Ilverthorpe nằm ở phía bên kia hạt, và Beth phải đi tàu từ Slane đến Morningquest để tới đó. Dan vẫn tiếp tục tỏ thái độ khó chịu đằng sau lưng về chuyến đi của cô, nhưng anh ta vẫn đưa cô ra ga và tiễn cô đi, cốt để thiên hạ thấy anh ta là một người chồng đáng ngưỡng mộ cỡ nào.
Trên đường từ nhà ga về, anh ta tình cờ gặp Sir George Galbraith và nồng nhiệt chào hỏi ông.
— Tôi rất hy vọng anh ghé thăm chúng tôi, — anh ta nói, — vì điều đó sẽ cho thấy anh không quên sự tồn tại khiêm nhường của chúng tôi. Nhưng rất tiếc là vợ tôi không có nhà. Cô ấy vừa mới đi thăm bà Kilroy.
Sir George nhìn anh ta dò xét. — Tôi hy vọng cô ấy hoàn toàn khỏe mạnh, — ông lịch sự nói.
— Không được khỏe cho lắm, — Dan ủ rũ đáp; — và đó là lý do tại sao tôi động viên cô ấy đi đổi gió. Thực ra, thưa Sir George, tôi nghĩ mình đã mắc sai lầm với Beth. Mẹ tôi là hình mẫu phụ nữ hoàn hảo của tôi. Bà không mặn mà lắm với sách vở; nhưng bà có sự hiểu biết thông thường vô cùng vững vàng, chăm lo cho chồng con cùng gia đình, và thích ở nhà hơn; và tôi thú thực là tôi muốn vợ mình cũng được như bà. Đặc biệt, tôi muốn giữ cô ấy trong trắng, ngây thơ trước cái ác; và điều đó sẽ không thể duy trì nếu cô ấy bị cuốn vào hội của bà Kilroy, dính líu vào những vấn đề mà phụ nữ ngày nay đang sục sôi tranh cãi. Tôi biết anh đứng về phía họ chứ không phải phía tôi trong chuyện này, nhưng anh sẽ thông cảm cho quan điểm của tôi. Chà, về phần Beth, tôi nhận ra mình đã sai lầm. Lẽ ra tôi nên để cô ấy tự do theo đuổi ý thích, tự mình trải nghiệm, và trở thành một phụ nữ của thời đại nếu cô ấy muốn thế. Cứ đà này, cô ấy đangâm ỉ trở nên u uất vì không có lối thoát, tự kìm hãm bản thân, và chính tôi lại là kẻ phải thúc đẩy cô ấy tiến lên. Động thái này đối với tôi quả là một sự hy sinh lớn lao, bởi toàn bộ chuyện đó khiến tôi vô cùng gai mắt; nhưng tôi sẽ làm cho trót, và để cô ấy độc lập tùy thích.
— Nghe giống như sự hy sinh cao cả nhỉ, — Sir George nói. — Tôi thành tâm hy vọng nó sẽ mang lại kết quả. Có lẽ chúng ta đi ngược hướng nhau. Chào anh. — Ông hờ hững giơ tay chạm vành mũ rồi vội vã bước đi. Lần tới khi gặp bà Kilroy, ông đã kể lại cuộc chạm trán này với Tiến sĩ Maclure.
— Đây là một màn lật mặt hoàn toàn, — Angelica nói; — điều đó có nghĩa là gì?
— Khi một kẻ thuộc tuýp người đó bảo vợ mình hãy tận hưởng cuộc sống theo cách riêng và tự ý độc lập, hắn ngụ ý rằng: "Đừng có làm phiền tao; một người phụ nữ khác mới là niềm hoan lạc của đời tao!" Khi hắn
nói với người phụ nữ kia rằng "Hãy tự do đi!", hắn ngụ ý rằng: "Hãy ngả vào vòng tay tao!"
Angelica thở dài. — Tội nghiệp Beth! — cô nói, — thật là một định mệnh trớ trêu khi phải trói buộc với gã đàn ông giả tạo đó!
Vì từng có quãng thời gian dài sống khép kín trong tâm hồn, Beth hiếm khi bộc lộ rõ những nét tính cách đối lập ra bề ngoài — niềm vui sống, những khoảnh khắc thăng hoa, sự tận tụy, lòng tin, nét khắc nghiệt, sự dịu dàng; những cơn trầm uất khủng khiếp, nỗi ngờ vực, nỗi sợ hãi, lòng tự hoài nghi; những đợt bùng nổ cảm xúc, cùng những xung lực rời rạc được nêm chặt vào nề nếp kỷ luật của một cuộc đời nhất quán, phần lớn được chiết trung bởi nguyên tắc, lý trí và sự chiêm nghiệm. Ít ai, khi tình cờ gặp cô, lại có thể ngờ ngợ về bất kỳ sự đối lập nào; và ngay cả trong số những người hiểu cô nhất, lâu lâu mới có một người thấu hiểu tốc độ làm việc chóng mặt của bộ óc bận rộn ấy, cũng như những biến đổi do quá trình trưởng thành liên tục diễn ra bên dưới vẻ điềm tĩnh của cô. Những người xung quanh, vì thiếu sự tinh tế, chẳng mong đợi gì ở cô, để rồi kết quả là họ phải gánh chịu những cú sốc bất ngờ, và họ đâm ra tức tối, đổ lỗi cho cô vì những khiếm khuyết của chính họ.
