Tôi nằm trên đống rơm của mình nhưng không sao chợp mắt được. Tâm trí tôi cứ quẩn quanh với những sự việc diễn ra trong ngày. Điều khiến tôi ấn tượng sâu sắc nhất chính là phong thái tao nhã của những con người này; tôi khao khát được hoà mình vào họ, nhưng lại không dám. Ký ức về trận đòn roi tàn nhẫn mà tôi phải hứng chịu từ đám dân làng độc ác vào đêm hôm trước vẫn còn hằn học trong tâm trí, khiến tôi tự nhủ rằng, dù sau này có chọn cách hành xử ra sao đi nữa, thì trước mắt tôi vẫn phải ẩn mình trong căn lúp xúp này, lặng lẽ quan sát và tìm hiểu những động cơ chi phối hành động của họ.
Hôm sau, những người ở căn nhà tranh thức dậy từ trước khi mặt trời mọc. Người thiếu nữ dọn dẹp nhà cửa và chuẩn bị bữa ăn, còn chàng trai lên đường sau bữa sáng đầu tiên.
Ngày hôm đó trôi qua theo đúng nhịp điệu của những ngày trước. Chàng trai bận rộn với công việc ngoài đồng áng, trong khi cô gái xoay sở với đủ thứ việc nặng nhọc bên trong nhà. Cụ già, mà tôi sớm nhận ra là đã bị mù, dành những lúc rảnh rỗi để chơi đàn hoặc trầm ngâm suy tư. Không gì có thể sánh bằng tình yêu thương và lòng kính trọng mà những người trẻ tuổi dành cho người bạn già đáng kính của họ. Họ ân cần chăm sóc ông trong từng chi tiết nhỏ nhặt của lòng hiếu thảo và bổn phận, và ông đáp lại họ bằng những nụ cười nhân hậu.
Họ không hoàn toàn hạnh phúc. Chàng trai và người đồng hành của anh thường hay lui tới một góc riêng và có vẻ như đang rơi lệ. Tôi không hiểu vì sao họ đau khổ, nhưng lòng tôi lại quặn thắt trước nỗi buồn ấy. Nếu những sinh vật đáng yêu nhường kia còn phải khổ sở, thì việc một kẻ bất toàn và cô độc như tôi chìm trong bất hạnh cũng chẳng có gì là lạ. Thế nhưng, tại sao những con người hiền lành ấy lại bất hạnh? Họ sở hữu một ngôi nhà tuyệt đẹp (trong mắt tôi là thế) và mọi tiện nghi; họ có lò sưởi để xua đi cái lạnh và những món ăn ngon lành khi đói; họ mặc những bộ quần áo tuyệt hảo; và hơn hết, họ được tận hưởng bầu bạn và lời nói của nhau, trao nhau những ánh nhìn trìu mến và tử tế mỗi ngày. Những giọt nước mắt ấy ẩn chứa điều gì? Phải chăng chúng thực sự bày tỏ nỗi đau đớn? Ban đầu, tôi không tài nào giải đáp nổi những câu hỏi ấy, nhưng sự chú ý bền bỉ và thời gian đã dần sáng tỏ cho tôi nhiều điều thoạt đầu vốn là ẩn số.
Một khoảng thời gian khá dài trôi qua trước khi tôi phát hiện ra một trong những nguyên nhân khiến gia đình đáng mến này bất an: đó chính là sự nghèo khó; và họ phải chịu đựng nghịch cảnh ấy ở mức độ vô cùng tồi tệ. Thức ăn của họ chỉ toàn là rau củ trong vườn và sữa từ một con bò duy nhất, mà con bò này lại rất ít sữa vào mùa đông khi chủ của nó chẳng thể kiếm nổi thức ăn để nuôi nó. Tôi tin rằng họ thường xuyên phải nếm trải những cơn đói cồn cào, nhất là hai người trẻ tuổi; bởi có mấy lần họ dọn thức ăn ra cho cụ già mà chẳng chừa lại chút nào cho chính mình.
Nét tử tế ấy đã lay động tôi sâu sắc. Trước kia, vào ban đêm, tôi vẫn hay lui tới để lấy cắp một phần thức ăn của họ nhằm duy trì sự sống; nhưng khi nhận ra hành động đó gieo rắc đau khổ cho họ, tôi đã từ bỏ và tự thoả mãn bằng thứ quả mọng, hạt dẻ cùng rễ cây hái được ở khu rừng bên cạnh.
