“Giờ đây, tôi vội vã chuyển sang phần cảm động hơn trong câu chuyện của mình. Tôi sẽ thuật lại những sự kiện đã khắc sâu vào lòng tôi những tình cảm mà từ một kẻ như tôi trước kia, đã nhào nặn nên tôi của ngày hôm nay.

“Mùa xuân tiến bước thật nhanh; thời tiết trở nên đẹp đẽ và bầu trời không một gợn mây. Tôi ngạc nhiên làm sao khi những chốn từng hoang vu và ảm đạm nay lại nở rộ những đóa hoa tươi thắm cùng thảm cỏ xanh tươi. Các giác quan của tôi được vỗ về và làm tươi mới bởi muôn vàn hương thơm ngát cùng muôn ngàn cảnh sắc đẹp đẽ.

“Chính vào một trong những ngày ấy, khi những người chủ nhà của tôi định kỳ ngưng tay lao động — cụ già kéo đàn ghi-ta còn lũ trẻ lắng nghe — tôi nhận thấy nét mặt của Felix buồn bã đến khôn tả: cậu thở dài liên miên; và có lúc người cha ngừng chơi đàn, qua cung cách của cụ, tôi đoán ngài đang hỏi nguyên nhân nỗi buồn của con trai mình. Felix đáp bằng giọng vui vẻ, và cụ già chuẩn bị dạo lại khúc nhạc, thì bỗng có tiếng gõ cửa.

“Đó là một phu nhân cưỡi ngựa, đi cùng một người nhà quê làm hướng dẫn viên. Bà khoác bộ trang phục sẫm màu và che tấm mạng đen dày. Agatha cất lời hỏi, nhưng người lạ mặt chỉ đáp lại bằng cách cất lên một tiếng gọi dịu ngọt: tên của Felix. Giọng bà du dương nhưng chẳng giống giọng của bất kỳ ai trong những người bạn của tôi. Nghe tiếng gọi ấy, Felix vội vã tiến đến chỗ vị phu nhân; khi trông thấy cậu, nàng hất tấm mạng lên, và tôi sững sờ trước một dung mạo đẹp đẽ và biểu cảm như thiên thần. Mái tóc nàng đen láy tựa cánh quạ, lấp lánh và được tết gọn gàng; đôi mắt nàng tối màu nhưng hiền dịu và tràn đầy sinh khí; các đường nét khuôn mặt thanh tú cân đối, làn da trắng ngần kỳ lạ, mỗi bên má phớt một sắc hồng đáng yêu.

“Felix dường như ngây ngất vì hạnh phúc khi nhìn thấy nàng, mọi dấu vết buồn rầu bay biến khỏi khuôn mặt cậu, tức khắc thay bằng một niềm vui sướng tột độ mà tôi khó lòng tin rằng cậu có thể có được; đôi mắt cậu lấp lánh trong khi má ửng hồng vì hoan hỉ, và vào khoảnh khắc ấy, tôi thấy cậu đẹp chẳng kém gì người lạ mặt. Nàng có vẻ xúc động bởi những cảm xúc khác biệt; vừa lau vài giọt lệ trên đôi mắt đẹp, nàng vừa đưa tay ra cho Felix, để chàng say đắm hôn lên và gọi nàng, theo như tôi máng méo đoán được, là nàng Ả Rập dịu ngọt của chàng. Nàng hình như không hiểu chàng đang nói gì, chỉ mỉm cười. Cậu đỡ nàng xuống ngựa, cho người dẫn đường lui ra, rồi dẫn nàng bước vào ngôi nhà tranh. Vài lời qua lại diễn ra giữa chàng và người cha; vị khách trẻ quỳ xuống trước chân cụ già, định hôn tay cụ nhưng cụ đã nâng nàng dậy và trìu mến ôm lấy nàng.

“Chẳng mấy chốc tôi nhận ra rằng, dẫu người lạ mặt thốt ra những âm thanh rành mạch và dường như có ngôn ngữ riêng của mình, nàng chẳng hiểu những người ở nhà tranh, và họ cũng không hiểu nổi nàng. Họ dùng rất nhiều cử chỉ mà tôi không sao tài nào hiểu được; nhưng tôi thấy sự hiện diện của nàng mang lại niềm hân hoan lan tỏa khắp ngôi nhà, xua tan đi muỗi sầu bóng tối tựa như ánh thái dương xua đi màn sương sớm. Felix tỏ ra vô cùng hạnh phúc, với những nụ cười rạng rỡ, cậu chào đón nàng tiểu thư Ả Rập của mình. Agatha, người chị Agatha vẫn luôn hiền dịu, hôn lên bàn tay của vị khách kiều diễm; và khi chỉ về phía anh trai, nàng làm những cử chỉ mà tôi ngầm hiểu là ý nói anh mình đã buồn bã xiết bao cho đến khi nàng tới đây. Vài giờ trôi qua như thế, trong khi qua nét mặt, họ bày tỏ niềm vui sướng mà nguyên nhân tôi không tài nào hiểu thấu. Chẳng mấy chốc, qua việc một âm thanh được người lạ mặt lặp đi lặp lại nhiều lần sau họ, tôi nhận ra nàng đang nỗ lực học ngôn ngữ của họ; và trong đầu tôi tức khắc lóe lên ý tưởng rằng mình cũng phải tận dụng chính những bài học ấy cho cùng một mục đích. Vị khách lạ học được khoảng hai mươi từ trong bài học đầu tiên, quả thật phần lớn trong số đó là những từ tôi đã hiểu từ trước, nhưng tôi vẫn thu nhặt thêm được từ những từ còn lại.

