tuổi khuyên nhủ — người bạn tốt nhất và quý giá nhất mà em từng có — là chỉ viết những gì đang hiện hữu — hoặc hướng đến việc — nuôi dưỡng tâm hồn."
Ông gật đầu tán thành. "Từ hạt giống ấy ắt sẽ thu gặt được mùa màng bội thu," ông nói. "Nhưng em sẽ chọn hướng đi nào?"
"Em không biết."
"Chắc chắn không phải tiểu thuyết rồi chứ?"
"Không có gì là chắc chắn cả — bất cứ điều gì đến và vẫy gọi sự giãi bày."
Họ cùng nhau rải bước qua lại, và có một khoảng lặng.
"Anh có ngờ rằng em sẽ thử viết tiểu thuyết không, và anh có nghĩ em nên làm thế không?" Beth cuối cùng cất lời hỏi.
"Anh nghĩ là anh có ngờ tới," ông đáp; "nhưng còn việc em có nên hay không, điều đó tùy thuộc vào quyết định của em. Có rất nhiều điều người ta phản đối việc đọc và viết tiểu thuyết. Anh nghĩ chính De Quincey đã nói rằng tiểu thuyết là thứ thuốc phiện của phương Tây; và bản thân anh cũng nhận thấy việc đọc tiểu thuyết là một trong những thói quen xấu ngấm dần vào con người cho đến khi họ bị nó nô dịch, bị nó làm cho đồi trụy; và nếu người đọc đã rơi vào hoàn cảnh ấy, thì người viết sẽ phải chịu đựng những gì?"
Beth nheo mày trước câu nói này. "Nhưng đó chỉ là một mặt của vấn đề thôi phải không anh?" cô hỏi sau một thoáng suy ngẫm. "Em nhận thấy trong mọi sự việc đều tồn tại một tính hai mặt kỳ lạ, một mặt đúng và một mặt sai. Sự hỗn loạn là mặt trái của trật tự, đau khổ là mặt trái của hạnh phúc, giả dối là mặt trái của sự thật, cái ác là mặt trái của cái thiện; và với em, việc đọc tiểu thuyết — dẫu em biết nó có thể trở thành một thói hư tật xấu — cũng có thể biến thành một đức tính tốt. Điều đó phụ thuộc vào người cầm bút."
"Và vào gu thẩm mỹ của người đọc nữa," ông gợi ý. "Nhưng anh tin rằng gu thưởng thức của 'đông đảo độc giả' thông thái tốt hơn nhiều so với người ta vẫn tưởng. Tâm trí luôn khao khát được nuôi dưỡng; và thành công phi thường của những cuốn sách có chứa đựng bất kỳ nỗ lực nào, dẫu hãy còn non kém, nhằm cung cấp thức ăn cho tư duy — khác biệt với những tác phẩm chỉ mang lại chất liệu để phân tán sự chú ý — chính là minh chứng rõ ràng cho nỗ lực vô thức vẫn luôn diễn ra nhằm bồi đắp tâm hồn. Bản thân anh tin rằng tiểu thuyết hay có thể làm được nhiều điều hơn bất kỳ hình thức văn học nào khác trong việc cải thiện tâm trí, mở rộng sự đồng cảm và phát triển khả năng phán đoán — một phần bởi vì nó nhìn thấu những mạch nguồn ẩn giấu của hành động, và làm cho mọi thứ vốn mờ mịt trong xung động và động cơ trở nên sáng tỏ trước mắt chúng ta. Chẳng hạn như tiểu sử, thông thường chỉ lướt qua bề mặt cuộc đời; còn trong lịch sử, nơi con người chỉ là con rối bị điều khiển bởi các sự kiện, bản chất con người gần như chẳng còn bao nhiêu."