Nhưng đối với Beth, việc có thể uyển chuyển bước từ chuyện này sang chuyện khác quan trọng hơn nhiều so với việc nhận được sự tán đồng từ những kẻ muốn cô cứ đứng yên một chỗ ở nơi họ tìm thấy cô, không phải vì lợi ích của cô, mà vì sự thuận tiện của chính họ trong việc dán nhãn phân loại cô. Beth dùng sự thấu hiểu về người khác làm những bước đệm cho mình hơn là dựa vào cái tôi cũ đã chết. Cô mổ xẻ những nỗi buồn mà họ mang đến cho cô, phân tích chúng, rồi rút ra bài học đạo đức; và nhờ làm vậy, cô quên đi khía cạnh áp dụng cho bản thân. Giữa lúc đáng lẽ phải là bi kịch cuộc đời của chính mình, cô lại đem so sánh bản thân với những người từng trải qua bi kịch tương tự mà chẳng hề suy sụp hay tốt đẹp hơn chút nào, sự quan sát đó đã củng cố thêm lòng kiên định của cô; khi ngắm nhìn dòng chảy của các sự kiện, đội quân hùng mạnh của những hạt bụi mà bất kỳ hạt nào cũng có thể nắm quyền điều khiển chúng ta trong một thời gian, dù chẳng có hạt nào tồn tại mãi mãi trong điều kiện lành mạnh, cô nhận ra rằng cuộc sống được trải nghiệm qua từng chi tiết, chứ không phải qua những khái niệm trừu tượng. Kiểu sự việc vốn tạo nên xương sống cho một cuốn tiểu thuyết ba tập thực chất chỉ là một giai đoạn hay một biến cố; mọi thứ đối với tất cả chúng ta đều chỉ là biến cố, là nỗi đau tim ngày hôm nay, là ký ức vào ngày mai, và cuối cùng có lẽ sẽ trở thành nguồn khích lệ và cảm hứng; nếu một số người nhớ được điều này, ắt sẽ có ít sự tuyệt vọng hơn và ít vụ tự sát hơn. Việc nhận thức được thực tế này đã giúp Beth có cái nhìn cân bằng hơn và đang khiến cô trở nên triết lý hơn. Cô tin rằng cuộc sống hoàn toàn có thể được sống sao cho niềm vui cũng tất yếu như nỗi đau. Chúng ta thường có xu hướng ít vun đắp cho khả năng cảm nhận niềm vui hơn là khả năng chịu đựng nỗi đau, bằng cách xem nhẹ những niềm vui nhỏ nhặt trong khi lại quá ư chú tâm đến những nỗi đau vụn vặt. Ý định có chủ bốc cũng như xung lực tự nhiên của Beth là đảo ngược điều này trong trường hợp của chính mình nhiều nhất có thể; cô sẽ không để cảm giác khỏe khoắn về thể chất vào một buổi sáng đẹp trời hay niềm vui trí tuệ trong một tâm trạng làm việc tốt bị hủy hoại chỉ vì một rắc rối nào đó từ tối hôm trước. Cô sẽ gạt rắc rối đó sang một bên để nó không làm vơi đi niềm vui.
Nhưng những buổi sáng đẹp trời và tâm trạng làm việc tốt ấy đã không đến cứu vớt cô kể từ khi cô phát hiện ra sự phản bội hèn hạ của Dan và Bertha, và khi rời khỏi Slane, cô vẫn còn trĩu nặng cảm giác về sự đạo đức giả và lừa dối của họ. Tuy nhiên, khi chuyến tàu đưa cô vụt chạy khỏi cả hai con người ấy, tâm trạng cô phấn chấn hẳn lên. Mặt trời chiếu rọi, vùng thôn quê trông thật đáng yêu trong sắc màu rực rỡ và âm hưởng của mùa thu; cô cảm thấy khỏe khoắn, và việc ngắm nhìn những kẻ như Dan và Bertha chẳng có chút cao cả nào; chúng phải bị quét khỏi tâm trí cô như bất kỳ ý nghĩ ô uội nào khác, để cô xứng đáng được giao thiệp với những người phụ nữ trung thực và những quý ông cao quý đang rộng mở đôi tay giúp đỡ cô. Những người mà chúng ta gắn bó chính là những người khiến chúng ta cảm thấy gần gũi nhất. Không phải những kẻ mang lại tiếng cười mới là người chúng ta thích nhất, mà là những kẻ làm thức tỉnh cảm xúc sâu kín trong ta, khơi dậy những khả năng cảm thông hào hiệp vốn phần lớn vẫn đang ngủ ngầm, và định hình cho những khát vọng cao cả hơn của chúng ta; và Beth với một trái tim hạnh phúc tràn trề mong đợi rằng cô sẽ gắn kết với những con người như thế.
Bà Kilroy đón cô tại ga ở Morningquest. — Cưng trông xinh xắn làm sao! — bà thốt lên bằng giọng điệu kỳ lạ, đột ngột của mình. — Tớ không nhận ra điều đó cho đến khi nhìn thấy cậu đang bước dọc sân ga về phía tớ. Có chiếc xe ngựa để chở hành lý của cậu về Ilverthorpe. Cậu có phiền ghé ăn trưa với bà Orton Beg không? Bà ấy có một ngôi nhà nhỏ xinh xắn ở khu Close, và chúng tớ nghĩ cậu có thể muốn ngắm nhìn Nhà thờ lớn. Kia là xe ngựa rồi. Thôi, cậu lên xe trước đi.
— Nhưng liệu bà Orton Beg có muốn gặp tôi không? — Beth hỏi khi họ đã ngồi vào xe.
