“Thật vô cùng khó khăn để tôi có thể nhớ lại thuở ban đầu mình tồn tại; mọi sự kiện của thời kỳ ấy đối với tôi đều mờ mịt và hỗn độn. Một loạt cảm giác kỳ lạ tràn ngập lấy tôi, khiến tôi cùng lúc vừa nhìn, vừa cảm, vừa nghe và vừa ngửi; và quả thật, phải mất một thời gian dài tôi mới học được cách phân biệt hoạt động của các giác quan khác nhau ấy. Dần dần, tôi nhớ là có một luồng sáng mạnh chiếu vào các dây thần kinh của tôi, buộc tôi phải nhắm mắt lại. Bóng tối liền bao trùm lấy tôi, mang theo nỗi hoang mang; nhưng tôi vừa cảm nhận điều đó xong thì, bằng cách mở mắt ra như tôi đoán lúc bấy giờ, ánh sáng lại tràn ngập vào tôi. Tôi bước đi, và tôi tin là mình đã đi xuống; nhưng chẳng mấy chốc tôi nhận thấy các giác quan của mình có sự biến đổi lớn. Trước đó, những vật thể tối và mờ đục đã vây quanh tôi, không cho xúc giác hay thị giác xuyên qua; nhưng giờ đây tôi nhận ra mình có thể lang thang tự do, chẳng vấp phải chướng ngại nào mà tôi không thể vượt qua hoặc tránh né. Ánh sáng ngày càng đè nặng lên tôi; và vì sức nóng làm tôi mệt mỏi khi bước đi, tôi tìm một nơi có thể che bóng râm. Đó chính là khu rừng gần Ingolstadt; và ở đây, tôi nằm dài bên một con suối để nghỉ ngơi sau cơn mệt nhọc, cho đến khi cảm thấy đói khát hành hạ. Điều này đánh thức tôi khỏi trạng thái gần như tê liệt, và tôi ăn một vài quả mọng mọc trên cây hoặc rơi rụng trên mặt đất. Tôi giải khát bên dòng suối; rồi nằm xuống, chìm dần vào giấc ngủ.
“Trời tối sầm lại khi tôi tỉnh giấc; tôi cũng thấy lạnh và sợ hãi ngầm như theo bản năng, khi thấy mình đơn độc đến thế. Trước khi rời khỏi căn phòng của ngợi, vì cảm thấy lạnh, tôi đã tự đắp một số quần áo; nhưng chừng đó vẫn không đủ để che chở tôi khỏi những giọt sương đêm. Tôi là một kẻ khốn khổ nghèo hèn, bất lực và tội nghiệp; tôi chẳng biết gì, chẳng phân biệt được gì; nhưng cảm giác đau đớn xâm chiếm mọi ngóc ngách cơ thể, tôi ngồi xuống và bật khóc.
“Chẳng mấy chốc, một thứ ánh sáng dịu dàng lướt qua bầu trời, mang lại cho tôi cảm giác dễ chịu. Tôi chồm dậy, và thấy một hình hài rạng rỡ nhô lên từ giữa những tán cây. Tôi ngẩn người nhìn với một sự kinh ngạc khôn tả. Nó di chuyển chậm rãi, nhưng soi rạng con đường cho tôi; và tôi lại ra đi tìm hái quả mọng. Trời vẫn còn lạnh, và dưới một gốc cây, tôi tìm thấy một chiếc áo choàng lớn, liền quấn lấy người rồi ngồi bệt xuống đất. Không có ý tưởng rõ ràng nào chiếm trị tâm trí tôi; mọi thứ đều hỗn độn. Tôi cảm nhận được ánh sáng, cơn đói, cơn khát và bóng tối; vô số âm thanh vang vọng bên tai, và từ mọi phía, những mùi hương khác nhau len lỏi đến với tôi: vật thể duy nhất tôi có thể phân biệt được là vầng trăng sáng rực, và tôi dán mắt vào đó với niềm hân hoan.
