Cả Barchester như ong vỡ tổ. Tiến sĩ Grantly vừa bước ra khỏi hiên nhà thờ chính tòa đã không kìm được cơn thịnh nộ. Vị trưởng giáo già lặng lẽ trở về tư dinh, chẳng dám mở lời, ngồi đó mà ngẩn ngơ, tâm trí rối bời. Ông Harding lầm lũi bước đi, lòng đầy sầu muộn; khi thong thả dạo bước dưới những hàng cây du trong khuôn viên nhà thờ, ông hầu như không thể tin nổi những lời mình vừa nghe lại phát ra từ chính tòa giảng của nhà thờ Barchester. Lẽ nào ông lại phải chịu thêm một phen lao đao? Lẽ nào cả cuộc đời ông lại sắp bị phơi bày là một màn kịch vô nghĩa lần thứ hai? Liệu ông có phải từ bỏ chức tiền tụng, như đã từng từ bỏ chức quản lý, và ngưng công việc xướng ca, như đã từng bỏ lại mười hai lão bần dân? Mà nếu có thì sao chứ! Một vị thần Jupiter khác, một ông Slope khác, sẽ đến và tống khứ ông khỏi St. Cuthbert. Chắc chắn ông không thể nào sai lầm suốt cả đời khi xướng kinh thánh theo cách ông vẫn làm! Tuy nhiên, ông bắt đầu nảy sinh sự nghi ngờ. Nghi ngờ chính mình là điểm yếu của ông Harding. Nhưng đó không phải là khuyết điểm thường thấy ở những người cùng bậc với ông.
Phải! Cả Barchester như ong vỡ tổ. Không chỉ giới giáo sĩ bị ảnh hưởng. Các giáo dân cũng lắng nghe học thuyết mới của ông Slope, kẻ thì kinh ngạc, người thì phẫn nộ, lại có kẻ mang cảm xúc pha trộn, trong đó sự chán ghét vị mục sư kia không hề quá mạnh mẽ. Vị giám mục già cùng các tuyên úy, vị trưởng giáo và các kinh sĩ, các kinh sĩ cấp thấp, dàn hợp xướng cũ, và đặc biệt là ông Harding đứng đầu, tất cả đều được lòng người dân Barchester. Họ tiêu xài tiền bạc và làm việc thiện; người nghèo không bị chèn ép; giới giáo sĩ trong xã hội không hống hách cũng chẳng khắc nghiệt; và toàn bộ danh tiếng của thành phố này đều nhờ vào tầm quan trọng của tôn giáo. Vậy mà, vẫn có những người nghe ông Slope giảng với vẻ thỏa mãn.
Thật dễ chịu biết bao khi nhận được một chút phấn khích lúc đang phải chịu đựng sự đơn điệu của nhịp sống thường nhật! Những bài thánh ca và Te Deum tự thân chúng đã rất tuyệt vời, nhưng người ta đã nghe chúng quá nhiều rồi! Ông Slope chắc chắn không phải là người thú vị, nhưng ông ta mới mẻ, và hơn thế nữa, lại còn thông minh. Nhiều người dân Barchester giờ đây cho rằng việc tiếp tục lối sống tẻ nhạt xưa cũ, chẳng màng đến những thay đổi tôn giáo đang khuấy động thế giới bên ngoài, thật là chậm chạp. Những người đi trước thời đại giờ đã có tư tưởng mới, và đã đến lúc Barchester cần phải đi trước thời đại. Có lẽ ông Slope đã đúng. Ngày Chủ nhật ở Barchester chắc chắn chưa được giữ đúng quy tắc, ngoại trừ các buổi lễ tại nhà thờ chính tòa. Quả thật, hai tiếng đồng hồ giữa các buổi lễ từ lâu đã được dành cho việc thăm hỏi xã giao và dùng bữa trưa nóng sốt. Rồi còn các trường học Chủ nhật nữa! Lẽ ra phải làm nhiều việc hơn cho các trường học Chủ nhật—thứ mà ông Slope gọi là các trường học ngày Sabbath. Vị giám mục quá cố thực sự đã không nghĩ đến các trường học Chủ nhật như lẽ ra ông phải làm. (Những người này có lẽ không nhận ra rằng đối với tâm trí non nớt, việc học giáo lý và những lời cầu nguyện cũng vất vả chẳng kém gì việc sổ sách đối với người già, và chẳng hề có chút lòng thành kính nào len lỏi vào nhiệm vụ này hay nhiệm vụ kia cả.) Và rồi, xét đến câu hỏi lớn về các buổi lễ âm nhạc, có lẽ phía ông Slope cũng có lý lẽ riêng. Một sự thật hiển nhiên là người ta đến nhà thờ chính tòa để thưởng thức âm nhạc, v.v.