Tôi cũng tìm ra một cách khác để có thể góp sức giúp đỡ họ. Tôi nhận thấy chàng trai dành phần lớn thời gian trong ngày để kiếm củi cho lò sưởi của gia đình; và vào ban đêm, tôi thường lấy dụng cụ của anh—những thứ mà tôi nhanh chóng nắm bắt được cách sử dụng—rồi tha về nhà lượng củi đủ dùng cho mấy ngày.
Tôi nhớ lần đầu tiên làm việc đó, khi mở cửa vào buổi sáng, người thiếu nữ đã vô cùng kinh ngạc khi thấy một đống củi lớn chất cao ở bên ngoài. Cô thốt lên mấy tiếng to rõ, và chàng trai chạy ra, cũng tỏ vẻ ngạc nhiên không kém. Tôi vui mừng nhận thấy ngày hôm ấy anh không vào rừng mà dành thời gian tu sửa nhà cửa và chăm sóc khu vườn.
Dần dần, tôi còn khám phá ra một điều quan trọng hơn thế. Tôi nhận ra những con người này có cách truyền đạt kinh nghiệm và cảm xúc cho nhau thông qua những âm thanh rành mạch. Tôi nhận thấy những từ ngữ họ thốt ra đôi khi mang lại niềm vui hay nỗi buồn, những nụ cười hay nét ảm đạm trên khuôn mặt và tâm trí người nghe. Quả thực đây là một môn khoa học thần thánh, và tôi khao khát đến cháy bỏng được làm quen với nó. Nhưng mọi cố gắng của tôi đều chuốc lấy thất bại. Tốc độ phát âm của họ quá nhanh; và vì những từ ngữ họ thốt ra chẳng có mối liên hệ hiển nhiên nào với các vật thể trước mắt, tôi không tài nào tìm ra manh mối để giải mã ý nghĩa của chúng. Tuy vậy, nhờ sự chuyên tâm cao độ và sau quãng thời gian trải qua nhiều lần trăng tròn ẩn náu trong căn lúp xúp, tôi cuối cùng cũng nhận ra tên gọi của một vài sự vật quen thuộc nhất trong các cuộc trò chuyện; tôi đã học và ghi nhớ những từ: lửa, sữa, bánh mì và củi. Tôi cũng học được tên của chính những người trong nhà. Chàng trai và người đồng hành của anh đều có vài cái tên, nhưng cụ già chỉ có một, là cha. Cô gái được gọi là chị, hoặc Agatha; còn chàng trai là Felix, anh, hoặc con. Tôi không sao diễn tả được niềm hạnh phúc vỡ oà khi hiểu được ý nghĩa gắn liền với từng thứ âm thanh ấy và có thể thốt lên chúng. Tôi còn phân biệt được một số từ khác dù chưa thể hiểu hay sử dụng chúng; chẳng hạn như tốt, dearest (người dấu yêu), và unhappy (bất hạnh).
Tôi đã trải qua mùa đông như thế đấy. Phong thái tao nhã và vẻ đẹp của những con người ấy khiến tôi vô cùng quý mến: khi họ buồn đau, lòng tôi trĩu nặng; khi họ vui mừng, tôi cũng vui niềm vui của họ. Xung quanh tôi hiếm có con người nào khác ngoài họ; và nếu lỡ có ai đó ghé qua ngôi nhà, dáng đi thô lỗ cùng cách cư xử cục cằn của kẻ đó càng làm nổi bật thêm những phẩm chất ưu việt của những người bạn trong mắt tôi. Tôi nhận ra cụ già thường xuyên tìm cách động viên các con—theo cách tôi đôi khi nghe ông gọi họ—rút bỏ nỗi u sầu. Ông hay trò chuyện với giọng điệu vui tươi, mang theo sự ấm áp thiện lương đủ sức mang lại niềm vui ngay cả cho tôi. Agatha lắng nghe với sự kính trọng, đôi mắt thỉnh thoảng ngấn lệ mà cô cố gắng lau đi thật kín đáo; nhưng tôi thường thấy nét mặt và giọng điệu của cô trở nên phấn chấn hơn sau khi lắng nghe những lời khuyên nhủ từ người cha. Felix thì không như vậy. Anh luôn là kẻ u sầu nhất trong nhóm; và dẫu cho các giác quan của tôi còn non kém, anh vẫn hiện lên là người phải chịu đựng những tổn thương sâu sắc hơn cả những người thân của mình. Thế nhưng, dẫu gương mặt có phần sầu muộn hơn, giọng nói của anh lại tươi vui hơn cô em gái, đặc biệt là mỗi khi anh cất lời với cụ già.