“Trải qua vài lần ngày đêm luân phiên, và khi vầng trăng đã thu nhỏ lại đáng kể, tôi bắt đầu phân biệt được các cảm giác của mình. Dần dần, tôi nhìn rõ dòng suối trong lành đã cho tôi nước uống, và những tán cây che bóng mát cho tôi bằng vòm lá của chúng. Tôi vô cùng thích thú khi lần đầu tiên phát hiện ra rằng âm thanh dễ chịu thường vang lên bên tai mình xuất phát từ cổ họng của những sinh vật nhỏ bé có cánh, những kẻ từng nhiều lần che khuất ánh sáng khỏi mắt tôi. Tôi cũng bắt đầu quan sát kỹ càng hơn những hình thù bao quanh mình, và nhận ra ranh giới của mái vòm ánh sáng rực rỡ bao trùm lấy tôi. Thỉnh thoảng tôi cố gắng bắt chước tiếng hót vui tai của lũ chim, nhưng không sao làm được. Có lúc tôi muốn bày tỏ cảm xúc theo cách riêng của mình, nhưng những âm thanh cục mịch, ngọng nghịu thốt ra từ miệng lại khiến tôi sợ hãi đến mức phải im bặt.
“Vầng trăng đã biến mất khỏi bầu trời đêm, rồi lại hiện ra với hình thù khuyết dần, trong lúc tôi vẫn ở lại trong rừng. Đến lúc này, các giác quan của tôi đã trở nên rõ ràng, và tâm trí tôi mỗi ngày một tiếp thu thêm nhiều ý tưởng mới. Mắt tôi đã quen với ánh sáng và biết nhìn nhận sự vật đúng hình thù của chúng; tôi phân biệt được con côn trùng với thảm cỏ, và dần dần, phân biệt loại cỏ này với loại cỏ khác. Tôi nhận ra chim sẻ chỉ phát ra những âm thanh chói tai, trong khi tiếng hót của chim hoạ mi và chim hét thì thật ngọt ngào, quyến rũ.
“Một ngày nọ, khi đang bị cái lạnh hành hạ, tôi tìm thấy một đống lửa do những kẻ ăn xin lang thang để lại, và vô cùng sung sướng trước hơi ấm mà nó mang lại. Trong cơn phấn khích, tôi thọc tay vào đám than hồng, nhưng rồi vội vàng rụt tay lại cùng một tiếng thét đau đớn. Thật kỳ lạ làm sao, tôi nghĩ, khi cùng một nguyên nhân lại có thể tạo ra những kết quả trái ngược đến thế! Tôi quan sát các vật liệu làm nên đống lửa, và mừng rỡ nhận ra nó được cấu thành từ củi. Tôi nhanh chóng gom nhặt vài cành cây; nhưng chúng bị ướt và không chịu cháy. Tôi cảm thấy buồn bã và cứ ngồi ngắm nghía quá trình cháy của ngọn lửa. Đống củi ẩm ướt mà tôi đặt gần nguồn nhiệt đã khô đi và tự bốc cháy. Tôi ngẫm nghĩ về điều đó; và bằng cách chạm vào các cành cây khác nhau, tôi đã khám phá ra nguyên nhân, rồi bận rộn thu gom một lượng lớn củi để phơi khô, nhằm có sẵn một nguồn lửa dồi dào. Khi màn đêm buông xuống mang theo giấc ngủ, tôi vô cùng sợ hãi kẻo ngọn lửa của mình bị tắt ngấm. Tôi cẩn thận phủ lên nó củi khô cùng lá cây, rồi đặt những cành ẩm lên trên; sau đó, trải áo choàng ra, tôi nằm xuống đất và chìm vào giấc ngủ.