Thế là một phe phái thực sự được hình thành ở Barchester ủng hộ lập trường của ông Slope! Phe này, trong giới thượng lưu, chủ yếu gồm các quý bà. Không một người đàn ông nào—ý tôi là không một quý ông nào—lại có thể bị cuốn hút bởi ông Slope, hay chấp nhận ngồi dưới chân một Gamaliel đáng ghê tởm như thế. Phụ nữ đôi khi ít khắt khe hơn trong việc đánh giá khiếm khuyết ngoại hình; miễn là một người đàn ông nói chuyện hay với họ, họ sẽ lắng nghe, dù hắn có thốt ra từ cái miệng dị dạng và gớm ghiếc đến thế nào đi chăng nữa. Wilkes từng rất may mắn trong chuyện tình ái, còn ông Slope với vẻ ngoài ẩm ướt, mái tóc hung, đôi mắt trợn ngược, bàn tay đỏ au, thì chỉ có quyền năng đối với phái nữ mà thôi.
Tuy nhiên, vẫn có một hoặc hai giáo sĩ vùng lân cận cảm thấy không an toàn nếu bỏ bê những chiếc giỏ mà tạm thời đang chứa đựng đầy đủ bổng lộc của giáo phận Barchester. Họ, và chỉ họ thôi, đã đến thăm ông Slope sau màn thể hiện của hắn trên tòa giảng nhà thờ. Trong số đó có ông Quiverful, cha xứ của Puddingdale, người có cô vợ vẫn không ngừng tặng cho ông những "bằng chứng" mới về tình yêu của nàng qua từng năm, nhờ đó tăng thêm gánh nặng cũng như, hy vọng là, niềm hạnh phúc cho ông. Ai có thể ngạc nhiên khi một quý ông với mười bốn đứa con còn sống và mức thu nhập vẻn vẹn 400 bảng một năm lại phải để mắt đến miếng cơm manh áo, ngay cả khi chúng đang nằm trong tầm kiểm soát của một kẻ như ông Slope?
Ngay sau ngày Chủ nhật giảng bài thuyết giáo đó, các giáo sĩ hàng đầu trong vùng đã tổ chức một cuộc tranh luận sôi nổi về cách dẹp yên ông Slope. Trước hết, hắn không bao giờ được phép giảng trên tòa giảng nhà thờ chính tòa Barchester nữa. Đây là mệnh lệnh đầu tiên của Tiến sĩ Grantly, và tất cả đều đồng ý, miễn là họ có quyền ngăn cản hắn. Tiến sĩ Grantly tuyên bố rằng quyền quyết định thuộc về vị trưởng giáo và các kinh sĩ, đồng thời lưu ý rằng không giáo sĩ nào ngoài hội đồng kinh sĩ có quyền giảng ở đó, ngoại trừ chính vị giám mục. Vị trưởng giáo đồng tình với điều này, nhưng cho rằng việc tranh chấp về vấn đề đó sẽ rất khó coi; một vị bác sĩ nhỏ thó, gầy gò, một trong những kinh sĩ của nhà thờ, đáp lại rằng cuộc tranh chấp này sẽ hoàn toàn do phía ông Slope gánh chịu nếu mọi kinh sĩ đều luôn sẵn sàng đảm nhận vị trí của mình trên tòa giảng. Gã bác sĩ nhỏ thó ranh mãnh kia, kẻ vốn thích sống trong ngôi nhà ấm cúng của riêng mình trong khuôn viên Barchester, và luôn hài lòng khi được đá xéo Tiến sĩ Vesey Stanhope cùng những người vắng mặt khác, những kẻ mà biệt thự ở Ý hay chốn ở sang trọng tại London còn cám dỗ hơn cả những vị trí kinh sĩ tại nhà thờ!