"Em tự hỏi không biết anh có đọc nhiều tiểu thuyết không," Beth nói. "Em phải đọc chúng cho chồng nghe đến phát ngán lên được. Và em đã tự nhủ, nếu có ngày mình thử viết một cuốn, em sẽ tránh xa mọi thứ mang tính
khuôn sáo. Chẳng hạn như em sẽ không bao giờ có một nữ chính đẹp không tì vết. Em phát ngấy với sinh linh ấy lắm rồi. Khi chạm trán cô ta, nhất là lúc cô ta sở hữu mái tóc vàng dài cả thước, làn da hoàn hảo không một vết hấy, và đôi mắt to đến phi lý, em lại cảm thấy chỉ muốn rên rỉ và gấp sách lại. Em đã gặp cô ta quá nhiều lần trên những nẻo đường mòn mỏi của tiểu thuyết! Em thuộc làu từng biến thể của cô ta rồi! Cô ta chẳng có gì ngoài những từ ngữ cực cấp, và rập khuôn như bức tượng thân mình Ai Cập, với sự hoàn hảo thể xác vĩnh cửu ấy. Em thấy cô ta nhàm chán chẳng khác gì ma-nơ-canh của tiệm hớt tóc. Phải thừa nhận rằng một người phụ nữ sở hữu mái tóc vàng mà vẫn xoay xở để trông giống một quý bà, hoặc chí ít là có phong thái ấy ngay cả trong sách, quả là một điều kỳ diệu, xét đến tất cả những gì gắn liền với mái tóc vàng trong thời đại chúng ta; nhưng em sẽ tránh sự bất thường cũng như sự rập khuôn. Em cũng sẽ không viết những cuốn sách rối rắm tầng tầng lớp lớp cốt truyện, hay lấy câu chuyện tình yêu vĩnh cửu làm trục xoay — điều mà đối với em cho thấy sự mất cân bằng lớn ở một tác giả, sự thiếu vắng hoàn toàn ý thức về tỷ lệ, cứ như thể trong cuộc đời chẳng còn gì đáng quan tâm ngoài các mối quan hệ nam nữ. Nhưng ôi!" cô ngắt lời, "em mới trân trọng làm sao cái gọi là sự khó khăn trong khâu chọn lọc! Khi viết về một đời người, nếu ta có thể trình bày mọi khía cạnh của nó, chứ không chỉ riêng một giai đoạn — cả mặt tốt lẫn mặt xấu, niềm vui và nỗi buồn, những khoảnh khắc mạnh mẽ lẫn yếu đuối, khôn ngoan lẫn khờ dại, đau khổ lẫn niềm hoan hỉ thuần khiết — đó sẽ là một bức tranh tuyệt mỹ biết bao!"
"Đúng vậy; và nó vượt xa tầm với của độc giả thông thường biết bao, những kẻ chẳng bao giờ hiểu nổi sự phức tạp," ông đáp. "Nhưng anh nghĩ đó là một dấu hiệu tốt cho cơ hội thành công của em khi em phàn nàn về sự khó khăn trong việc chọn lọc chất liệu thay vì than vãn về sự thiếu hụt trải nghiệm sống. Hầu hết những người trẻ khao khát danh tiếng văn chương thường cằn nhằn rằng họ bị kìm hãm vì thiếu trải nghiệm. Họ hiếm khi bằng lòng với chất liệu đang có sẵn ngay trong tầm tay — chính cuộc sống mà họ am hiểu. Họ muốn đến sống ở London, nơi dường như họ nghĩ rằng bất cứ ai đáng quen biết cũng đều tề tựu ở đó."
"Em hoàn toàn không có cảm giác ấy," Beth nói. "Ta có thể gặp những con người tuyệt vời nhất ở London, nhưng em không tin rằng họ đang ở trạng thái tuyệt vời nhất của mình. Sự cọ xát của đám đông đã mài mòn đi cá tính của họ. Giữa chốn đông đúc, về mặt tinh thần, em có cảm giác như mình đang lạc vào một mê cung dây điện thoại. Suy nghĩ của quá nhiều con người tuôn trào theo đủ mọi hướng xung quanh khiến em rối bời và ngợp thở."
"Có vẻ như em không thích bất cứ điều gì khác thường."
