Không gì đau đớn cho tâm trí con người hơn là sự lặng câm chết chóc của sự bất lực và thực tại phũ phàng diễn ra ngay sau khi cảm xúc vừa bị dồn dập lay động bởi một chuỗi sự kiện liên tiếp, tước đi của tâm hồn cả niềm hy vọng lẫn nỗi sợ hãi. Justine đã chết; cô đã được yên nghỉ; còn tôi thì vẫn sống. Máu vẫn chảy tràn trong huyết quản, nhưng một khối nặng gánh của sự tuyệt vọng và hối hận đè nặng lên trái tim tôi, chẳng gì gột rửa nổi. Giấc ngủ bỏ tôi mà đi; tôi vật vờ như một linh hồn quỷ dữ, bởi tôi đã gây ra những tội ác kinh hoàng không lời nào tả xiết, và tôi tự thuyết phục mình rằng những điều tồi tệ hơn, tồi tệ hơn nhiều vẫn còn ở phía sau. Vậy mà trái tim tôi từng tràn ngập lòng tốt cùng tình yêu thương hướng về điều thiện. Tôi bước vào đời với những ý định tốt lành, khát khao đến ngày thực hiện chúng để trở nên có ích cho đồng loại. Nhưng giờ đây tất cả đã tan thành mây khói: thay vì sự tĩnh lặng trong tâm hồn giúp tôi nhìn lại quá khứ với lòng tự hào và từ đó nuôi dưỡng những hy vọng mới, tôi lại bị bóp nghẹt bởi sự ăn ăn và cảm giác tội lỗi, đẩy tôi vào một địa ngục trần gian với những đọa đày thâm sâu mà không ngôn từ nào diễn tả được.
Trạng thái tinh thần này tàn phá sức khỏe của tôi, vốn vừa mới bình phục sau cú sốc đầu tiên. Tôi tránh né ánh nhìn của người đời; mọi âm thanh vui vẻ hay mãn nguyện đối với tôi đều là sự tra tấn; sự cô độc là niềm an ủi duy nhất của tôi—sự cô độc sâu thẳm, tăm tối và tựa như cái chết.
Cha tôi đau đớn nhận ra sự thay đổi rõ rệt trong tính tình và thói quen của tôi; ông cố gắng khuyên giải tôi về sự dại chuột khi cứ chìm đắm trong nỗi đau thương quá đỗi. “Victor này, con nghĩ rằng ta không đau đớn sao?” ông nói, nước mắt rấn rấn nơi khóe mắt, “Không ai có thể yêu thương một đứa trẻ hơn tình yêu ta dành cho em con; nhưng há chẳng phải chúng ta có nghĩa vụ đối với những người còn sống, rằng không được làm gia tăng sự bất hạnh của họ bằng một diện mạo u sầu vô độ sao? Đó cũng là nghĩa vụ đối với chính bản thân con; bởi nỗi đau thương thái quá sẽ ngăn cản con tiến bộ hay tận hưởng cuộc sống, thậm chí cản trở cả những nghĩa vụ hằng ngày—những điều mà thiếu chúng, không ai có thể sống trong xã hội.”
Lời khuyên ấy tuy đúng đắn nhưng hoàn toàn không thể áp dụng cho trường hợp của tôi. Đáng ra tôi phải là người đầu tiên giấu đi nỗi đau và an ủi bạn bè, giá như sự ân hận không hòa lẫn cay đắng của nó vào mọi cảm xúc của tôi. Giờ đây, tôi chỉ biết đáp lại cha bằng ánh nhìn tuyệt vọng rồi tìm cách lẩn tránh khỏi tầm mắt của ông.