Tôi có thể kể ra vô số câu chuyện nhỏ nhặt nhưng đủ để khắc họa bản tính của những con người đáng mến này. Giữa cảnh bần hàn và thiếu thốn, Felix vẫn vui sướng mang về cho em gái bông hoa trắng nhỏ bé đầu tiên hé nở từ lớp đất phủ đầy tuyết. Sáng tinh sương, khi cô chưa thức dậy, anh đã quét sạch lớp tuyết chặn lối đi đến nhà vữa, kéo nước dưới giếng và khuân củi từ nhà kho ra—nơi mà đến cuối đời anh vẫn kinh ngạc vì thấy đống củi lúc nào cũng được một bàn tay vô hình chất đầy trở lại. Ban ngày, tôi tin là anh thỉnh thoảng đi làm thuê cho một bác nông dân hàng xóm, bởi anh hay đi vắng và chỉ trở về lúc bữa trưa mà không mang theo củi. Những lúc khác, anh làm vườn; nhưng vì mùa băng giá chẳng có mấy việc để làm, anh thường đọc sách cho cụ già và Agatha nghe.
Việc đọc sách này thoạt đầu khiến tôi vô cùng bối rối; nhưng dần dần, tôi phát hiện ra khi đọc, anh cũng phát ra rất nhiều âm thanh giống hệt như lúc trò chuyện. Do đó, tôi phỏng đoán rằng trên trang giấy kia có những ký hiệu biểu thị cho ngôn ngữ mà anh có thể hiểu được, và tôi khao khát đến cháy bỏng được thấu hiểu chúng; nhưng làm sao điều đó có thể xảy ra khi tôi còn chẳng hiểu nổi những âm thanh mà các ký hiệu ấy đại diện? Dẫu vậy, tôi vẫn tiến bộ rõ rệt trong môn khoa học này, dù chưa đủ để theo kịp bất kỳ cuộc trò chuyện nào, dẫu tôi đã dốc toàn tâm toàn ý vào đó; bởi tôi dễ dàng nhận ra rằng, dẫu tôi có tha thiết muốn thổ lộ thân phận với những người trong nhà đến đâu chăng nữa, tôi cũng không được phép làm điều đó cho đến khi đã thành thạo ngôn ngữ của họ; có như vậy, vốn hiểu biết ấy mới giúp tôi khiến họ bỏ qua sự gớm ghiếc trên vóc dáng tôi—một thực tế phũ phàng mà sự tương phản cứ đập vào mắt tôi mỗi ngày đã dạy cho tôi biết.
Tôi từng thán phục những đường nét hoàn hảo của những con người nơi căn nhà tranh—sự uyển chuyển, vẻ đẹp và làn da thanh tú của họ; nhưng tôi mới hoảng sợ làm sao khi nhìn thấy chính mình trong một vũng nước trong vắt! Ban đầu, tôi giật mình lùi lại, không thể tin rằng kẻ đang hiện lên trong chiếc gương phẳng lặng ấy chính là mình; và khi đã hoàn toàn tin rằng bản thân thực sự là một con quái vật như mọi người thấy, tôi ngập tràn trong những cảm giác tuyệt vọng và nhục nhã đắng cay nhất. Hỡi ôi! Tôi vẫn chưa lường hết được những hậu quả chết người từ sự dị hình khốn khổ này.
Khi ánh nắng trở nên ấm áp hơn và ban ngày dài ra, lớp tuyết tan dần, để lộ ra những nhành cây trụi lá và mảnh đất đen sì. Từ thời điểm này, Felix bận rộn hơn; và những dấu hiệu đau xót báo hiệu nạn đói sắp sửa kề cận cũng biến mất. Thức ăn của họ, như sau này tôi phát hiện ra, tuy thô kệch nhưng lại rất lành mạnh; và họ kiếm đủ để qua ngày. Nhiều loại cây cối mới mọc lên trong khu vườn mà họ vun xới; và những dấu hiệu của sự sung túc ấy ngày một tăng lên theo sự tiến triển của thời tiết.