"Vâng, em không thích," Beth đáp. "Em thích những điều bình thường — những gì diễn ra hằng ngày. Những sự kiện lớn lao không phải là thứ mang ý nghĩa sâu sắc nhất, và những con người vĩ đại cũng chẳng phải là điển hình nhất. Chính những điều nhỏ nhặt mới làm cho cuộc sống này đáng sống. Người đến và nói những lời khôn ngoan không phải là người chúng ta yêu thương, cũng chẳng phải người làm chúng ta hứng thú nhất. Những người chúng ta yêu thương đồng cảm với chúng ta trong những biến cố đời thường của
cuộc sống, và cùng chúng ta bàn luận về chúng, chỉ đôi chút chạm đến — nếu có — những suy nghĩ do chúng sinh ra. Thông thường em không muốn biết người ta nghĩ gì; em muốn biết họ đã trải nghiệm những gì. Những người nói về thực tế, em thích; những người nói về lý thuyết, em né xa. Và nhìn chung, em nghĩ mình sẽ mãi yêu quý những người tử tế hơn là những kẻ thông minh. Em tin rằng chúng ta nợ họ nhiều hơn, và cũng học hỏi từ họ nhiều hơn — về bản chất con người, thứ mà suy cho cùng mới là điều chúng ta cần thấu hiểu."
"Nhưng đôi khi những người thông minh cũng tử tế đấy chứ," Sir George nói.
"Khi họ tử tế, tất nhiên mọi thứ sẽ thật hoàn hảo," Beth đáp. "Nhưng đánh giá những kẻ thông minh ngày nay qua những gì họ viết, em không thể thường xuyên thấy họ như vậy. Tác phẩm của những cây bút hiện đại sắc sảo nhất của chúng ta, đặc biệt là người Pháp, làm em ngấy ngở bởi sự thông minh của họ; nhưng chúng kiêu ngạo, trống rỗng, hoài nghi, đau bao tử; chúng kêu gọi lý trí nhưng trái tim lại ra đi trong trống trải. Rất ít người trong số họ biết hoặc thể hiện được điều cần thiết duy nhất — rằng hạnh phúc là đích đến của cuộc đời; và rằng bằng cách cố gắng sống đúng đắn, chúng ta giúp nhau đạt được hạnh phúc. Đó là điều duy nhất rất đáng để thấu hiểu trên thế giới này; nhưng bất chấp sự khéo léo của mình, họ lại không đủ thông minh để nhìn thấy điều đó."
"Anh nhận ra em là một người theo chủ nghĩa lạc quan," Sir George mỉm cười nói, "và anh hoàn toàn đồng ý với em. Chừng nào chúng ta còn hiểu rằng hạnh phúc là đích đến của cuộc đời, và cách tốt nhất để đảm bảo điều đó cho chính mình là giúp người khác đạt được nó, thì chúng ta đang đi đúng hướng. Tất nhiên, hạnh phúc ở đây không có nghĩa là sự kích thích phấn khích, cũng không hoàn toàn là niềm vui ta nhận từ người khác; mà là sự mãn nguyện tĩnh lặng trong tâm hồn, lòng khoan dung rộng lượng và tình yêu thương phải luôn tuôn trào từ bên trong chúng ta, biến sự hiện diện của chúng ta thành nguồn suối của niềm vui và sức mạnh cho tất cả những ai quen biết."
Họ đi qua đi lại một lúc trong im lặng, rồi Sir George hỏi cô nghĩ thế nào về một số mẫu văn phong và nghệ thuật trong văn chương mà ông đã cho cô mượn để nghiên cứu.
"Em chưa biết nữa," Beth nói. "Tâm trí em đang trong trạng thái hỗn mang về vấn đề đó. Em có cảm giác như mình đang chối bỏ cả 'văn phong' lẫn 'nghệ thuật'. Em đòi hỏi một điều gì đó lớn lao hơn hoặc khác biệt hơn, và chưa bao giờ cảm thấy thỏa mãn. Nhưng hãy nói cho em nghe anh nghĩ gì về các nhà văn theo trường phái chú trọng văn phong đi."