— Tất cả chúng tớ đều muốn có cậu, — bà Kilroy đáp, — nếu cậu chịu tha thứ cho sai lầm đầu tiên của chúng tớ đối với cậu, thoát khỏi cái tôi của mình và trở thành một phần của chúng tớ. Và tớ đoán cậu sẽ đặc biệt quý mến bà Orton Beg khi biết về bà ấy. Bà ấy ngọt ngào lắm! Trước kia bà ấy từng căm ghét các hoạt động và cách làm của chúng tớ, và rất câu nệ khuôn sáo; nhưng cuộc hôn nhân của Edith Beale đã mở mắt cho bà ấy. Bà ấy sẽ chẳng bao giờ tin rằng đàn ông lại dung túng cho một tội ác như vậy nếu không tận mắt chứng kiến. Tác động ban đầu của cú sốc đó là làm thu hẹp phán đoán của bà và khiến bà trở nên cay nghiệt với đàn ông nói chung; nhưng rồi bà ấy sẽ vượt qua điều đó theo thời gian. Đàn ông, cũng như phụ nữ, là một chủ đề quá lớn để có thể vơ đũa cả nắm. Anh ta có những thói hư tật xấu của mình, cậu biết đấy, nhưng anh ta phải được giáo dục; đó là tất cả những gì anh ta cần. Anh ta phải được dạy để có cái nhìn tốt hơn về bản thân. Hiện tại, anh ta đang vùng vẫy trong vũng bùn bởi vì anh ta nghĩ mình không thể tránh khỏi nó; nhưng tất nhiên anh ta có thể làm được khi học được cách. Bản chất anh ta chẳng tệ hơn phụ nữ chút nào, chỉ là anh ta có cái nhìn thấp kém hơn về bản thân, và điều đó kìm hãm anh ta lại. Với sự giáo dục phù hợp, chúng ta chẳng khá hơn anh ta là mấy. Trong mọi vấn đề liên quan đến đàn ông và phụ nữ, cưng yêu quý ạ, cậu sẽ thấy rằng khi họ xuất phát ở vạch công bằng, người này không hề tốt hơn hay tệ hơn người kia chút nào. Chúng ta đến nơi rồi kìa.
Bà Orton Beg bước ra sảnh để chào đón vị khách của mình. Bà là một phụ nữ trung niên mảnh mai, thanh lịch, khoác tấm vải đen thướt tha, với mái tóc điểm bạc sớm, và gương mặt tuy luôn thú vị nhưng chưa bao giờ được coi là đẹp — một gương mặt tinh tế, trí thức nhưng không sắc sảo; gương mặt của một con người kiên nhẫn, điềm đạm, chịu đựng giỏi, với mục đích kiên định đã được suy tính kỹ lưỡng qua thời gian và không dễ gì bị lung lay. Bà chào đón Beth nồng nhiệt và xếp chỗ cho cô ngồi bên bàn ăn sao cho có thể nhìn ra Nhà thờ lớn cổ kính màu xám. Đó là lần đầu tiên Beth được tận mắt chiêm ngưỡng nó, và cô suýt chìm đắm trong cảm giác choáng ngợp trước những truyền thống, vẻ đẹp và tuổi đời lâu năm của công trình; nhưng câu chuyện cứ thế diễn ra rôm rả và cô buộc phải nhập cuộc. Phu nhân Fulda Guthrie, một người dì của bà Kilroy, là vị khách duy nhất còn lại. Bà là một vị thánh nhân tuyệt đẹp, với một tâm hồn đã tiến hóa xa đến mức phần tâm linh nhất của đạo Công giáo có thể đưa tới, và bà không thể tiến xa hơn nữa trong kiếp sống này.
— Tôi hy vọng cô đã sẵn sàng thảo luận về bất kỳ và mọi thứ, thưa bà Maclure, — bà Orton Beg cảnh báo Beth; — bởi vì đó chính là những gì cô sẽ thấy mình phải đối mặt khi ở giữa chúng tôi. Đặc điểm của đàn ông là họ sẽ làm những việc tồi tệ nhất mà không hề gợn chút ăn năn, nhưng lại sẽ cảm thấy bị sốc nếu bị yêu cầu mang chúng ra thảo luận. Cứ làm những gì cô thích, đó là nguyên tắc của họ, nhưng đừng nhắc đến nó; mọi người hình thành quan điểm qua thảo luận, và các quan điểm thì hay có xu hướng chống đối. Nguyên tắc của chúng tôi thì ngược lại hoàn toàn.
— Tôi vừa mới nhận thức được sự cần thiết của việc thảo luận cởi mở, — Beth bình thản đáp. — Tôi không hiểu làm thế nào chúng ta có thể đạt được hạnh phúc trong đời nếu không cố gắng tìm ra cội nguồn của sự khốn khổ. Tôi không thấy có điều gì mà những người đàn ông và phụ nữ nghiêm túc lại phải ngần ngại thảo luận cởi mở vào những dịp thích hợp cả.
— Ồ, tôi rất biết ơn khi nghe cô thốt lên câu "đàn ông và phụ nữ", — Angelica xen vào. — Đó mới là tinh thần mới đắn! Hãy giúp đỡ lẫn nhau. Bất kỳ nỗ lực nào nhằm tách rời lợi ích giữa hai giới, theo cách mà phụ nữ đây đó và đàn ông nói chung muốn chúng bị tách rời, đều mang tính hủy hoại đối với phúc lợi của toàn nhân loại. Nỗ lực của những kẻ dại dột muốn chia rẽ lợi ích của đàn ông và phụ nữ khiến tôi quằn quại — cứ như thể chúng ta không gắn kết chặt chẽ với nhau, và được định sẵn để cùng thăng hoa hoặc lụi tàn! Nhưng phong trào phụ nữ này
hướng tới sự hoàn thiện của cuộc sống, chứ không phải hướng tới sự sụp đổ của nó. Hôm qua tôi có hỏi một người phụ nữ đồng cảm rằng tại sao cô ấy không tham gia vào phong trào này, và cô ấy đã đáp lại một cách sâu sắc rằng: "Bởi vì tôi là một phần của nó." Và tôi chắc chắn cô ấy đã đúng. Tôi chắc chắn nó mang tính tiến hóa. Đó là nỗ lực của nhân loại nhằm nâng bản thân lên một bậc cao hơn trên thang bậc tồn tại. Vì hãy xem nó quy về điều gì nào! Đàn ông phản ứng lại những gì phụ nữ kỳ vọng ở họ. Khi các chiến binh là hình mẫu lý tưởng của phụ nữ, đàn ông trở thành chiến binh. Khi phụ nữ ưa chuộng hiệp sĩ, tu sĩ hay nghệ sĩ hát rong, tham vọng của đàn ông là trở thành hiệp sĩ, tu sĩ hoặc nghệ sĩ hát rong. Khi phụ nữ coi việc say xỉn là hay ho, đàn ông liền đâm ra say xỉn. Giờ đây phụ nữ muốn những người chồng có bản chất cao cả hơn, mạnh mẽ trong mọi phẩm chất, cả đạo đức lẫn thể chất, của một người đàn ông hoàn hảo, để con cái họ cũng cao cả, và nhờ đó sự vươn lên của đàn ông tới những tầng cao mới của sự tồn tại được đảm bảo.