Khoảng thời gian này, chúng tôi rút về căn nhà của gia đình ở Belrive. Sự thay đổi này đặc biệt dễ chịu đối với tôi. Việc cổng thành Geneva đóng lại đều đặn lúc mười giờ đêm và việc không thể ở lại trên mặt hồ sau giờ đó từng khiến cuộc sống trong những bức tường thành trở nên vô cùng tù túng đối với tôi. Giờ đây tôi đã được tự do. Thường thì sau khi cả nhà đã đi ngủ, tôi lấy thuyền ra hồ và lênh đênh nhiều giờ liền trên mặt nước. Có khi tôi giương cánh buồm để gió cuốn đi; có khi sau khi chèo ra giữa hồ, tôi thả mặc cho thuyền tự trôi và chìm đắm trong những suy tư muộn phiền của riêng mình. Nhiều lúc, khi mọi vật xung quanh đều yên bình, còn tôi là cõi lòng bất an duy nhất lang thang giữa một cảnh trí đẹp đẽ như thiên đường—ngoại trừ vài con dơi hay lũ ếch mà tiếng kêu ộp ộp đứt quãng, thô ráp chỉ nghe thấy khi tôi chèo thuyền gần bờ—nhiều lúc, tôi nói thật, tôi đã chực gieo mình xuống mặt hồ tĩnh lặng, để làn nước vĩnh viễn vùi lấp tôi cùng những tai họa của mình. Nhưng tôi đã kìm lại khi nghĩ đến Elizabeth quả cảm và đau khổ, người tôi yêu thương tha thiết và có cuộc đời gắn liền với tôi. Tôi cũng nghĩ đến cha tôi và người em trai còn sống: liệu tôi có thể ích kỷ bỏ đi, để mặc họ trần trụi và không ai bảo vệ trước hiểm họa từ ác quỷ mà tôi đã thả ra giữa họ hay không?
Vào những khoảnh khắc ấy, tôi khóc cay đắng và ước sao bình yên sẽ trở lại trong tâm trí, chỉ để tôi có thể mang lại sự an ủi và hạnh phúc cho họ. Nhưng điều đó là không thể. Sự ăn ăn đã dập tắt mọi hy vọng. Tôi là kẻ đã gây ra những tai họa không thể đảo ngược; và tôi sống trong sự sợ hãi mỗi ngày, e rằng con quái vật do chính tay mình tạo ra sẽ lại thực hiện một tội ác mới. Tôi có một cảm giác mơ hồ rằng mọi chuyện vẫn chưa kết thúc, và hắn sẽ còn gây ra một tội ác kinh hoàng nào đó, với mức độ ghê rợn đủ để xóa nhòa cả ký ức về quá khứ. Chừng nào những người tôi yêu thương vẫn còn trên đời, thì chừng đó nỗi sợ vẫn còn ngự trị. Lòng hận thù của tôi đối với ác quỷ này không ngôn từ nào diễn tả nổi. Khi nghĩ đến hắn, tôi nghiến răng, mắt rực lửa, và khao khát đến tột cùng được dập tắt sinh mạng mà mình đã nông nổi ban cho hắn. Khi ngẫm về những tội ác và sự thâm độc của hắn, căm hường và khao khát trả thù trong tôi bùng lên vượt mọi giới hạn. Tôi sẵn sàng hành hương lên đỉnh núi cao nhất của dãy Andes, nếu đến đó tôi có thể quăng hắn xuống vực sâu. Tôi ước được gặp lại hắn một lần nữa, để trút trọn vẹn cơn giận dữ lên đầu hắn và trả thù cho cái chết của William cùng Justine.
Căn nhà của chúng tôi tràn ngập không khí tang thương. Sức khỏe của cha tôi bị chấn động dữ dội bởi sự kinh hoàng của những sự kiện vừa qua. Elizabeth u ủ và tuyệt vọng; cô không còn tìm thấy niềm vui trong những công việc thường ngày; mọi niềm vui đối với cô dường như là sự xúc phạm đối với người đã khuất; cô cho rằng nỗi đau thương vĩnh cửu và những giọt nước mắt mới là sự đền đáp xứng đáng cho một tâm hồn trong trắng bị hủy hoại tàn nhẫn đến thế. Cô không còn là sinh linh hạnh phúc từng cùng tôi lang thang trên bờ hồ thời thơ ấu và hào hứng nói về tương lai. Cô trở nên trầm lặng, và thường bàn về sự biến ảo của số phận cùng sự mong manh của kiếp người.