"Anh thấy họ rất xuất chúng," ông đáp, "nhưng tác phẩm của họ giống như bức ảnh chụp so với bức tranh vẽ, là sự chính xác vô hồn của cỗ máy đối với sự sai sót đầy cuốn hút và nhạy cảm của bàn tay con người. Không, anh không mặn mà với những cây bút được ca ngợi đặc biệt về văn phong. Thông thường anh thấy tác phẩm của họ lạnh lẽo và trơ trọi. Anh muốn một thứ gì đó ấm áp hơn — tràn trề nhựa sống hơn. Hầu hết những nhà văn theo trường phái phong cách đều viết như thể họ bắt đầu bằng việc tậu lấy một văn phong rồi sau đó phải ngồi chờ đợi một đề tài xuất hiện. Anh tin rằng văn phong chính là kẻ thù của nội dung. Bạn vắt kiệt mọi dòng máu khỏi đề tài của mình khi
bạn ép nó phải tuân theo một văn phong được gọt giũa kỹ lưỡng, thay vì để văn phong tự hình thành từ chính nhu cầu giãi bày. Đây đúng là một thứ tà đạo, anh biết thế, và vài năm trước anh sẽ chẳng dám mạo muội thốt lên điều này; nhưng giờ đây, anh phải nói rằng: hãy cho anh một văn phong xuất phát tự nhiên từ đề tài, từ tâm trí và tính cách của bạn, chứ không phải một sản phẩm nhân tạo mà là tự nhiên; và dẫu nó có đầy rẫy khuyết điểm như bản tính con người, đủ mọi loại khuyết điểm, miễn là không có sự tàn nhẫn của trái tim — đó mới là tội lỗi không thể dung thứ ở một nhà văn — nếu bạn đã đặt chính cá tính của mình vào tác phẩm, anh cam đoan rằng bạn sẽ chạm đến đích sớm hơn và được đọc lâu hơn so với nhà văn được ngưỡng mộ nhất thời đại. Hãy sẵn sàng hy sinh hình thức để đổi lấy sự chính xác, tránh xa những điều rực rỡ kỳ ảo để hướng tới sự giản dị và trực diện. Vấn đề là hiệu quả đạt được ra sao miễn là nó đến một cách chân chính? Nhưng tất nhiên người ta sẽ nói rằng người này, người kia hay người nọ đâu đạt được hiệu quả theo cách đó; họ sẽ đem bạn ra so sánh với những vĩ nhân để hạ nhục bạn."
"Ôi, điều đó đối với em chẳng có nghĩa lý gì miễn là em tạo ra được hiệu quả của chính mình," Beth ngắt lời. "Đó chính là điểm em đang đứng lúc này. Em muốn là chính mình. Nhưng xin anh đừng nghĩ rằng em quá tự tin. Nếu em đi sai đường, em hy vọng mình sẽ nhận ra kịp thời; và em chắc chắn sẽ là người đầu tiên thừa nhận điều đó. Em không muốn chứng tỏ mình đúng; em muốn vươn tới chân lý."
“Thế thì em sẽ đến đích,” ông quả quyết. “Nhưng trên hết, hãy nhớ đừng để bản thân bị dắt mũi bởi những lời sáo rỗng của nghệ thuật nếu em có điều gì đặc biệt muốn nói. Nếu một nhà văn muốn có ích cho thời đại của mình chứ không chỉ là kẻ làm vui cho đám đông, anh ta phải hiểu rằng tư duy đúng đắn, cảm xúc chân thực và tri thức quan trọng hơn nghệ thuật rất nhiều. Khi em ngỏ lời với số đông khờ khạo, em không chỉ phải đưa ra chủ đề của mình, mà còn phải bảo họ phải suy nghĩ thế nào về nó, nếu không sẽ có những sự diễn giải sai lệch vô cùng tinh vi. Em có thể đặt niềm tin vào trái tim của đám đông nếu em chạm tới được nó; nhưng khối óc của họ, trong giai đoạn phát triển hiện tại, vẫn là một cỗ máy bất hoàn hảo, phần lớn bị điều khiển bởi sự ngu ngốc. Con người có thể tự mình nhìn ngắm cuộc đời, nhưng họ không phải lúc nào cũng nhìn thấu ý nghĩa của nó, ngọn ngành nguồn cội, vạn vật từ đâu đến và đang ngả về đâu, để rồi những bài học của cuộc đời bị bỏ quên — hoặc sẽ bị bỏ quên nếu không có những nỗ lực từ các nhà tiểu thuyết hiện đại.”