“Khi màn đêm buông xuống, Agatha và nàng người Ả Rập lui về phòng sớm. Lúc chia tay, Felix hôn lên bàn tay vị khách và cất lời: ‘Chúc ngủ ngon, Safie dịu ngọt.’ Cậu ngồi lại lâu hơn nhiều để trò chuyện với cha mình; và qua việc tên nàng được nhắc đi nhắc lại nhiều lần, tôi đoán rằng vị khách kiều diễm chính là chủ đề trong câu chuyện của họ. Tôi khao khát đến cháy bỏng được hiểu họ, dồn hết mọi tâm trí vào mục đích ấy, nhưng rồi nhận ra đó là điều hoàn toàn bất khả thi.

“Sáng hôm sau, Felix ra đồng làm việc; và sau khi Agatha hoàn tất các công việc thường nhật, nàng người Ả Rập ngồi bên chân cụ già, cầm lấy cây đàn ghi-ta và gảy những khúc điệu say đắm đến mức chúng ngay lập tức khơi dòng nước mắt buồn đau lẫn hạnh phúc trong khóe mắt tôi. Nàng cất giọng ca, giai điệu tuôn trào với những nhịp điệu phong phú, lúc ngân dài khi lắng xuống, tựa như chú chim sơn ca trong chốn rừng sâu.

“Khi dứt khúc ca, nàng trao cây đàn cho Agatha, người thoạt đầu có ý từ chối. Nàng gảy một khúc ca giản dị và cất tiếng hát họa theo với những âm điệu ngọt ngào, dẫu chẳng thể sánh được với khúc ca kỳ diệu của vị khách kia. Cụ già tỏ ra mê mẩn khôn cùng, thốt lên vài lời mà Agatha cố gắng giải thích cho Safie hiểu, qua đó cụ dường như muốn bày tỏ rằng tiếng đàn của nàng đã mang lại cho cụ niềm hạnh phúc lớn lao nhất.

“Những ngày tháng trôi qua yên bình như trước, với duy nhất một đổi thay là niềm vui đã ngự trị nơi nét mặt của những người bạn tôi thay cho nỗi buồn tủi. Safie luôn rạng rỡ và hạnh phúc; cô và tôi tiến bộ nhanh chóng trong việc lĩnh hội ngôn ngữ, để rồi chỉ sau hai tháng, tôi đã bắt đầu hiểu được phần lớn những từ ngữ mà những người bảo trợ của tôi thốt lên.

“Trong khi ấy, lớp đất đen cũng được phủ kín bởi thảm cỏ xanh, và những bờ cỏ được điểm tô bằng vô số loài hoa thơm ngát đẹp đẽ, tựa như những vì sao ánh lên thứ ánh sáng nhạt nhòa giữa chốn rừng cây dưới ánh trăng; mặt trời trở nên ấm áp hơn, những đêm hè trong lành và dịu ngọt; và những chuyến lang thang ban đêm mang lại cho tôi niềm vui khôn tả, dẫu chúng bị rút ngắn đáng kể bởi cảnh mặt trời lặn muộn và mọc sớm; bởi tôi chẳng bao giờ dám bước chân ra ngoài vào ban ngày, vì sợ hãi phải chịu đựng cách đối xử tương tự như từng trải qua ở ngôi làng đầu tiên tôi đặt chân tới.

“Tôi dành trọn ban ngày để chăm chú theo dõi, cốt để nhanh chóng làm chủ được ngôn ngữ; và tôi có thể tự hào rằng mình tiến bộ còn nhanh hơn cả nàng Ả Rập — người hiểu rất ít và chỉ trò chuyện bằng những câu từ ngắt quãng, trong khi tôi thấu hiểu và có thể bắt chước hầu như mọi từ ngữ được thốt ra.

“Cùng lúc với việc nâng cao khả năng ngôn ngữ, tôi cũng học khoa học chữ viết theo cách mà người ta dạy cho vị khách lạ; và điều này đã mở ra trước mắt tôi một chân trời rộng lớn đầy ngạc nhiên và thú vị.