Vị chưởng ấn vạm vỡ, một người khá trầm tính nhưng rất thấu đáo, trả lời rằng những kinh sĩ vắng mặt đều có các phó tế của họ, và trong trường hợp đó, quyền lên tòa giảng của phó tế cũng tương đương với các bậc cao hơn. Vị trưởng giáo tán thành, rên rỉ sâu sắc trước những sự thật này. Tuy nhiên, vị bác sĩ gầy gò liền nhận xét rằng họ sẽ rơi vào tay các kinh sĩ cấp thấp, những người mà bất cứ lúc nào cũng có thể phản bội niềm tin của họ. Trước điều này, người ta nghe thấy từ vị chưởng ấn vạm vỡ một tiếng cảm thán nghe như "Phù, phù, phù!"; nhưng cũng có thể người đàn ông đáng kính ấy chỉ đang thở mạnh ra từ khí quản. Tại sao lại phải buộc hắn im lặng? Ông Harding gợi ý. Đừng ngại nghe bất cứ điều gì mà bất cứ ai có thể thuyết giảng cho họ, trừ khi hắn giảng thuyết tà đạo; trong trường hợp đó, hãy để vị giám mục buộc hắn im lặng. Người bạn của chúng ta đã lên tiếng như vậy; thật vô ích; vì mục tiêu nhân sinh phải đạt được bằng phương tiện nhân sinh. Nhưng vị trưởng giáo đã nhìn thấy một tia hy vọng từ đôi mắt mờ đục kia. Đúng vậy, hãy để họ nói cho vị giám mục biết ông Slope này đáng ghét đến mức nào đối với họ: một vị giám mục vừa mới nhậm chức chắc chắn sẽ không muốn xúc phạm giới giáo sĩ của mình khi chiếc tạp dề đầu tiên của ông ta vẫn còn mới tinh.
Rồi Tiến sĩ Grantly đứng dậy, và sau khi đã đúc kết được những ý kiến rải rác của các đồng sự, ông dõng dạc nói với giọng đầy uy quyền. Khi tôi nói vị tổng phó tế đứng dậy, tôi đang nói đến con người bên trong của ông, thứ lúc đó mới bật dậy để hành động tức thì, vì thực tế vị bác sĩ đã đứng đó từ đầu, lưng quay về phía lò sưởi trống không của vị trưởng giáo, và vạt áo khoác đuôi tôm của ông được đỡ trên hai cánh tay. Đôi bàn tay ông đang đút trong túi quần.