Beth ngẫm nghĩ một lúc, rồi nói: “Em rất mừng vì anh nghĩ em là một người lạc quan. Đối với em, bản chất con người lành mạnh luôn nổi giận trước chủ nghĩa bi quan. Tác phẩm còn mãi với thời gian là tác phẩm đem lại niềm vui. Hãy cho chúng tôi thứ gì đó chứa đựng hy vọng — thứ gì đó hướng về phần tốt đẹp nhất trong chúng ta — thứ gì đó, trong lúc chúng ta đọc, kết nối ta với những lý tưởng cao đẹp và khiến ta cảm thấy bản thân tốt hơn thực tế.”
“Đúng là như vậy chính xác,” ông nói. “Trường phái sách nghệ thuật-văn phong
làm chúng ta mệt mỏi bởi vì trong đó chẳng có chút khát vọng nào, chẳng có gì ngoài sự trình bày nghệ thuật buồn tẻ chết người về những tầng lớp cuộc sống tuyệt vọng. Tất cả chỉ là sự trau chuốt lạnh lẽo, như anh đã nói lúc nãy, chẳng có lấy một lời sưởi ấm trái tim hay khuấy động bản chất tốt đẹp hơn.”
“Đó chính là điều em cảm nhận được,” Beth nói; “và thà em viết một câu chuyện giản dị, đầy rẫy những khuyết điểm của tuổi trẻ và sự thiếu hiểu biết, nhưng có lấy một đoạn văn khơi dậy lòng dũng cảm và hy vọng cho một ai đó, còn hơn toàn bộ mớ sáng tác rực rỡ nhưng khô khan ấy. Và em sẽ viết cho phụ nữ, không phải cho đàn ông. Em chẳng màng đến việc làm vui lòng đàn ông. Hãy để họ tự lo lấy trò giải trí của mình, họ chẳng nghĩ gì khác ngoài điều đó. Đàn ông giải trí cho nhau bằng sự khéo léo trí tuệ cùng Nghệ thuật và Văn phong, trong khi phụ nữ bận rộn với những vấn đề lớn lao của cuộc đời và đang dốc toàn lực để tô điểm cho nó thêm tươi đẹp.”
“Giờ thì câu nói ấy mang cái vẻ non trẻ theo nghĩa miệt thị rồi đấy,” Sir George nói. “Chỉ khi chúng ta cực kỳ trẻ dại mới chìm đắm trong những sự khái quát vơ đũa cả nắm như thế.”
Beth đỏ mặt. “Em luôn sợ phán đoán của mình bị bóp méo bởi trải nghiệm cá nhân chật hẹp — em phải cảnh giác với điều đó!” cô thốt lên, thầm nhận thức rằng mình đang nghĩ đến người chồng khi nói câu ấy.
Sir George gật đầu tán thành và nhìn đồng hồ. “Tôi phải đi thôi,” ông nói, “nhưng tôi hy vọng khoảng cách thời gian cho lần ghé thăm tới sẽ không quá dài. Vợ tôi rất tiếc vì đã không thể đến thăm. Bà ấy không đủ sức khỏe để đi xe đường dài như thế. Nhưng bà ấy dặn tôi giải thích và xin lỗi; đồng thời gửi tặng em một ít hoa và trái cây mà bà khẩn khoản mong em nhận cho. Em đã chuẩn bị sẵn phần việc nào cho anh xem lần này chưa? Anh đã nhờ người bạn Ideala của anh cho em xin ý kiến, thực sự rất đáng giá, và cô ấy bảo sẽ vui lòng giúp đỡ. Em phải làm quen với cô ấy mới được. Anh chắc chắn em sẽ vô cùng quý mến cô ấy.”
“Nhưng liệu cô ấy có quý mến em không?” Beth vô thức thốt lên.
“Lại sự non trẻ nữa rồi,” anh nói với nụ cười hiền hậu — đầy bao dung.