— Sức mạnh của tư duy thật vĩ đại, — bà Fulda nói. — Bằng cách suy ngẫm về những điều này, nhân loại đang tiến hóa chúng. Tư duy kết hợp với sự gợi ý chính là một sức mạnh sáng tạo. Nếu nhân loại tin rằng mình có đôi cánh; thì theo dòng thời gian, đôi cánh sẽ xuất hiện từ niềm tin đó.
— Và thảo luận thôi thì chưa đủ, — Beth tiếp lời. — Chúng ta phải thử nghiệm. Giữ vững quan điểm và thiết lập các lý thuyết thì rất hay, nhưng quan điểm và lý thuyết đều vô giá trị cho đến khi chúng được kiểm chứng bằng thực nghiệm.
— Tôi thấy cô là một người cấp tiến thực thụ, — bà Orton Beg nói. — Cô sẽ đi thẳng vào gốc rễ của vấn đề.
— Ồ vâng, tôi là người cấp tiến theo nghĩa đó của từ này, — Beth đáp. — Tôi vô cùng khiếp sợ chủ nghĩa bảo thủ. Không có gì đứng yên cả. Mọi thứ luôn ở trong trạng thái phát triển hoặc suy tàn; và chủ nghĩa bảo thủ chính là trạng thái suy tàn.
— Đúng vậy, — Angelica nói. — Điều đó rất đúng, đặc biệt khi áp dụng đối với phụ nữ — nếu họ muốn tiến lên.
— Vậy cô không nghĩ rằng họ đang tiến bộ sao? — Beth hỏi.
— Có chứ, — Angelica nói, — nhưng chưa được như mong đợi. Khi cô giao du với họ nhiều hơn trong công việc, cô sẽ thấy nản lòng cho mà xem. Phụ nữ chính là kẻ thù tồi tệ nhất của bản thân họ vào lúc này. Họ không tuân theo những người dẫn dắt một cách trung thành và nhất quán; họ có rất ít khái niệm về kỷ luật; xu hướng của họ là sa đà vào những vấn đề bên lề và chia bè kết phái nhỏ nhem. Họ phần lớn bị chi phối bởi những động cơ cá nhân vụn vặt, bởi sự ghen tị nhỏ nhen, bởi đủ loại tính toán hẹp hòi. Thỉnh thoảng lại xuất hiện một người trong số họ làm được điều gì đó vĩ đại mang lại vinh quang cho tất cả bọn họ; nhưng họ lại không tôn vinh cô ấy vì điều đó — có lẽ bởi vì kiểu ăn mặc hay một thói quen nào đó của cô ấy không được đa số chấp thuận. Phụ nữ cứ mãi vấp váp vào những chi tiết lặt vặt. Chứng minh mình đúng khiến họ vui hơn là đi tìm chân lý; và một chiến thắng cá nhân tầm thường còn quan trọng hơn
chiến thắng của một đại sự. Trong những chuyện này, thực ra họ chẳng khá hơn đàn ông là mấy.
— Thậm chí trông họ còn tệ hơn, bởi vì chúng ta kỳ vọng quá nhiều vào lòng trung thành và sự vị tha ở họ, — bà Orton Beg nói; — và quyền lực của họ trong các vấn đề xã hội cũng lớn hơn rất nhiều; khi họ lạm dụng nó, họ gây ra tác hại lớn hơn nhiều. Tất nhiên điều này sẽ không kéo dài mãi. Khi tâm trí họ mở rộng ra, họ sẽ nhìn nhận và thấu hiểu tốt hơn. Hiện tại họ chưa đủ hiểu biết để nhận ra những thiếu sót của chính mình — họ không đo lường sự yếu kém trong sự dao động của bản thân bằng cách so sánh nó với sức mạnh mục đích kiên định đang chiếm ưu thế; và vì thiếu sự thấu hiểu, hôm nay họ chĩa những lời chỉ trích ngớ ngẩn vào một ai đó mà ngày mai họ lại vui vẻ hưởng lợi từ công sức của người đó; họ làm cho nhiệm vụ của một nữ ân nhân trở nên khó khăn đến mức bức tử cô ấy, rồi sau đó họ tổ chức tang lễ quốc gia cho cô ấy. Tôi thương hại họ!
— Ồ, đừng vội vã phán xét, — bà Fulda nói. — Con người không giống như những cỗ bài, muốn xáo trộn thành các tổ hợp khác nhau thế nào cũng được mà không ai bị tổn hại gì. Vẫn còn những cảm xúc cần phải được quan tâm. Những vết thương cũ phải được chạm vào thật nhẹ nhàng ngay cả bởi những kẻ muốn hàn gắn chúng. Và khi nhổ bỏ gốc rễ, chúng ta phải cẩn thận trồng lại trong những điều kiện thuận lợi hơn; khi phá bỏ, chúng ta phải sẵn sàng xây dựng lại, bằng không sẽ chẳng có sự thoải mái nào nảy sinh từ những đổi thay đó. Những việc này cần có thời gian, và tốt nhất là được thực hiện một cách thận trọng, và ngay cả khi đó những người cẩn trọng nhất vẫn mắc sai lầm. Dù vậy, tôi tin rằng nguồn lực đang mang chúng ta đi chính là nguồn lực hướng tới sự công chính. Trong tâm trí chúng ta, những người phụ nữ, hiện đang ấp ủ điều mà các thế hệ tương lai sẽ đúc kết thành sự thừa nhận về vẻ đẹp của lòng tốt. Phụ nữ sẽ là người mẹ sinh ra Thượng đế trong tâm hồn Con Người.