"Rõ ràng là không được phép để gã này giảng đạo trong nhà thờ chính tòa này nữa. Tất cả chúng ta đều thấy điều đó, ngoại trừ người bạn thân mến ở đây của chúng ta, người có tấm lòng nhân hậu đến mức nếu Giáo hoàng đến và xin mượn tòa giảng, ông ấy cũng không nỡ từ chối. Tuy nhiên, chúng ta không được phép để hắn giảng ở đây lần nữa. Không phải vì quan điểm của hắn về các vấn đề nhà thờ có thể khác với chúng ta—chuyện đó thì chẳng có gì để tranh cãi. Mà là vì hắn đã cố tình xúc phạm chúng ta. Khi hắn bước lên tòa giảng đó Chủ nhật vừa rồi, mục đích có tính toán của hắn là gây hiềm khích với những người đã già đi trong sự tôn kính đối với những điều mà hắn dám nói một cách rẻ rúng. Cái gì cơ! Đến đây như một kẻ xa lạ, một kẻ xa lạ trẻ tuổi, không danh tính và không bè bạn, rồi nói với chúng ta, nhân danh vị giám mục chủ của hắn, rằng chúng ta dốt nát về bổn phận, lỗi thời và vô dụng! Tôi không biết nên ngưỡng mộ lòng dũng cảm hay sự trơ trẽn của hắn hơn! Và tôi sẽ nói với các vị một điều: bài thuyết giáo đó hoàn toàn xuất phát từ bản thân gã đó. Vị giám mục chẳng hề dính dáng gì đến nó, cũng như vị trưởng giáo ở đây vậy. Các vị đều biết tôi đau lòng thế nào khi thấy một vị giám mục trong giáo phận này nắm giữ những tư tưởng tự do phóng khoáng khiến Tiến sĩ Proudie trở nên nổi tiếng. Các vị đều biết tôi ngờ vực ý kiến của một người như thế đến mức nào. Nhưng trong vấn đề này, tôi cho rằng ông ấy vô tội. Tôi tin rằng Tiến sĩ Proudie đã sống quá lâu giữa những quý ông để có thể phạm tội, hay xúi giục người khác phạm tội, một sự xúc phạm thô lỗ đến thế. Không! Gã kia đã nói dối khi ám chỉ rằng hắn đang phát biểu với tư cách là người phát ngôn của vị giám mục. Hắn muốn thực hiện mục tiêu đầy tham vọng của mình là lập tức ném găng thách đấu với chúng ta—lập tức thách thức chúng ta ngay tại đây, trong không gian yên tĩnh của những bổn phận tôn giáo—ngay tại đây, bên trong những bức tường của nhà thờ chính tòa mà chúng ta yêu mến—nơi chúng ta đã thực hiện chức vụ của mình suốt bao nhiêu năm qua mà không hề có sự chia rẽ và luôn có danh tiếng tốt. Một cuộc tấn công như vậy nhắm vào chúng ta, từ một phía như thế, thật là đáng ghê tởm."
"Đáng ghê tởm," vị trưởng giáo rên rỉ. "Đáng ghê tởm," vị bác sĩ gầy gò lẩm bẩm. "Đáng ghê tởm," vị chưởng ấn lặp lại, âm thanh phát ra từ tận đáy lồng ngực sâu thẳm. "Tôi thực sự nghĩ là vậy," ông Harding nói.
"Vô cùng đáng ghê tởm và hoàn toàn không thể biện minh được," vị tổng phó tế tiếp tục. "Nhưng, thưa Ngài Trưởng giáo, tạ ơn Chúa, tòa giảng đó vẫn là của chúng ta: đúng ra phải nói là của Ngài. Tòa giảng đó thuộc quyền sở hữu duy nhất của vị trưởng giáo và hội đồng kinh sĩ nhà thờ Barchester, và cho đến nay ông Slope vẫn chưa phải là một phần của hội đồng đó. Ngài Trưởng giáo, Ngài đã gợi ý rằng chúng ta nên thỉnh cầu vị giám mục đừng ép buộc chúng ta chấp nhận kẻ này; nhưng nếu vị giám mục để mình bị điều khiển bởi gã tuyên úy của ông ta thì sao? Theo tôi, vấn đề nằm trong tầm tay của chúng ta. Ông Slope không thể giảng ở đó nếu không có sự cho phép được yêu cầu và chấp thuận, và hãy cứ từ chối sự cho phép đó một cách dứt khoát. Hãy từ chối mọi sự tham gia của hắn vào chức vụ tại nhà thờ chính tòa. Sau đó, nếu vị giám mục chọn cách can thiệp, chúng ta sẽ biết phải trả lời vị giám mục thế nào. Người bạn của tôi ở đây đã gợi ý rằng gã này có thể lại tìm đường lên tòa giảng bằng cách đảm nhận nghĩa vụ của một trong các kinh sĩ cấp thấp của Ngài, nhưng tôi tin chắc rằng chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng vào các vị này để ủng hộ chúng ta, khi họ biết rằng vị trưởng giáo phản đối bất kỳ sự thay đổi nào như vậy."