“Trời sáng khi tôi thức dậy, và việc đầu tiên tôi quan tâm là đến thăm đống lửa. Tôi gạt lớp phủ ra, và một cơn gió nhẹ nhanh chóng thổi bùng nó thành ngọn lửa. Tôi cũng quan sát điều này, và chế tạo một chiếc quạt bằng cành cây để khơi ngợi đám than khi chúng sắp tàn. Khi màn đêm lại buông xuống, tôi vui mừng nhận ra ngọn lửa không chỉ tỏa nhiệt mà còn phát ra ánh sáng; và việc phátک hiện ra nguyên tố này rất hữu ích cho việc ăn uống của tôi, bởi tôi thấy một số phế phẩm du khách để lại đã được nướng chín, có hương vị ngon hơn hẳn những quả mọng tôi hái trên cây. Do đó, tôi thử chế biến thức ăn của mình theo cách tương tự, đặt chúng lên đám than hồng. Tôi nhận thấy quả mọng bị hỏng khi làm thế, còn các loại hạt và củ thì ngon hơn hẳn.
“Tuy nhiên, thức ăn dần trở nên khan hiếm; và tôi thường mất cả ngày tìm kiếm trong vô vọng chỉ để kiếm vài hạt dẻ sồi nhằm xoa dịu những cơn đau quặn vì đói. Nhận ra tình cảnh này, tôi quyết định rời bỏ nơi mình từng trú ngụ để tìm kiếm một chốn mà những nhu cầu ít ỏi của tôi có thể dễ dàng được thỏa mãn hơn. Trong cuộc di dời này, tôi vô cùng tiếc nuối khi mất đi ngọn lửa có được nhờ tình cờ mà lại không biết cách tạo ra nó lần nữa. Tôi dành mấy tiếng đồng hồ để suy ngẫm nghiêm túc về khó khăn này; nhưng đành phải từ bỏ mọi cố gắng tìm nguồn thay thế; rồi quấn chặt áo choàng, tôi băng qua khu rừng hướng về phía mặt trời lặn. Tôi trải qua ba ngày lang thang như thế, và cuối cùng cũng tìm ra vùng đất trống. Một trận tuyết lớn vừa đổ xuống vào đêm hôm trước, phủ lên các cánh đồng một màu trắng xóa đồng nhất; cảnh tượng thật ảm đạm, và tôi thấy đôi chân mình tê cóng vì thứ chất phủ lạnh ngập nước trên mặt đất.
“Lúc đó khoảng bảy giờ sáng, và tôi khao khát có được thức ăn cùng nơi trú ẩn; cuối cùng tôi nhìn thấy một túp lều nhỏ nằm trên một gò đất, chắc hẳn được dựng lên cho sự tiện lợi của người chăn cừu nào đó. Đây là một cảnh tượng mới lạ đối với tôi; và tôi tò mò quan sát cấu trúc của nó. Thấy cửa mở, tôi bước vào. Một ông lão đang ngồi bên trong, cạnh đống lửa mà ông đang dùng để chuẩn bị bữa sáng. Nghe tiếng động, ông quay đầu lại; và khi nhận ra tôi, ông thét lên thật to, rồi bỏ chạy khỏi túp lều, băng qua cánh đồng với tốc độ mà vẻ bề ngoài già yếu của ông tưởng chừng không thể làm nổi. Vẻ ngoài của ông, khác lạ với bất cứ ai tôi từng thấy trước đó, cùng cú chạy trốn ấy khiến tôi có phần ngạc nhiên. Nhưng tôi bị mê hoặc bởi túp lều: ở đây tuyết và mưa không thể lọt vào; mặt nền khô ráo; và đối với tôi lúc bấy giờ, nó hiện lên là một chốn ẩn náu tuyệt mỹ và thiêng liêng chẳng khác nào Pandæmonium trong mắt lũ ác quỷ dưới hồ lửa. Tôi ngấu nghiến nuốt chửng phần bữa sáng còn thừa của người chăn cừu, gồm bánh mì, phô mai, sữa và rượu vang; tuy nhiên, tôi không thích món sau cho lắm. Rồi, bị cơn mệt mỏi đè nặng, tôi nằm xuống đống rơm và thiếp đi.