Cụ già, tì vào tay con trai, đi dạo vào mỗi buổi trưa những khi trời không mưa—từ mà tôi biết được dùng để chỉ lúc bầu trời trút nước xuống. Điều này diễn ra khá thường xuyên; nhưng những cơn gió lốc nhanh chóng làm khô đất đai, và thời tiết trở nên dễ chịu hơn nhiều so với trước.
Nhịp sống của tôi trong căn lúp xúp cứ thế trôi qua đều đặn. Ban buổi sáng, tôi theo dõi mọi chuyển động của những người trong nhà; và khi họ tản ra làm các công việc khác nhau, tôi đi ngủ: thời gian còn lại trong ngày dành để quan sát những người bạn của mình. Khi họ đã đi nghỉ, nếu có trăng hoặc trời đầy sao, tôi lại vào rừng để kiếm thức ăn cho bản thân và củi cho ngôi nhà tranh. Lúc trở về, hễ thấy cần thiết, tôi lại dọn tuyết trên lối đi của họ và làm những công việc mà tôi từng thấy Felix làm. Sau này tôi mới biết rằng những việc làm do một bàn tay vô hình thực hiện ấy đã khiến họ kinh ngạc nhường nào; và có một hai lần, tôi nghe họ thốt lên những từ thần tốt lành, tuyệt diệu vào những dịp như thế; nhưng hồi đó tôi nào hiểu được ý nghĩa của những từ ngữ ấy.
Tâm trí tôi giờ đây trở nên năng động hơn, và tôi khao khát được khám phá những động cơ cùng cảm xúc của những sinh vật tuyệt vời này; tôi tò mò muốn biết tại sao Felix lại tỏ ra khổ sở đến thế, và Agatha lại u sầu nhường kia. Tôi đã nghĩ (thật là một kẻ khốn nạn ngây ngô!) rằng biết đâu mình có thể mang lại hạnh phúc cho những con người xứng đáng này. Khi tôi chợp mặt hoặc đi vắng, bóng hình của người cha già mù lòa đáng kính, nàng Agatha dịu dàng và chàng Felix ưu tú cứ chập chờn trước mắt tôi. Tôi coi họ như những bậc siêu phàm sẽ định đoạt số phận tương lai của mình. Trong trí tưởng tượng, tôi vẽ ra hàng ngàn viễn cảnh về việc mình bước ra ra mắt họ và cách họ đón nhận tôi. Tôi cứ tưởng tượng rằng họ sẽ ghé tởm, cho đến khi chính sự điềm đạm cùng những lời lẽ ôn hòa của tôi sẽ chinh phục được thiện cảm, rồi sau đó là tình yêu của họ.
Những ý nghĩ ấy làm tôi phấn chấn và thúc đẩy tôi dốc toàn lực học hỏi nghệ thuật ngôn ngữ với một nhiệt huyết mới. Các cơ quan phát âm của tôi quả thực thô cứng nhưng lại vô cùng linh hoạt; và dẫu giọng nói của tôi chẳng hề giống thứ âm nhạc êm dịu từ tông giọng của họ, tôi vẫn phát âm những từ mình hiểu được một cách tương đối dễ dàng. Trông nó giống như chuyện giữa con lừa và chú chó cảnh vậy; nhưng chắc chắn rằng chú lừa hiền lành dẫu có thô lỗ trong cách cư xử nhưng mang dạ thảo thơm thì vẫn xứng đáng nhận được sự đối xử tốt đẹp hơn là những trận đòn roi và lời nguyền rủa.
Những trận mưa rào dễ chịu cùng hơi ấm dịu ngọt của mùa xuân đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo của mặt đất. Con người, những kẻ trước sự biến đổi này dường như vẫn ẩn náu trong các hang hốc, nay tỏa đi khắp nơi và bận rộn với đủ mọi công việc đồng áng. Chim chóc cất tiếng hót với giai điệu vui tươi hơn, và những chồi non bắt đầu đâm chồi trên cành lá. Hỡi mặt đất hạnh phúc, hạnh phúc thay! Nơi trú ngụ thích hợp cho các vị thần, mà chỉ mới ít lâu trước đây còn tiêu điều, ẩm ướt và đầy uế khí. Tinh thần tôi như được nâng bổng lên bởi vẻ đẹp mê hồn của thiên nhiên; quá khứ đã bị xóa sạch khỏi ký ức, hiện tại bình yên, và tương lai được dát vàng bởi những tia hy vọng rực rỡ cùng niềm mong mỏi hân hoan.
