Hồi kết của một cuốn tiểu thuyết, giống như hồi kết của một bữa tiệc tối dành cho trẻ con, hẳn phải được tạo nên bởi kẹo ngọt và những món ngon đầy đường. Giờ đây chẳng còn gì để kể ngoài những hoạt động ăn mừng trong đám cưới của ông Arabin, chẳng còn gì để mô tả ngoài những bộ váy cưới, và cũng không còn đoạn đối thoại nào để ghi lại ngoài những lời đã trao đổi giữa vị phó giám mục, người đã làm chủ hôn, cùng ông Arabin và Eleanor, những người đã kết hôn.
"Con có nhận người phụ nữ này làm vợ hợp pháp của con không," và "con có nhận người đàn ông này làm chồng hợp pháp của con không, để sống cùng nhau theo thánh ý của Chúa?"
Cả ông Arabin và Eleanor đều đáp: "Con xin nhận."
Chúng tôi không hề nghi ngờ việc họ sẽ giữ trọn lời thề, nhất là khi Signora Neroni đã rời khỏi Barchester trước khi buổi lễ được cử hành.
Bà Bold đã để tang chồng được hơn hai năm trước khi tái giá với người chồng thứ hai, và cậu bé Johnny lúc đó đã có thể tự bước đi, với sự dìu dắt cần thiết, vào phòng khách để đón nhận lời chúc mừng từ những vị khách quý đang tề tựu. Ông Harding là người trao tay cô dâu, vị phó giám mục là người chủ trì buổi lễ, còn hai cô con gái nhà Grantly, cùng sự giúp sức của những thiếu nữ khác trong vùng, đã thực hiện nghĩa vụ phù dâu với tất cả sự tận tụy và duyên dáng. Bà Grantly giám sát bữa sáng và những bó hoa, còn Mary Bold phân phát thiệp và bánh cưới. Ba người con trai của vị phó giám mục cũng đã trở về nhà nhân dịp này. Người anh cả rất thông tuệ, được tất cả những ai quen biết coi là ứng cử viên chắc chắn cho tấm bằng kép hạng nhất trong tương lai. Tuy nhiên, người thứ hai lại là ngôi sao sáng trong dịp này khi trông thật rạng rỡ trong bộ quân phục mới. Người thứ ba thì vừa mới bước chân vào đại học, và có lẽ là người tự hào nhất trong cả ba.
Nhưng nét nổi bật nhất trong toàn bộ sự kiện chính là sự hào phóng quá đỗi của vị phó giám mục. Ông gần như tặng quà cho tất cả mọi người. Vì ông Arabin đã dọn ra khỏi nhà xứ St. Ewold, kế hoạch mở rộng phòng ăn tất nhiên bị hủy bỏ; nhưng nếu được phép, ông đã muốn tân trang lại toàn bộ khu nhà của giáo trưởng. Ông gửi tới một chiếc đàn dương cầm Erard tuyệt đẹp, tặng ông Arabin một con ngựa mà bất cứ vị giáo trưởng nào trong xứ cũng phải tự hào khi cưỡi, và dành riêng cho Eleanor một chiếc xe ngựa kéo nhỏ vừa đoạt giải tại Triển lãm. Ông thậm chí còn không dừng tay ở đó; ông mua một bộ đá quý chạm khắc tặng vợ mình và một chiếc vòng tay đính sapphire cho cô Bold; tặng không biết bao nhiêu ngọc trai và hộp đựng đồ khâu cho các con gái; và tặng mỗi người con trai của mình một tấm chi phiếu trị giá 20 bảng Anh. Ông còn tặng ông Harding một chiếc đàn cello lộng lẫy với tất cả những cải tiến thời thượng và những phụ kiện đắt tiền, những thứ mà vì quá mới lạ, người nghệ sĩ đáng kính ấy chẳng bao giờ có thể sử dụng một cách ưng ý để trình diễn cho khán giả hay cho chính mình thưởng thức.
Những ai hiểu rõ vị phó giám mục đều thấu hiểu nguyên do đằng sau sự hào phóng quá mức đó. Đó chính là khúc khải hoàn ca mà ông hát vang để ăn mừng chiến thắng trước ông Slope. Đây là bài ca chiến thắng, là thánh ca tạ ơn, là bài diễn văn hùng hồn của ông. Ông đã thắt dây lưng với thanh kiếm của mình và dấn thân vào cuộc chiến; giờ đây, ông đang trở về từ trận tiền, chất đầy những chiến lợi phẩm thu được từ kẻ thù. Con ngựa, bộ đá quý, cây đàn cello và chiếc đàn dương cầm, tất cả đều là những chiến tích ông cướp được từ trong lều của kẻ thù vừa bại trận.