"Tất nhiên là có thể rồi," vị chưởng ấn nói.
Còn nhiều cuộc thảo luận nữa giữa nhóm hội đồng uyên bác, tất cả, tất nhiên, đều kết thúc bằng việc phục tùng mệnh lệnh của vị tổng phó tế. Họ đã quá quen với sự cai trị của ông đến mức khó mà rũ bỏ nó ngay được, và trong trường hợp cụ thể này, không ai trong số họ có ý muốn hỗ trợ kẻ mà ông đang nóng lòng muốn dẹp bỏ.
Một cuộc họp như cuộc họp chúng ta vừa ghi lại không thể nào diễn ra trong một thành phố như Barchester mà không ai hay biết. Không chỉ sự việc cuộc họp được bàn tán ở mọi ngôi nhà tử tế, kể cả tòa giám mục, mà chính những bài phát biểu của vị trưởng giáo, vị tổng phó tế và vị chưởng ấn cũng được lặp lại; không phải không có thêm thắt và những tình tiết tưởng tượng, tùy theo thị hiếu và quan điểm của người kể.
Tuy nhiên, tất cả đều đồng ý rằng ông Slope sắp bị cấm mở miệng trong nhà thờ chính tòa Barchester; nhiều người tin rằng các nhân viên nhà thờ sẽ được lệnh từ chối cho hắn cả chỗ ngồi; và một số người ủng hộ các biện pháp mạnh tay nhất còn tuyên bố rằng bài giảng của hắn bị xem là một hành vi phạm tội có thể bị truy tố, và các thủ tục pháp lý sẽ được tiến hành chống lại hắn vì tội gây rối.
Phái ủng hộ hắn—những quý cô trẻ tuổi sùng đạo đầy nhiệt huyết và những phụ nữ trung niên mong muốn đổi mới—tất nhiên càng bảo vệ hắn nhiệt tình hơn trước cuộc tấn công này. Nếu không thể nghe ông Slope giảng ở nhà thờ chính tòa, họ sẽ nghe ở nơi khác; họ sẽ để mặc vị trưởng giáo tẻ nhạt, những kinh sĩ già tẻ nhạt, và những kinh sĩ cấp thấp trẻ tuổi cũng chẳng kém phần tẻ nhạt tự giảng đạo cho nhau nghe; họ sẽ thêu dép, làm gối, may viền dải băng cho ông Slope, biến hắn thành một vị thánh tử đạo hạnh phúc, đặt hắn lên một Sion hay Bethesda mới nào đó, và làm cho nhà thờ chính tòa hoàn toàn trở nên lỗi thời.
Tiến sĩ và bà Proudie ngay lập tức trở lại London. Họ nghĩ rằng tốt hơn là không nên đối mặt với bất kỳ sự chất vấn cá nhân nào từ vị trưởng giáo và hội đồng kinh sĩ về bài giảng cho đến khi cơn bão lắng xuống; nhưng họ để ông Slope ở lại mà không chút nao núng, và hắn bắt đầu công việc của mình một cách đầy nhiệt tâm, nịnh nọt những ai chịu lắng nghe, thì thầm những lời lẽ sáo rỗng về tôn giáo vào tai những phụ nữ ngây thơ, tạo mối quan hệ với một vài giáo sĩ chịu tiếp đón hắn, thăm nom nhà cửa của người nghèo, tìm hiểu về mọi người, dòm ngó mọi thứ, và dùng con mắt tinh tường nhất để soi xét mọi sự xuống cấp trong dinh thự. Tuy nhiên, hắn không thực hiện bất kỳ nỗ lực tức thời nào để giảng đạo trong nhà thờ chính tòa lần nữa.
Và thế là cả Barchester trở nên náo động.