“Khi em suy ngẫm, anh họ thân yêu ạ,” cô nói, “về cái chết thảm thương của Justine Moritz, em không còn nhìn thế giới và cuộc đời như trước nữa. Trước đây, em từng coi những chuyện về đồi dại và bất công đọc trong sách vở hay nghe từ người khác chỉ như những câu chuyện thời xa xưa, hoặc những tai họa trong tưởng tượng; ít nhất chúng cũng xa xôi và thuộc về lý trí hơn là hình dung của em; nhưng giờ đây tai họa đã gõ cửa từng nhà, và con người trong mắt em giống như những con quái vật thèm khát máu của nhau. Nhưng có lẽ em đã bất công. Ai ai cũng tin cô gái tội nghiệp đó có tội; và nếu cô ấy thực sự phạm phải tội ác mà mình phải gánh chịu hình phạt, thì chắc chắn cô ấy là kẻ đồi trụy nhất trong loài người. Chỉ vì vài món trang sức mà sát hại con trai của người ân nhân và bạn mình, một đứa trẻ mà cô ấy đã chăm sóc từ khi mới lọt lòng và yêu thương như con đẻ! Em chẳng đành lòng nhìn bất kỳ ai phải chết; nhưng chắc chắn em sẽ cho rằng một sinh linh như thế không xứng đáng sống trong xã hội loài người. Thế nhưng cô ấy hoàn toàn vô tội. Em biết, em cảm nhận được cô ấy vô tội; anh cũng nghĩ như vậy, và điều đó càng củng cố niềm tin trong em. Ôi, Victor! Khi sự dối trá có thể mang diện mạo giống hệt sự thật, thì ai có thể tự tin vào hạnh phúc vững bền? Em cảm thấy như mình đang đi trên bờ vực thẳm, nơi hàng ngàn người đang chen chúc và tìm cách đẩy em xuống vực sâu. William và Justine đã bị sát hại, còn kẻ thủ ác thì tẩu thoát; hắn vẫn tự do đi lại trên thế gian, và biết đâu chừng còn được kính trọng. Nhưng ngay cả khi em bị kết án phải chết trên pháp trường vì những tội ác ấy, em cũng chẳng bao giờ muốn đổi chỗ cho một kẻ đê tiện như hắn.”
Tôi lắng nghe những lời này trong sự đau đớn tột cùng. Tôi mới chính là kẻ hung thủ thực sự, dù không trực tiếp ra tay nhưng lại là nguyên do của tất cả. Elizabeth đọc được sự đau khổ trên gương mặt tôi, cô ân cần nắm lấy tay tôi và nói: “Anh họ thân yêu của em, anh phải bình tĩnh lại. Những sự kiện này đã tác động đến em, Chúa mới biết sâu sắc đến nhường nào; nhưng em không đến mức đau khổ như anh. Trên mặt anh hiện lên một nét tuyệt vọng, và đôi khi là sự trả thù, khiến em phải run sợ. Hãy bình tĩnh lại, Victor thân yêu; em sẵn sàng hi sinh mạng sống vì sự bình yên của anh. Chúng ta nhất định sẽ hạnh phúc: sống êm đềm nơi quê nhà, không bon chen với đời, thì điều gì có thể quấy nhiễu sự tĩnh lặng của chúng ta?”
Cô rơi lệ khi nói những lời ấy, chính cô cũng nghi ngờ niềm an ủi mà mình vừa trao gửi; nhưng đồng thời cô vẫn mỉm cười để xua tan bóng ma đang rình rập trong trái tim tôi. Cha tôi, người chỉ nhìn thấy trên nét mặt u sầu của tôi sự biến dạng quá mức của nỗi đau tự nhiên, cho rằng một chuyến đi tiêu dao hợp sở thích sẽ là phương thuốc tốt nhất để khôi phục lại sự tĩnh lặng vốn có của tôi. Chính vì lẽ đó mà ông đã chuyển về nông thôn; và vẫn với động cơ ấy, giờ đây ông đề xuất cả gia đình cùng thực hiện một chuyến du ngoạn đến thung lũng Chamounix. Tôi từng đến đó trước đây, nhưng Elizabeth và Ernest thì chưa từng; cả hai đều nhiều lần bày tỏ mong muốn tha thiết được ngắm nhìn cảnh sắc nơi này, vốn được mô tả với họ là vô cùng kỳ vĩ và tráng lệ. Vì vậy, chúng tôi rời Geneva thực hiện chuyến đi này vào khoảng giữa tháng Tám, gần hai tháng sau cái chết của Justine.