“Trời đứng bóng khi tôi thức dậy; và bị thu hút bởi hơi ấm của mặt trời đang chiếu rọi rực rỡ trên nền tuyết trắng, tôi quyết định tiếp tục cuộc hành trình; gom phần thức ăn còn thừa của bác nông dân vào một chiếc túi lược tìm được, tôi rảo bước qua các cánh đồng trong vài tiếng đồng hồ, cho đến lúc hoàng hôn thì tới một ngôi làng. Mới mẻ làm sao! Những túp lều, những ngôi nhà tranh ngăn nắp hơn, và cả những dinh thự uy nghi lần lượt thu hút sự ngưỡng mộ của tôi. Rau củ trong vườn, sữa và phô mai đặt bên cửa sổ mấy ngôi nhà tranh khiến tôi thèm thuồng. Tôi bước vào một trong những ngôi nhà đẹp nhất; nhưng chân vừa chạm đến ngưỡng cửa thì lũ trẻ đã thét lên, và một người phụ nữ ngất xỉu. Cả làng nhốn nháo; kẻ bỏ chạy, kẻ tấn công tôi, cho đến khi bị đá và vô số thứ vũ khí tầm xa khác nện cho bầm dập, tôi mới trốn thoát được ra cánh đồng và đầy sợ hãi tìm chỗ náu thân trong một cái chòi thấp lè tè, hoàn toàn trống hoác và trông thật thảm hại nếu so với những cung điện tôi vừa thấy trong làng. Tuy nhiên, cái chòi này lại liền kề với một ngôi nhà trông vô cùng ngăn nắp, dễ chịu; nhưng sau trải nghiệm vừa đánh đổi bằng máu xương ấy, tôi không dám bước vào đó. Nơi trú ẩn của tôi được làm bằng gỗ, nhưng thấp đến mức tôi phải rất khó khăn mới ngồi thẳng lưng được. Không có lớp gỗ lót nào trên nền đất vốn là sàn nhà, nhưng nó khô ráo; và dù gió lùa qua vô số khe hở, tôi vẫn thấy đây là một chốn dung thân dễ chịu tránh khỏi mưa tuyết.
“Thế là tôi lui vào đây, nằm xuống và cảm thấy hạnh phúc vì đã tìm được một mái che dẫu nghèo nàn trước sự khắc nghiệt của thời tiết, và nhất là trước sự tàn độc của con người.
“Ngay khi trời hửng sáng, tôi bò ra khỏi cái ổ của mình để ngắm nhìn ngôi nhà bên cạnh, xem thử liệu mình có thể tiếp tục ở lại chốn dung thân vừa tìm được hay không. Nó nằm áp lưng vào ngôi nhà tranh, và được bao bọc ở những mặt lộ thiên bằng một cái chuồng lợn cùng một vũng nước trong vắt. Có một phần bị bỏ ngỏ, và tôi đã bò vào từ lối đó; nhưng giờ đây tôi dùng đá và gỗ che kín mọi khe hở có thể khiến mình bị phát hiện, dù vẫn chừa lại cách để có thể dịch chuyển chúng những lúc cần ra ngoài: toàn bộ ánh sáng tôi có được đều lọt qua chuồng lợn, và thế là quá đủ với tôi rồi.
“Sau khi sắp xếp chỗ ở và lót sàn bằng rơm sạch như vậy, tôi lui vào trong; bởi tôi thoáng thấy bóng một người đàn ông ở đằng xa, và tôi còn nhớ quá rõ bài học tối hôm qua nên chẳng dại dột đặt bản thân vào tay hắn. Tuy nhiên, trước đó tôi đã lo liệu xong bữa ăn trong ngày cho mình bằng một ổ bánh mì đen trộm được, cùng một chiếc cốc để có thể uống dòng nước tinh khiết chảy qua nơi ẩn náu một cách tiện lợi hơn là dùng tay hứng. Sàn nhà được nâng lên một chút nên hoàn toàn khô ráo, lại nhờ nằm sát ống khói của ngôi nhà nên cũng tương đối ấm áp.