Trái tim Beth trào dâng xúc cảm trước những lời đó. Thái độ này đối với cô thật mới mẻ; thế nhưng tất cả những gì được nói ra dường như cô đã từng nghe qua từ trước và đã thấu triệt ngay từ đầu. Và cô còn biết nhiều hơn thế, tận sâu trong cõi vắng không gian và thời gian nơi cô có thể chạm tới, và nơi cô thấy mình trong những khoảnh khắc hạnh phúc được đưa đi bởi một thúc bã bên ngoài mà không một nỗ lực ý chí nào có thể kiểm soát nổi. Ngày hôm đó, bên những người bạn mới, cô cảm giác như một kẻ trở về tổ ấm sau chuyến lữ hành mệt mỏi và được chào đón nồng nhiệt. Một sự tĩnh lặng vĩ đại bao trùm tâm hồn cô. Suốt buổi cô nói rất ít, chỉ ngồi đó, vững lòng trước sự bao dung đầy cảm thông của họ, và lắng nghe họ với ánh mắt chan chứa niềm quan tâm sống động — thứ ánh mắt mà trái tim đáp lại bằng sự tin cậy chắc chắn hơn bất kỳ lời nói nào. Những ảnh hưởng tồi tệ từng kìm kẹp cô trong căng thẳng tại Slane nay chẳng còn chút sức mạnh nào để làm phiền cô ở đây nữa. Cô đã đứng đủ cao để nhìn xuống Dan và Bertha một cách vô tư lơ lửng, thấu hiểu bản chất thực sự của chúng, nhưng lại chẳng hề bị ảnh hưởng cá nhân bởi sự đồi bại của chúng. Cứ như thể cô vừa nghe về một
hành vi tồi tệ nào đó, nhận thức được sự ghê tởm, không thể dung thứ và đáng bị trừng phạt của nó; thế nhưng, vì nó chẳng liên quan gì đến mình, nó đã trôi tuột khỏi tâm trí cô như một dòng tin vắn đọc trên tờ báo mà chẳng hề mang lại cho cô chút nhận thức thực tế nào về những gì được ghi lại.
Suốt buổi chiều, tâm trí cô được dung chứa bởi những ấn tượng thanh bình — buổi lễ trong ngôi Nhà thờ cổ kính; tiếng hút sáo của một bản thánh ca cất lên từ giọng cậu thiếu niên trong trẻo như chim hót; những lời mạnh mẽ từ bục giảng, không phải về những giáo lý khô khan hay chiến tích của một dân tộc dã man được dẫn dắt bởi một ác quỷ báo thù với những đặc tính khó hiểu mà chúng tôn thờ như thần linh, mà là về cách ứng xử trong cuộc sống — một chủ đề mang tính sinh tử. Rồi, khi họ lái xe xuyên qua thành phố cổ kính xinh đẹp, những ấn tượng về sắc xám và xanh lần lượt hiện lên; những cổng chào màu xám, những tòa nhà cổ, dây thường xuân và những tán cây lâu năm, và trên tất cả, vang lên chậm rãi, điềm tĩnh và đầy ý nghĩa, tiếng chuông tuyệt diệu — thứ thông điệp mà Morningquest lắng nghe mỗi giờ qua từng năm tháng, chẳng màng bận tâm đến nó cũng giống như chẳng bận tâm đến cái chết ở nơi xa xôi hay những rối ren chính trị tận Peru.
Nhóm người ấy lại tề tựu tại Ilverthorpe, nhưng lần này có thêm cả những gương mặt khác — Ideala, cha mẹ của bà Kilroy là ông và phu nhân Adeline Hamilton-Wells, cùng phu nhân Galbraith, ngoại trừ Sir George.
Trong phòng khách sau bữa tối, Beth đang chăm chú xem một tập hồ sơ vẽ tranh, và Ideala, trông thấy cô đứng một mình, bèn tiến lại gần.
— Cậu thích tranh ảnh lắm à? — cô hỏi Beth.
— Vâng, dùng từ "thích" là chuẩn xác nhất đấy, — Beth đáp. — Tớ "thích" chúng đến mức ngay cả một bộ sưu tập thế này, vốn cho thấy sự chăm chỉ hơn là nghệ thuật cao siêu, tớ cũng thấy tràn ngập sự thú vị và say mê. Có lẽ may mắn cho tớ là tớ chẳng biết gì về kỹ thuật vẽ. Đề tài tác động vào trí tưởng tượng của tớ y như hồi còn là một đứa trẻ, khi tớ thích ngây người ngắm những bức tranh trên các bìa bản nhạc cổ thời xưa. Những bức tranh ấy vẫn quyến rũ tớ bằng những cảm giác kỳ lạ chẳng giống bất cứ thứ gì khác mang lại. Ước gì bây giờ tớ có thể cảm nhận sống động như hồi xưa vẻ đẹp của người thiếu nữ đáng yêu trên bản nhạc ấy, cùng toàn bộ câu chuyện bi thảm — viên ngọc trang hoàng trên vương miện hoàng gia và buộc mái tóc đen nhánh của nàng, vẫn là kỷ niệm buồn về nỗi tuyệt vọng của tình yêu lụi tàn; và một sinh linh trẻ tuổi khác đội vòng hoa hồng vào đêm đầu tiên chúng ta gặp gỡ; rồi người kể rằng chúng ta gặp nhau, ấy là giữa chốn đông người, và tớ tưởng anh ta sẽ tránh mặt; anh ta tiến lại, tớ chẳng thể thở nổi, bởi ánh mắt anh ta đang dán chặt vào mình, và kết luận rằng chính chàng đã gây ra nỗi thống khổ này cho thiếp, hỡi mẹ ơi. Lại có cả gã hải tặc hào hoa nữa, đang bước xuống từ thuyền và vẫy chiếc mũ trên tay. Mái tóc xoăn, cổ áo sơ mi buông lơi cùng chiếc cà vạt đen với hai đầu bay phấp phới vẫn in đậm trong tâm trí tớ, gắn liền mật thiết với Byron, mối tình đầu tuổi trẻ, những người chẳng bao giờ mỉm cười nữa, đêm ngọc bích sắc lạnh,
trong lành, buốt giá, rải đầy những vì sao, lấp lánh thứ ánh sáng băng giá — những ấn tượng mà tớ chẳng đời nào đổi lấy sự thấu hiểu nghệ thuật, hay bất cứ thứ gì tớ có thể cảm nhận lúc này trước tác phẩm nghệ thuật vĩ đại nhất trên đời — sao mà tâm trí tớ lại trở nên cùn mòn kỳ lạ thế này.