“Cuốn sách mà Felix dùng để dạy Safie chính là tác phẩm ‘Sự sụp đổ của các đế chế’ của Volney. Tôi chắc chắn sẽ không tài nào hiểu nổi ý nghĩa của cuốn sách này nếu như Felix, trong lúc đọc, không đưa ra những lời giải thích vô cùng cặn kẽ. Cậu chọn tác phẩm này, theo như tôi nghe được, bởi vì phong cách hùng biện của nó được mô phỏng theo các tác giả phương Đông. Qua tác phẩm ấy, tôi thu lượm được một kiến thức sơ lược về lịch sử, có được cái nhìn toàn cảnh về các đế chế hiện đang tồn tại trên thế giới; nó cho tôi cái nhìn sâu sắc về phong tục, chính phủ và tôn giáo của các quốc gia khác nhau trên trái đất. Tôi nghe kể về những cư dân châu Á lười biếng; về thiên tài vĩ đại cùng sự nhạy bén trí tuệ của người Hy Lạp; về những cuộc chiến tranh cùng đức hạnh tuyệt vời của người La Mã thời kỳ đầu — về sự suy đồi sau đó của họ — về sự lụi tàn của đế chế hùng mạnh ấy; về tinh thần hiệp sĩ, Cơ Đốc giáo và các vị vua. Tôi nghe về việc phát hiện ra bán đinh cầu châu Mỹ, và đã cùng Safie rơi lệ trước số phận bất hạnh của những cư dân nguyên thủy nơi đó.

“Những câu chuyện kỳ diệu ấy khơi dậy trong tôi những cảm xúc kỳ lạ. Phải chăng con người ta quả thực vừa quyền năng, vừa đức hạnh và cao cả xiết bao, nhưng đồng thời lại cũng vô cùng đồi bại và ti tiện? Có lúc họ hiện lên chẳng khác nào một nhánh mầm của thế lực ác quỷ, nhưng có lúc lại giống như hiện thân của tất cả những gì cao quý và thiêng liêng nhất có thể tưởng tượng được. Trở thành một con người vĩ đại và đức hạnh dường như là vinh dự cao cả nhất có thể đến với một sinh vật nhạy cảm; còn trở thành kẻ ti tiện và đồi bại, như vô số kẻ từng được ghi danh trong sử sách, lại là sự tha hóa thấp hèn nhất, một tình trạng còn thảm hại hơn cả loài chuột chũi mù lòa hay con giun dế vô hại. Suốt một thời gian dài, tôi không tài nào hiểu nổi làm thế nào mà một con người lại có thể ra tay sát hại đồng loại của mình, hay thậm chí tại sao trên đời lại tồn tại luật pháp và chính phủ; nhưng khi lắng nghe những chi tiết về sự đồi trụy và máu me ấy, sự kinh ngạc trong tôi vụt tắt, và tôi quay đi với nỗi chán ghét cùng cực.

“Mỗi cuộc trò chuyện của những con người trong ngôi nhà tranh giờ đây lại mở ra trước mắt tôi những điều kỳ diệu mới. Trong lúc lắng nghe những bài học mà Felix truyền thụ cho nàng Ả Rập, hệ thống kỳ lạ của xã hội loài người dần được giải thích cho tôi hiểu. Tôi nghe về sự phân chia tài sản, về sự giàu có vô biên bên cạnh cảnh nghèo đói khốn cùng; về giai cấp, dòng dõi và dòng máu quý tộc.

“Những lời ấy khiến tôi phải quay lại nhìn nhận chính bản thân mình. Tôi thấu hiểu rằng những giá trị được đồng loại của các vị trân quý nhất chính là dòng dõi cao quý, trong sạch kết hợp cùng sự giàu có. Một người có thể được tôn trọng chỉ với một trong những yếu tố ấy; nhưng nếu không có cả hai, họ sẽ bị coi như những kẻ lang thang và nô lệ, ngoại trừ những trường hợp vô cùng hiếm hoi, bị kết cục phải chát đắng chôn vùi sức lực của mình vì lợi ích của một nhúm người được chọn. Thế còn tôi thì sao? Về nguồn gốc tạo dựng và đấng tạo hóa của mình, tôi hoàn toàn mù tịt; nhưng tôi biết chắc rằng bản thân chẳng có lấy một đồng xu, chẳng có bạn bè hay bất kỳ thứ tài sản nào. Hơn thế nữa, tôi lại mang một hình hài bị biến dạng một cách gớm ghiếc và đáng tởm; tôi thậm chí chẳng cùng chung bản chất với con người. Tôi nhanh nhẹn hơn họ và có thể sinh tồn bằng những thức ăn thô kệch hơn; tôi chịu đựng được sự khắc nghiệt của nóng lạnh mà ít tổn hại đến thể xác hơn; vóc dáng của tôi vượt trội hơn hẳn họ. Khi nhìn xung quanh, tôi chẳng thấy và chẳng hề nghe về ai giống mình cả. Vậy rốt cuộc tôi là một con quái vật, một vết nhơ trên mặt đất mà mọi người đều trốn chạy, một kẻ bị tất cả chối bỏ hay sao?