“Đó là kết quả của những trải nghiệm buồn đau đấy ạ,” Beth thở dài đáp lại. “Từ trước đến nay chưa có người phụ nữ nào em gặp ở đây thể hiện chút ý định muốn vun đắp tình quen biết với em cả. Hình như em đang bị trừng phạt vì một tội lỗi nào đó mà chính em cũng không biết.”
Sir George trở nên trầm ngâm nhưng không nói gì.
Khi họ đến gần ngôi nhà, Beth nhìn thấy Dan đang lén lút dòm ngó họ từ sau tấm rèm của cửa sổ tầng trên. Chiếc bàn ở sảnh ngập tràn hoa quả mà Sir George mang đến. Beth sai người hầu đi gọi Dan. Cô bé quay lại và thưa rằng bác sĩ không có nhà.
“Vớ vẩn!” Beth nói. “Tôi vừa nhìn thấy anh ấy ở một khung cửa sổ kia mà. Nếu anh lượng thứ, Sir George, tôi sẽ tự đi tìm anh ấy.”
Cô vừa gọi vừa chạy lên lầu, và Dan xuất hiện với vẻ mặt chẳng lấy gì làm vui vẻ cho lắm.
Anh đi xuống gặp Sir George, còn Beth chạy thẳng lên căn phòng bí mật của mình để lấy những bản thảo cùng những cuốn sách Sir George cho mượn, vốn đã được xếp gọn gàng sẵn sàng từ nhiều ngày nay.
Khi ông đã rời đi, Beth nhún nhảy quanh phòng ăn, vỗ tay hoan hỉ.
“Em không sao kìm nén được nữa,” cô thốt lên. “Em thực sự cảm thấy được khích lệ, được tiếp thêm sức mạnh và được nâng niu.”
Cô thoáng nhìn thấy nét mặt của Dan và khựng lại.
“Có chuyện gì thế anh?” cô hỏi.
“Chuyện là tôi sẽ không để yên cho cái trò này tiếp diễn nữa,” anh đáp với giọng cục cằn.
“Trò gì cơ chứ?” Beth gặng hỏi.
“Cái thói gã đàn ông này lảng vảng tán tỉnh cô chứ gì nữa,” anh hằn học đáp trả.
“Em không hiểu anh đang nói gì,” Beth hớt hải.
“Ồ, cô ngây thơ lắm cơ,” anh nhếch mép cười khẩy. “Lát nữa chắc cô còn định bảo hắn đến gặp tôi, cho tôi mượn sách, đi dạo cùng tôi suốt hàng giờ liền, mang hoa quả đến cho tôi nữa cơ đấy! Chắc cô tưởng tôi mù rồi phỏng! Cô đúng là một con người tử tế thật đấy! Lại còn bày đặt ra vẻ đoan trang nữa chứ! Lại còn khó tính trong cả lời ăn tiếng nói! Ồ, cứ tin vào mấy kẻ đạo đức giả đi! Nhưng tôi nói cho cô biết nhé,” anh gầm lên, tiến sát lại gần cô và giơ nắm đấm ngay trước mặt, “tôi nói cho cô biết là tôi không thích thế đâu. Giờ thì cô hiểu chưa hả?”
Beth không hề nao núng, nhưng chà, thật là một cú rơi thảm hại làm sao từ những tầng cao chót vót cô vừa đặt chân đến xuống cái vũng bùn thấp kém này! “Xin vui lòng giải thích rõ ràng ý anh đi,” cô bình tĩnh nói. “Em hiểu rằng anh đang đưa ra lời buộc tội nào đó đối với em. Việc gào thét và giơ nắm đấm trước mặt em chẳng có tác dụng gì đâu. Em không dễ bị dọa dẫm thế đâu. Cứ tự giải thích rõ ràng đi. Và em khuyên anh nên uốn lưỡi trước khi nói, vì anh sẽ phải chịu trách nhiệm trước công chúng với em về bất kỳ sự xúc phạm nào anh dám thốt ra trong không gian riêng tư này.”