— Ôi trời, mới đó mà đã thế rồi sao! — Ideala nói với vẻ đồng cảm. — Nhưng đó chỉ là một giai đoạn thôi. Cậu sẽ vượt qua nó, rồi sẽ lại trẻ trung và biết rung cảm mạnh mẽ, điều đó tuyệt hơn là chỉ biết thông hiểu, tớ thừa nhận đấy. Sự đánh giá cao nhất đối với một tác phẩm nghệ thuật không diễn ra ở cái đầu, mà ở trái tim; không phải bằng tư duy, mà bằng cảm xúc. Khi chúng ta đứng trước một bức tranh, chúng ta nên đánh giá nó không phải qua những suy nghĩ được hình thành trong tâm trí, mà qua sự thưởng thức làm ngập tràn toàn bộ con người ta bằng niềm vui.
— Nhưng chẳng phải đó là một thái độ cảm tính hay sao? — Beth phản bác.
— Đúng vậy, nhưng là theo một cách đúng đắn, — Ideala đáp lời. — Giác quan có những công dụng riêng của chúng, cậu biết đấy. Và đó chính xác là thái độ của cậu hồi nhỏ đối với những bức tranh trên các bản nhạc. Cậu đã cảm nhận tất cả — toàn bộ ý nghĩa sâu xa của chúng — từ rất lâu trước khi biết cách diễn đạt thành lời; và có lẽ còn cảm nhận nhiều hơn những gì cậu có thể diễn tả được. Cảm xúc chính là giai đoạn đầu tiên của tư duy tinh tế.
Ông Hamilton-Wells thong thả bước về phía họ. Ông là một người đàn ông khá cao, gầy giơ xương, với mái tóc màu nâu xám thẳng, dày, chẻ ngôi giữa và chải phẳng lỳ sang hai bên đầu. Ông diện một bộ đồ nhung đen. Đôi bàn tay trắng muốt, dài ngoẵng của ông đeo đầy những chiếc nhẫn cổ đắt giá, vốn là những bảo vật nghệ thuật theo cách riêng của chúng. Một viên ngọc khắc trên san hô đỏ đập ngay vào mắt, ngự trên ngón tay trỏ bàn tay phải của ông. Lúc trò chuyện, ông có thói quen hất ngược tay ra sau với một cử chỉ gợi liên tưởng đến những nếp ren cổ áo vướng víu, và trong toàn bộ vẻ ngoài lẫn phong thái của ông có cái gì đó gợi nhớ về thời kỳ mà nhung lụa và ren vạt áo còn là mốt thịnh hành của các quý ông. Ông nói năng cực kỳ chuẩn xác, và không phải lúc nào người ta cũng có thể chắc chắn rằng ông có thấu hiểu hiệu ứng từ những phát ngôn kỳ quặc mà ông hay đưa ra hay không; sự phớt lờ bề ngoài đó cho phép ông bàn luận về nhiều thứ mà không hề gây phản cảm — những điều mà người khác buộc phải ngậm tăm.
— Ngày nay, khi thấy hai vị phu nhân túm tụm ở một góc và thì thầm to nhỏ với vẻ nghiêm túc, — ông nhận xét, — tôi luôn nghi ngờ rằng họ đang thảo luận về vấn đề giới tính.
— Ồ, vấn đề giới tính! — Ideala thốt lên. — Tôi phát ngấy lên được với giới tính rồi! Giới tính là thứ để chịu đựng hoặc tận hưởng, chứ không phải để đem ra bàn tán.
— Thật thế sao? — ông Hamilton-Wells nói, từ tốn gật đầu như đang suy ngẫm sâu xa và hất ngược những nếp ren tưởng tượng của mình ra sau. — Đó là quan điểm của cô sao, thưa bà Maclure?
— Tôi dành riêng một ngăn trong tâm trí mình cho vấn đề giới
tính, — Beth đỏ mặt đáp, — một ngăn phải được thắp sáng nhân tạo. Chẳng có tia sáng nào từ bản ng tự nhiên của tôi lọt nổi vào đó. Khi cầm một cuốn sách lên và nhận ra nội dung chẳng có gì ngoài việc nàng rất đẹp, chàng yêu nàng, tôi lại đặt nó xuống với tiếng thở dài ngao ngán. Sự đơn điệu của chủ đề làm tôi chán ngấy. Đó là thứ vốn liếng quen thuộc của mọi tác giả, cứ như thể cuộc đời của đàn ông và phụ nữ chẳng có gì đáng chú ý ngoài mối quan hệ xác thịt giữa họ vậy.
— Quả thực là vậy, — ông Hamilton-Wells điềm đạm nhã nhặn nói, — nhưng xã hội chẳng màng nghĩ đến điều gì khác. Bản năng tính dục sỗ sàng chính là đặc điểm nổi trội của giới thượng lưu, và cơn khát tình dục chủ yếu được khơi nguồn và nuôi dưỡng bởi một nền văn học sũng nước tình dục, cùng những bộ trang phục dường như được thiết kế chính cho mục đích đó. Vào buổi tối, hãy nghĩ xem! Ngay cả những phụ nữ lớn tuổi, với mong muốn đáng khen là làm hài lòng người khác, vẫn trưng diện trong những chiếc váy dạ hội — và đôi khi trưng ra rất nhiều phần cơ thể — trước ánh mắt có thể bị thu hút.
Nói đoạn, ông hất ngược những nếp ren tưởng tượng, chắp hai tay trước ngực với các đầu ngón tay chạm vào nhau theo dáng vẻ thành kính, rồi thong thả bước đi dọc căn phòng dài, thỉnh thoảng lại lắc đầu với vẻ mặt đầy suy ngẫm, tựa hồ như đang cầu nguyện cho xã hội.