“Đã được lo liệu chu đáo như vậy, tôi quyết định trú ngụ trong cái chòi này cho đến khi có chuyện xảy ra làm thay đổi ý định. Nơi đây quả là chốn thiên đường so với khu rừng lạnh lẽo, tăm tối, cành cây nhỏ giọt mưa và mặt đất ẩm mốc từng là chốn dung thân cũ của tôi. Tôi vui vẻ thưởng thức bữa sáng, và đang định dời một tấm ván ra để lấy chút nước thì nghe tiếng bước chân, nhìn qua một khe nhỏ, tôi thấy một thiếu nữ đội chiếc thùng trên đầu đang bước ngang qua trước chòi. Cô gái còn trẻ và có dáng vẻ dịu dàng, không giống những người ở đợ hay người làm thuê trong các trang trại mà tôi từng gặp sau này. Dù vậy, ăn mặc của cô rất đỗi nghèo nàn, chiếc váy dài màu xanh thô kệch và chiếc áo khoác bằng vải lanh là toàn bộ y phục; mái tóc vàng được tết gọn nhưng không trang hoàng gì cả: trông cô nhẫn nại nhưng đượm buồn. Tôi khuất bóng cô; và khoảng một phần tư giờ sau, cô quay lại, mang theo chiếc thùng giờ đã vừa vặn được đổ đầy sữa. Khi cô bước đi, có vẻ bất tiện vì gánh nặng, một thanh niên tiến lại gặp cô, nét mặt ánh lên vẻ sầu muộn sâu sắc. Thốt lên vài âm thanh với vẻ mặt u sầu, anh ta đỡ lấy chiếc thùng trên đầu cô và tự mình mang về nhà. Cô đi theo sau, và họ khuất dạng. Chẳng mấy chốc tôi lại thấy chàng trai cầm theo vài dụng cụ, băng qua cánh đồng phía sau ngôi nhà; còn cô gái cũng bận rộn, lúc ở trong nhà, lúc ra ngoài sân.
“Quan sát kỹ nơi ở của mình, tôi nhận ra một trong những ô cửa sổ của ngôi nhà từng chiếm một phần không gian này, nhưng các ô kính đã được bịt kín bằng ván gỗ. Ở một trong số đó có một khe hở nhỏ đến mức gần như không thể nhận ra, vừa đủ để tròng mắt nhìn xuyên qua. Qua kẽ hở ấy, có thể nhìn thấy một căn phòng nhỏ được quét vôi trắng sạch sẽ nhưng rất ít đồ đạc. Ở một góc phòng, gần đống lửa nhỏ, một ông lão đang ngồi, hai tay ôm đầu trong tư thế ủ rũ. Thiếu nữ đang bận rộn dọn dẹp nhà cửa; nhưng chẳng mấy chốc cô lấy thứ gì đó từ ngăn kéo ra, việc đó thu hút đôi tay cô, và cô ngồi xuống bên cạnh ông lão. Ông nhấc một nhạc cụ lên, bắt đầu tấu nhạc và tạo ra những âm thanh ngọt ngào hơn cả tiếng chim hoạ mi hay chim sơn ca. Đó là một cảnh tượng đáng yêu, ngay cả với tôi, một kẻ khốn cùng chưa từng thấy bất cứ điều gì đẹp đẽ trước đây! Mái tóc bạc phơ và gương mặt nhân hậu của cụ già làm tôi kính trọng, trong khi phong thái dịu dàng của cô gái lại khơi gợi tình yêu trong tôi. Ông tấu lên một khúc nhạc buồn ngọt ngào, tôi nhận ra giai điệu ấy làm đôi mắt người bạn đồng hành khả ái của ông rướm lệ, nhưng ông chẳng mờm gì cho đến khi cô nức nở thành tiếng; bấy giờ ông mới cất vài lời, và thiếu nữ kia buông công việc dang dở, quỳ sụp dưới chân ông. Ông đỡ cô đứng dậy, mỉm cười với vẻ nhân từ và trìu mến đến độ tôi cảm thấy những xúc cảm vô cùng đặc biệt và choáng ngợp: chúng là sự pha trộn giữa nỗi đau và niềm vui, thứ mà tôi chưa từng trải nghiệm trước đó, dù là vì đói khát, lạnh lẽo, hơi ấm hay thức ăn; và tôi lùi khỏi khung cửa sổ, không sao chịu đựng nổi những cảm xúc ấy.