Bác sĩ Maclure bỗng tỉnh rượu trước sự phản kháng bất ngờ này. Lúc này họ đã kết hôn được gần ba năm, và sự vâng lời quen thuộc bấy lâu của Beth đã khiến anh ta lầm tưởng. Cho đến nay đàn ông vẫn có thể vô tư sỉ nhục vợ mình trong không gian riêng tư mà chẳng sợ hậu quả gì nếu họ muốn, và Dan đã sững sờ trong giây lát khi đối mặt với một cô gái trẻ dám mạnh mẽ từ chối chịu đựng sự nhục mạ ấy. Anh ta hoàn toàn không chuẩn bị tinh thần cho một biểu hiện tự trọng như thế.
“Cô cao sang quyền quý lắm đấy nhỉ!” cuối cùng anh ta lướt phớt mỉa mai.
“Em rất kiên quyết đấy,” Beth đáp lại, mím chặt môi.
Anh ta cố khuất phục cô bằng cách trừng mắt nhìn cho đến khi cô phải cúi đầu; nhưng Beth đầy khinh bỉ nhìn thẳng lại anh ta. Rồi đột nhiên cô giậm chân, giáng mạnh nắm đấm xuống chiếc bàn ăn bên cạnh nơi cô đang đứng. “Nào,
nào thưa anh,” cô nói, “chúng ta đã chán ngấy mấy màn kịch nghệ này lắm rồi. Anh đang làm mất thời gian của tôi đấy, giải thích đi.”
Anh ta đi qua đi lại trong phòng.
“Nghe này Beth,” anh ta bắt đầu, hạ giọng xuống, “em không thể giả vờ như Galbraith đến đây để gặp anh được.”
“Tại sao em phải giả vờ?” cô hỏi.
“Thì, việc hắn đến gặp em là không đúng lẽ thường, và anh không cho phép điều đó,” anh ta bướng bỉnh lặp lại.
“Ý anh là em không được phép có bất kỳ người bạn riêng nào sao?” cô gặng hỏi.
“Hắn không được phép làm bạn của cô,” Dan cứng đầu đáp.
“Và em phải giải thích thế nào với anh ấy đây, thưa anh?” cô lịch sự hỏi.
“Anh cấm cô giải thích bất cứ điều gì với hắn.”
“Anh Dan thân mến,” cô đáp lời, “khi anh nói năng kiểu đó, anh cho thấy sự thiếu hiểu biết trầm trọng về tính cách của em. Nếu em không cho phép anh lăng mạ, bắt nạt và gào thét vào mặt mình, thì đời nào em lại cho phép anh sỉ nhục bạn bè của em chứ. Nếu những chuyến ghé thăm của Sir George Galbraith phải chấm dứt, em sẽ nói cho anh ấy biết lý do một cách chính xác. Ít ra anh ấy cũng là một người đàn ông lịch thiệp.”
“Thế khác nào bảo tôi không phải là đàn ông lịch thiệp,” Dan lớn tiếng.
“Anh chắc chắn đang không hành xử giống một người như thế vào lúc này,” Beth lạnh lùng đáp lại. “Thôi được rồi! Anh đã có tối hậu thư của em. Em không muốn phí hoài thêm chút thời gian nào cho những màn kịch thô tục với anh nữa.”
“Tối hậu thư cơ đấy!” anh ta chế nhạo. “Ồ, đúng rồi nhỉ! Cô sẽ viết thư giải thích với hắn ta rằng chồng cô ghen tuông chứ gì? Thế thì rõ quá thể rồi còn gì!”
“Hóa ra là ghen tuông cơ à?” Beth nói. “Cảm ơn anh. Giờ thì em hiểu anh rồi.”
Tâm trạng tồi tệ của Dan lại xoay chuyển theo một hướng khác. Cơn giận của anh ta biến thành sự tự thương hại. “Ôi trời ơi! ôi trời ơi! tôi phải làm gì với cô đây?” anh ta kêu lên. “Và sau tất cả những gì tôi đã làm cho cô — mà cô đối xử với tôi thế này đây.” Anh ta rút khăn tay ra lau những giọt nước mắt vốn luôn chực trào mỗi khi nhắc đến sự tốt đẹp của bản thân và cách đối xử mà anh nhận được từ người khác.