Thời tiết đẹp một cách lạ thường; và nếu nỗi đau của tôi là thứ có thể bị xua tan bởi bất kỳ hoàn cảnh thoáng qua nào, thì chuyến đi này chắc chắn đã đạt được mục đích của cha tôi. Dù sao, tôi cũng phần nào bị thu hút bởi cảnh vật; nó đôi khi làm dịu đi, dù không thể dập tắt hoàn toàn nỗi đau trong tôi. Trong ngày đầu tiên, chúng tôi di chuyển bằng xe ngựa. Buổi sáng, chúng tôi đã nhìn thấy những dãy núi từ xa và dần tiến về phía đó. Chúng tôi nhận thấy thung lũng mà mình đang đi qua, được tạo thành bởi sông Arve mà chúng tôi men theo dòng chảy, hẹp dần lại xung quanh chúng tôi; và khi mặt trời lặn, chúng tôi chiêm ngưỡng những dãy núi và vực thẳm sừng sững bao quanh khắp bốn phía, cùng âm thanh của dòng sông cuồng nộ gầm réo giữa các rặng đá và tiếng thác nước đổ vang rền xung quanh.
Ngày hôm sau, chúng tôi tiếp tục hành trình trên lưng la; và khi càng lên cao, thung lũng lại càng khoác lên mình vẻ tráng lệ và kinh ngạc đến bàng hoàng. Những lâu đài đổ nát chênh vênh trên vực thẳm của những ngọn núi phủ đầy thông; dòng Arve cuồn cuộn chảy, và những túp lều thấp thoáng ẩn hiện sau vòm cây, tạo nên một cảnh trí đẹp đẽ lạ kỳ. Nhưng cảnh sắc ấy lại càng thêm phần hùng vĩ bởi sự hiện diện của dãy Alps uy nghi, với những đỉnh núi và mái domes trắng xóa, tỏa sáng sừng sững vượt lên trên tất cả, như thể thuộc về một thế giới khác, là nơi trú ngụ của một giống loài khác.
Chúng tôi qua cầu Pelissier, nơi khe núi do dòng sông tạo nên mở ra trước mắt, và chúng tôi bắt đầu leo lên ngọn núi sừng sững phía trên. Ngay sau đó, chúng tôi tiến vào thung lũng Chamounix. Thung lũng này kỳ vĩ và tráng lệ hơn, nhưng không đẹp và thơ mộng bằng thung lũng Servox mà chúng tôi vừa đi qua. Những ngọn núi cao phủ tuyết trắng là ranh giới tự nhiên bao bọc lấy nó; nhưng chúng tôi không còn thấy những lâu đài đổ nát hay những cánh đồng phì nhiêu nữa. Những sông băng khổng lồ tiến sát mặt đường; chúng tôi nghe thấy tiếng sấm ầm ầm của những trận lở tuyết đổ xuống và nhìn thấy làn khói cuộn lên theo hành trình của nó. Đỉnh Mont Blanc, Mont Blanc chí tôn và uy nghi, vươn mình lên từ những đỉnh núi nhọn xung quanh, mái dome đồ sộ của nó sừng sững rủ bóng xuống toàn bộ thung lũng.
Trong suốt chuyến đi, đôi khi tôi sóng bước bên Elizabeth và cố gắng chỉ cho cô thấy những vẻ đẹp đa dạng của cảnh vật. Tôi thường để con la của mình tụt lại phía sau và chìm đắm trong nỗi đau của những suy tư muộn phiền. Những lúc khác, tôi lại thúc con vật lao nhanh lên trước các bạn đồng hành, để có thể quên đi họ, quên đi thế giới, và hơn hết là quên đi chính bản thân mình. Khi đã cách xa một khoảng, tôi leo xuống và gieo mình trên cỏ, quỵ ngã dưới gánh nặng của sự kinh hoàng và tuyệt vọng. Tám giờ tối, tôi đến Chamounix. Cha tôi và Elizabeth đã rất mệt mỏi; Ernest đi cùng chúng tôi thì vô cùng hào hứng và phấn khích: điều duy nhất làm giảm đi niềm vui của cậu là cơn gió nam cùng những đám mây hứa hẹn một trận mưa vào ngày hôm sau.
Chúng tôi sớm lui về phòng nghỉ, nhưng không phải để ngủ; ít nhất là đối với tôi. Tôi đứng bên cửa sổ suốt nhiều giờ liền, lặng nhìn những tia chớp nhợt nhạt nhảy múa trên đỉnh Mont Blanc và lắng nghe tiếng dòng Arve cuồn cuộn chảy ngay dưới cửa sổ phòng mình.