“Chẳng bao lâu sau, chàng trai trẻ trở về, vác trên vai một gánh củi. Cô gái ra cửa đón anh, giúp anh trút bỏ gánh nặng, rồi mang một ít củi vào nhà ném vào đống lửa; sau đó, cô và chàng thanh niên tách ra một góc nhà, anh ta cho cô xem một ổ bánh mì lớn và một miếng phô mai. Cô có vẻ hài lòng, bèn ra vườn hái ít rễ cây cùng rau cỏ đem ngâm nước rồi đặt lên bếp lửa. Sau đó cô tiếp tục công việc của mình, còn chàng trai đi ra vườn, trông có vẻ bận rộn với việc đào bới và nhổ rễ cây. Sau khi làm việc như vậy khoảng một tiếng đồng hồ, cô gái ra join cùng anh, và họ cùng nhau bước vào nhà.
“Trong lúc ấy, ông lão vẫn trầm ngâm; nhưng khi thấy những người bạn đồng hành xuất hiện, nét mặt ông trở nên tươi tỉnh hơn, và họ ngồi xuống ăn uống. Bữa ăn nhanh chóng kết thúc. Cô gái lại bận rộn dọn dẹp nhà cửa; ông lão đi dạo trước hiên nhà dưới ánh nắng trong vài phút, tì tay lên cánh tay chàng thanh niên. Không gì có thể tuyệt vời hơn sự tương phản giữa hai con người ưu tú ấy. Một người đã luống tuổi, tóc bạc phơ cùng gương mặt ngời sáng lòng nhân hậu và tình yêu thương: người trẻ thì dáng người mảnh mai, uyển chuyển, các đường nét trên khuôn mặt vô cùng cân đối; thế nhưng đôi ánh mắt và dáng điệu của anh lại bộc lộ sự buồn bã và chán nản khột tột cùng. Ông lão quay vào nhà; còn chàng trai, với những dụng cụ khác với thứ anh dùng buổi sáng, rảo bước hướng ra các cánh đồng.
“Màn đêm nhanh chóng buông xuống; nhưng điều khiến tôi vô cùng kinh ngạc là tôi phát hiện ra những con người trong ngôi nhà tranh có cách kéo dài ánh sáng bằng việc sử dụng nến, và tôi rất đỗi vui mừng khi thấy việc mặt trời lặn không hề chấm dứt niềm vui được ngắm nhìn những người hàng xóm loài người của mình. Vào buổi tối, cô gái trẻ và người bạn đồng hành bận rộn với nhiều công việc khác nhau mà tôi không tài nào hiểu nổi; còn ông lão lại cầm chiếc nhạc cụ từng phát ra những âm thanh thần thánh khiến tôi say đắm ban sáng lên. Ngay khi ông dứt tiếng đàn, chàng thanh niên bắt đầu cất giọng, không phải để tấu nhạc mà để thốt ra những âm thanh đều đều, chẳng giống giai điệu từ nhạc cụ của ông lão cũng chẳng giống tiếng hót loài chim: sau này tôi mới biết anh ta đọc thành tiếng, nhưng vào thời điểm đó tôi mù tịt về khoa học ngôn từ hay chữ nghĩa.
“Gia đình ấy, sau khi bận rộn như vậy một lúc lâu, đã thổi tắt nến và lui vào nghỉ ngơi, theo như tôi suy đoán.”