— Đúng là một quả bom phát nổ! — Beth há hốc. — Lúc nào ông ấy cũng thế à?
— Thường là vậy, — Ideala đáp. — Và tớ chẳng bao giờ tài nào hiểu nổi liệu ông ấy có ý tốt nhưng lại ngốc nghéch và thiếu tế nhị, hay ông ấy thích thú với việc ném những quả bom phá hoại ấy vào những người vô tội. Ông ấy tham gia Hội đồng Giám hộ gồm toàn các quý ông quý bà, và hôm nọ, trong một buổi họp, ông đã đề xuất bãi bỏ sự kỳ thị gắn liền với trẻ em ngoài giá thú. Ông ấy bảo rằng con cái sinh ra ngoài giá thú không thể bị coi là vết nhơ ảnh hưởng đến hạnh phúc của bất kỳ ai, vì theo như ông luôn hiểu, đó chỉ là sự ra đời từ những quy luật tự nhiên.
— Rồi chuyện gì xảy ra?
Ideala khẽ nhún vai. — Đề xuất đó đã được đem ra thảo luận nghiêm túc, và một vị mục sư cùng một vài thành viên khác trong hội đồng đã đe dọa từ chức nếu ông ấy còn tiếp tục ở lại. Nhưng ông ấy vẫn ở lại, và mặc kệ họ từ chức; và tớ không thể không nghi ngờ rằng toàn bộ mục đích của ông ấy chính là muốn tống cổ họ đi. Đôi khi tớ nghĩ chắc hẳn ông ấy sở hữu một khiếu hài hước kỳ quặc, và việc tận hưởng nó mang lại cho ông niềm thỏa mãn lớn lao, giống như cách người ta làm việc thiện một cách thầm lặng vậy. Ông ấy tự tạo ra những trò đùa đáng ngờ cho riêng mình và một mình tận hưởng chúng. Nhưng gác lại tính kỳ quặc này sang một bên, ông ấy là một người tử tế và hào hiệp, luôn sẵn sàng giúp đỡ cả thời gian lẫn tiền bạc bất cứ khi nào có việc thiện cần làm.
Khi Beth bước về phòng vào đêm hôm đó, cô trải nghiệm một cảm giác thỏa mãn kỳ lạ mà cô không thể lý giải nổi
cho đến khi thấy mình ở một mình, chẳng mảy may lo sợ bị quấy rầy. Lúc ấy, cô có cảm giác rằng chưa bao giờ mình biết thế nào là sự thoải mái, chưa bao giờ được ngủ trên chiếc giường tuyệt vời đến vậy, vừa tươi mới, mát mẻ lại vừa ngọt ngào. Cô giống như một người vừa được tắm táp và xức nước hoa sau khi rũ sạch những vết uế tạp của một chuyến đi dài đầy bụi bặm, và giờ đây có thể yên bình nghỉ ngơi. Khi duỗi người giữa những lớp chăn ga, cô trải nghiệm một cảm giác nhẹ nhõm vô bờ bến, thứ mở ra một sự bừng ngộ trong cô. Cho đến khoảnh khắc đó, cô chưa từng thực sự nhận thức được sự áp bức khủng khiếp từ cuộc hôn nhân của mình; sự suy thoái tất yếu khi phải sống chung đè nén với một gã đàn ông như chồng cô.
Ngày hôm sau, các phu nhân ra bãi cỏ cùng nhau ngồi dưới bóng râm của những rặng cây, mang theo sách vở và đồ thêu thùa. Chẳng có âm thanh nào vang lên ngoại trừ những thứ ở vùng thôn quê dường như càng làm nổi bật thêm sự tĩnh mịch, chúng không phải là công cụ hỗ trợ tư duy, mà là trợ thủ cho khả năng cao cả hơn thức dậy trong thinh lặng — thứ có mối quan hệ với tư duy giống như nhạc cụ cơ học đối với giọng hát vậy.
— Tĩnh lặng đến thánh thiện làm sao! — Beth thốt lên. — Nó khơi gợi trong tớ — lấp đầy tớ — diễn tả thế nào nhỉ? — khiến tớ nhận thức được phần nào — mường tượng về những điều tớ chưa biết — những thứ vượt lên trên tất cả những điều này, và thậm chí còn xứng đáng hơn để chúng ta quan tâm. Sự tĩnh lặng ở đây, giữa khung cảnh này, mang lại cho tớ tác dụng lành mạnh y như sự cô đơn tuyệt đối ở những nơi khác. Quả là một thứ xa xỉ tột cùng — sự cô đơn! Ý tớ là đặc quyền được ở một mình khi cảm thấy cần thiết. Tuy nhiên, tớ thật may mắn, — cô nói thêm ngay lập tức, kẻo trông có vẻ như đang phàn nàn cá nhân, — vì tớ có một căn phòng bí mật thuộc về riêng mình, nằm ở trên cao đến nỗi tớ suýt có thể nghe thấy gió thầm thì gì với những vì sao để khiến chúng lấp lánh. Tớ lên đó mỗi khi muốn ở một mình để suy ngẫm những ý nghĩ của bản thân và không bị ai làm phiền — thậm chí cả những người hàng xóm gần gũi nhất là các thiên thần; dẫu đôi khi nếu họ có làm thế, tớ cũng chẳng phàn nàn đâu.
— Có lẽ họ đến gần hơn cậu tưởng đấy, — bà Fulda nói khi vừa thong thả bước tới, tay ôm một bó huệ tây lớn. — Hãy ngắm nhìn những đóa huệ này, — bà tiếp lời, đưa chúng ra trước mặt Beth. — Hãy nhìn sâu vào chúng. Suy ngẫm về chúng. Không, nhưng đừng suy ngẫm — hãy cảm nhận. Có sự thanh tẩy ẩn chứa trong cảm giác về vẻ đẹp của chúng.
— Liệu sự thanh tẩy có luôn khả thi không? — Beth cất lời. — Liệu cái ác có thể bị gột rửa một khi nó đã đâm rễ trong tâm trí không?