Beth nhìn anh ta với vẻ khinh miệt, dẫu vậy lòng cô vẫn chùng xuống. Anh ta chỉ là một kẻ đáng thương, nhưng chính vì lý do đó, và bởi vì cô là người mạnh mẽ, lẽ ra cô nên dịu dàng với anh ta.
“Nghe này Dan,” cô nói. “Em chưa từng cố ý làm điều gì sai trái với anh dù trong suy nghĩ, lời nói hay hành động; tất cả những gì anh nói với em hôm nay đều sai lầm một cách nực cười; nhưng thôi bỏ qua đi. Thôi khóc đi nào, và đừng để có thêm bất kỳ sự ghen tuông ngớ ngẩn nào nữa. Chà, chính Lady Galbraith đã gửi hoa và trái cây cho em, kèm theo một lời nhắn xin lỗi đầy tử tế vì bà ấy không thể đến thăm được. Tại sao bà ấy lại phải ghen tuông cơ chứ?”
“Ồ, mụ ta là một kẻ ngốc!” Dan đáp lại, lấy lại vẻ bình thường. “Mụ ta hành hạ hắn ta sống dở chết dở với những nỗi sợ hãi và hoang tưởng của mình, và mụ chẳng bao giờ nhúng tay vào công việc từ thiện của hắn dẫu hắn có muốn. Mụ ta đúng là một viên thuốc đắng cay!”
Người hầu bước vào lúc ấy để dọn bàn ăn trưa, và Dan tiến lại chiếc gương soi với sự ngớ ngẩn của một đứa trẻ, quên béng nỗi ấm ức vừa rồi để ngắm nghía hình ảnh thân yêu của chính mình và chê bai Lady Galbraith. Lăng mạ ai đó là hình thức thư giãn tinh thần dễ chịu nhất đối với anh ta. Cảm thấy mình đã đi quá đà, anh ta tỏ ra ân cần với Beth trong bữa trưa, và ngay trước khi bước ra ngoài, anh hôn cô và nói: “Chúng ta sẽ không nhắc đến tên gã đó nữa nhé Beth. Anh không tin là em lại làm điều gì đồi bại đâu.”
“Em thèm vào ấy chứ!” Beth nói.
Khi anh ta đi rồi, cô quay trở lại căn phòng bí mật của mình, góc nhỏ linh thiêng dành riêng cho bản thân, cho những suy nghĩ trong trắng và cao thượng nhất, những hoài bão lớn lao nhất; và khi đảo mắt nhìn xung quanh, cô có cảm giác như cả thế kỷ đã trôi qua kể từ lần cuối bước vào đây, tràn ngập hạnh phúc và hy vọng. Cảm giác như thể lúc trước cô còn trong trắng, còn bây giờ đã bị vấy bẩn. Sự tự chủ của cô không sụp đổ, nhưng cô chẳng thể làm gì được nữa, chỉ ngồi lặng đó, tái nhợt vì kinh hoàng; và trong lúc ngồi, chốc chốc cô lại run lẩy bẩy từ đầu đến chân. Dĩ nhiên cô đã lờ mờ biết rằng những chuyện thế này vẫn thường xảy ra, rằng những người phụ nữ có chồng đôi khi tạo cớ cho chồng ghen tuông; nhưng trong tâm trí cô, họ thuộc về một tầng lớp phụ nữ khác sống ở một không gian nào khác mà cô chẳng đời nào chạm mặt. Cô chưa từng ngờ có ngày mình lại bị kéo vào một sự việc tồi tệ nhường ấy, chứ đừng nói đến việc bị trói buộc vào một lời buộc tội ghê tởm nháng thẳng vào bản thân; và hậu quả của nó là một cú sốc đối với hệ thần kinh — một trong những đòn chí mạng khiến người ta tê dại chẳng cảm thấy gì ngay lúc đầu, nhưng lại đau đớn tột cùng ở những hệ lụy sau đó. Khi phản ứng bật ngược trở lại, sự ghê tởm trong lòng Beth lớn đến mức chuyển thành biểu hiện thể xác, cuối cùng khiến cô nôn mửa dữ dội. Phải mất nhiều ngày cô mới hoàn toàn bình phục, và xét theo một nghĩa nào đó, cô không bao giờ còn là con người như trước được nữa.