“Tôi không tài nào tả xiết nỗi thống khổ mà những suy ngẫm ấy giáng xuống đầu tôi; tôi tìm cách xua tan chúng, nhưng nỗi buồn lại chỉ càng nhân lên cùng sự hiểu biết. Ôi, ước gì tôi mãi mãi ở lại chốn rừng xanh quê hương, chẳng hề hay biết hay cảm nhận bất cứ điều gì vượt qua khỏi những nhu cầu về đói, khát và hơi ấm!

“Bản chất của tri thức thật kỳ lạ làm sao! Một khi đã bám rễ vào tâm trí, nó đeo bám chẳng khác nào loài địa y trên vách đá. Có những lúc tôi khao khát rũ bỏ mọi suy nghĩ và cảm xúc; nhưng tôi hiểu ra rằng chỉ có duy nhất một con đường để vượt qua cảm giác đớn đau ấy, chính là cái chết — một trạng thái mà tôi vừa sợ hãi vừa chẳng tài nào thấu hiểu. Tôi ngưỡng mộ đức hạnh cùng những tình cảm tốt đẹp, và đem lòng yêu mến phong thái dịu dàng cùng những phẩm chất đáng yêu của những con người trong ngôi nhà tranh ấy; nhưng tôi lại bị tước quyền giao du với họ, ngoại trừ qua những phương thức tôi có được nhờ lén lút, khi bản thân vẫn còn vô hình và vô danh, những điều ấy thậm chí còn làm trầm trọng thêm thay vì thỏa mãn khát khao được hòa mình vào giống loài của tôi. Những lời dịu dàng của Agatha, những nụ cười rạng rỡ của nàng Ả Rập kiều diễm đâu phải dành cho tôi. Những lời khuyên nhủ ân cần của cụ già, buổi trò chuyện sinh động của Felix yêu thương đâu phải dành cho tôi. Một kẻ khốn cùng, bất hạnh làm sao!

“Những bài học khác lại càng khắc sâu vào tâm trí tôi mãnh liệt hơn nữa. Tôi nghe về sự khác biệt giữa các giới tính; về sự chào đời và lớn lên của những đứa trẻ; về việc người cha say sưa ngắm nhìn nụ cười của trẻ thơ cùng những lời nói đùa nghịch ngợm của đứa trẻ lớn hơn; về việc mọi sinh mệnh và âu lo của người mẹ đều gửi gắm trọn vẹn vào sinh linh trân quý ấy; về cách tâm trí tuổi trẻ mở rộng và thu lượm tri thức; về anh em, chị em và tất cả những mối quan hệ muôn hình vạn trạng gắn kết con người này với con người khác bằng những sợi dây ràng buộc tương thân tương ái.

“Thế nhưng bạn bè và họ hàng của tôi đang ở chốn nào? Chẳng có người cha nào dõi theo những ngày thơ bé của tôi, chẳng có người mẹ nào ban phước cho tôi bằng nụ cười và những cái ôm ấp âu yếm; hoặc nếu có chăng nữa, thì toàn bộ quãng đời quá khứ của tôi giờ đây cũng chỉ là một vết nhơ, một khoảng trống mù mịt nơi tôi chẳng thể phân biệt nổi điều gì. Kể từ ký ức sớm mai nhất của mình, tôi đã mang chiều cao và tỷ lệ cơ thể như lúc này rồi. Tôi chưa từng trông thấy một sinh linh nào giống mình, hay kẻ nào nhận có mối dây liên hệ với tôi. Tôi rốt cuộc là ai? Câu hỏi ấy lại một lần nữa vang lên, chỉ để nhận lại câu trả lời là những tiếng rên rỉ.

“Chẳng mấy chốc tôi sẽ giải thích những cảm xúc ấy hướng về đâu; nhưng giờ đây, xin hãy cho phép tôi quay trở lại với những con người trong ngôi nhà tranh, câu chuyện về họ đã khơi dậy trong tôi biết bao cảm xúc lẫn lộn từ phẫn nộ, vui sướng cho đến kinh ngạc, nhưng tất cả đều khép lại bằng tình yêu thương và lòng kính trọng sâu sắc hơn dành cho những ân nhân của tôi (bởi tôi vốn thích gọi họ như thế bằng một sự tự dối lòng ngây thơ và đượm buồn).”