— Không biết cô đang nói về những suy nghĩ hay hành động nhỉ? — bà Fulda đáp lời, ngồi xuống bên cạnh Beth và đắm mình nhìn vào những đóa hoa. — Cô biết chúng ta quan niệm thế nào ở đây rồi đấy: rằng không có bước đi sai lầm nào là không thể cứu vãn chừng nào chúng ta còn khao khát những điều hoàn toàn đúng đắn. Không phải những thứ chúng ta biết, hay thậm chí những việc chúng ta đã làm — nếu hành động đó không trở thành thói quen — mà chính là những thứ chúng ta tán đồng mới đóng mộc lên chúng ta là kẻ xấu. Người phụ nữ có các nguyên tắc được hình thành từ sự thấu hiểu cái thiện và cái ác sẽ tốt hơn, đáng tin cậy
hơn người phụ nữ không đủ hiểu biết để lựa chọn giữa chúng. Không phải những gì cơ thể làm, mà là những gì tâm trí suy tính mới làm chúng ta vấy bẩn.
— Nhưng có những hành động mà những ý nghĩ đen tối gắn liền với chúng không thể tách rời, — Beth thở dài; — và chắc chắn sự dung túng cho cái ác bắt nguồn từ việc quá quen thuộc với nó sao?
— Đúng vậy, nếu cô không đặt sự lên án của mình sóng đôi cùng sự thấu hiểu về nó, — bà Fulda đồng tình.
Đêm trước ngày trở lại Slane, Beth tham gia một buổi họp của trật tự mới do Ideala sáng lập. Đó là sự kiện đầu tiên kiểu này mà cô từng tham dự, và cô vô cùng hứng thú với diễn biến của nó. Chỉ có phụ nữ hiện diện. Beth là một trong số các nữ nhân ngồi trên vòng ghế bán nguyệt đặt tại bục diễn giả. Có những chủ đề mang tầm quan trọng xã hội lớn lao đang được thảo luận, và phần lớn các bài phát biểu đều cực kỳ xuất sắc, khôn ngoan, ôn hòa và chắc chắn không thiếu đi sự hóm hỉnh.
Về cuối buổi tối, có một khoảng lặng ngượng ngùng xảy ra vì một nữ diễn giả dự định phát biểu đã không xuất hiện. Bà Kilroy, người chủ trì buổi họp, đảo mắt tìm kiếm ai đó để lấp vào khoảng trống và bắt gặp ánh mắt của Beth.
— Tôi có thể phát biểu được không? — Beth háo hức thì thầm, nghiêng người về phía bà. — Tôi có vài điều muốn nói.
Angelica gật đầu, đọc tên Beth trước hội trường, rồi ngả người ra sau ghế. Các phóng viên tốc ký ngẩng lên với vẻ thờ ơ, chẳng mong đợi sẽ nghe được điều gì đáng ghi chép.
Beth bước lên mép bục với vẻ mặt đầy tập trung, hoàn toàn quên đi bản thân hay bất cứ thứ gì khác ngoài chủ đề của mình. Cô chẳng buồn tự hỏi liệu mình có thể nói được không. Tất cả những gì cô suy tính là những gì mình sắp sửa thốt lên. Cô đan hai bàn tay mảnh dẻ trước ngực và bắt đầu, chậm rãi, bằng công thức mà cô từng nghe các diễn giả khác sử dụng: — Thưa Chủ tịch hội đồng, thưa các quý bà... — Cô dừng lại, rồi đột nhiên cất lời về chủ đề Sự Báng Bổ Hôn Nhân.
Ngay ở những nốt vang vọng đầu tiên từ giọng nói trong trẻo, điềm đạm của cô, một sự chuyển biến vì hứng thú, một thứ thức tỉnh lan tỏa trong hội trường, và những vị phu nhân ngồi trên bục phía sau cô — nãy giờ vẫn đang thì thầm với nhau, viết giấy nhắn tay truyền đi và chú tâm vào công việc chung của buổi họp hơn là các diễn giả — bỗng khựng lại rồi ngẩng đầu lên.
Đột nhiên Ideala, với ánh mắt bừng sáng, nghiêng người sang phía bà Orton Beg, siết chặt tay bà và thốt lên một câu gì đó đầy hứng khởi. Bà Orton Beg gật đầu. Lời đồn lan truyền khắp lượt. Beth đã làm chủ toàn bộ hội trường, và tiếp tục vươn lên qua từng luận điểm, lôi cuốn khán giả theo cô đến mức độ phấn khích tột độ để rồi cuối cùng bùng nổ thành một tràng pháo tay vang dội.
Beth, bị bất ngờ, khựng lại đột ngột, ngỡ ngàng và bối rối trước
tiếng động ầm ĩ; cô ngơ ngác nhìn quanh, ú ớ thêm vài từ rồi ngồi phịch xuống ghế.
Tràng pháo tay lại vang lên và kéo dài không dứt.
— Ý nghĩa của việc này là gì vậy? — Beth hoảng hốt hỏi Ideala. — Tớ vừa nói điều gì ngớ ngẩn lắm sao?
— Cưng yêu quý của tớ, — Ideala vừa cười vừa đáp, — họ không hề la ó, mà đang cổ vũ cậu đấy!
— Đây là tiếng cổ vũ ư? — Beth thốt lên với giọng đầy kính sợ, bàng hoàng khi nhận ra mình đã tạo ra hiệu ứng lớn đến thế. — Tớ cứ sợ họ định chế giễu cơ.
— Tớ không hề biết cậu là một diễn giả đấy, — bà Orton Beg thì thầm.
— Cháu có phải đâu, — Beth đáp lại với vẻ thanh minh. — Cháu chưa từng phát biểu bao giờ, cũng chưa từng nghe ai khác nói cho đến tận tối nay. Chỉ là cháu đã suy nghĩ và ngẫm nghĩ rất nhiều về những điều này, và cháu không thể kìm nén lại những gì mình muốn nói.
— Đó chính là chất liệu để nhào nặn nên một nhà hùng biện, — một nữ nhân lạ mặt lầm bầm bày tỏ sự tán thưởng.