Sau đám cưới, hai vợ chồng Arabin đi nước ngoài trong vài tháng, theo đúng phong tục đã trở thành lệ thường trong những trường hợp như thế này, rồi bắt đầu cuộc sống tại khu giáo trưởng dưới những điềm lành. Và chẳng có gì dễ chịu hơn việc sắp xếp các công việc giáo hội hiện tại ở Barchester. Vị giám mục hữu danh vô thực không bao giờ can thiệp, và bà Proudie cũng vậy, không thường xuyên lắm. Phạm vi hoạt động của bà ta rộng lớn hơn, cao quý hơn và phù hợp với tham vọng của bà ta hơn là một thành phố nhà thờ. Chừng nào bà ta còn có thể làm bất cứ điều gì mình thích với giáo phận, bà ta sẵn sàng để cho vị giáo trưởng và hội đồng giáo sĩ được yên ổn. Ông Slope đã từng thử sức trong việc lật đổ những phong tục lâu đời của giáo hội, và chính thất bại của ông ta đã dạy cho bà ta một bài học. Vị chưởng ấn bệ vệ và vị giáo sĩ nhỏ thó chẳng còn bị quấy rầy bởi bất cứ yêu cầu nào liên quan đến các trường học ngày Chủ nhật, vị giáo trưởng được để mặc cho cai quản lãnh địa của mình, và mối quan hệ giữa bà Proudie và bà Arabin chỉ giới hạn trong những bữa tối thường niên mà mỗi người tổ chức cho người kia. Trong những bữa tiệc này, Tiến sĩ Grantly sẽ không tham dự, nhưng ông không bao giờ quên hỏi và nhận được lời tường thuật đầy đủ về mọi việc bà Proudie đã làm hoặc đã nói.
Quyền lực giáo hội của ông đã bị cắt giảm đáng kể kể từ những ngày tháng huy hoàng khi ông trị vì như một tể tướng bên cạnh cha mình, nhưng dù sao đi nữa, vị thế hiện tại vẫn là thứ ông có thể tận hưởng mà không bị ai xen vào. Ông có thể dạo bước xuống phố High Street của Barchester mà không phải cảm thấy rằng những người nhìn thấy mình đang so sánh năng lực của ông với năng lực của ông Slope. Mối quan hệ giữa Plumstead và khu giáo trưởng diễn ra vô cùng thân thiết và thường xuyên. Kể từ khi Eleanor kết hôn với một giáo sĩ, và đặc biệt là với một chức sắc cao cấp của nhà thờ, bà Grantly đã tìm thấy nhiều điểm tương đồng hơn với em gái mình; và trong một dịp sắp tới, sự kiện mà tất cả các bên đều rất mong đợi, bà dự định sẽ dành một hoặc hai tháng tại khu giáo trưởng. Bà chưa từng nghĩ đến việc dành một tháng ở Barchester khi cậu bé Johnny Bold mới chào đời!
Hai chị em không hoàn toàn đồng nhất về các vấn đề giáo lý nhà thờ, mặc dù những bất đồng của họ đều rất ôn hòa. Nhà thờ của bà Arabin cao hơn nhà thờ của bà Grantly hai bậc. Điều này có vẻ lạ lùng đối với những ai còn nhớ rằng Eleanor từng bị cáo buộc là thiên vị ông Slope, nhưng đó lại là sự thật không thể chối cãi. Cô thích chiếc áo vest bằng lụa của chồng, thích cách ông tuân thủ các quy tắc nghi lễ, đặc biệt thích triết lý hùng hồn trong những bài giảng của ông, và cô thích những dòng chữ đỏ trong cuốn sách cầu nguyện của riêng mình. Không được hiểu nhầm rằng cô có sở thích với nến, hay rằng cô đi chệch hướng về sự hiện diện thực sự của Chúa, nhưng cô có chút thiên hướng về phía đó. Cô đã gửi một khoản quyên góp hào phóng cho những chi phí pháp lý giáo hội rất nặng nề gần đây tại Bath, tất nhiên là tên cô không xuất hiện; cô mỉm cười với vẻ chế giễu nhẹ nhàng khi tên Tổng giám mục Canterbury được nhắc đến; và cô đã lắp một cửa sổ tưởng niệm trong nhà thờ chính tòa.
Bà Grantly, người thuộc giáo hội bảo thủ và nghiêm cẩn, kiểu High Church từ khoảng năm mươi năm trước, trước khi những tờ truyền đơn được viết ra và các giáo sĩ trẻ tự gánh vác cái nghĩa vụ đáng khen ngợi là dọn dẹp nhà thờ, lại có phần cười nhạo em gái mình. Bà nhún vai và nói với cô Thorne rằng bà đoán Eleanor sẽ có một phòng nguyện riêng trong khu giáo trưởng trước khi mọi chuyện kết thúc. Nhưng bà chẳng vì thế mà mảy may phiền lòng. Bà nghĩ rằng vài nét kiểu cách của High Church chẳng có gì là không phù hợp với người vợ trẻ của vị giáo trưởng. Ít nhất nó cũng cho thấy trái tim cô đặt vào vấn đề đó, và hơn nữa, nó cho thấy cô đã tách biệt, xa vời vợi như hai cực trái đất, khỏi cái hố đen nhơ bẩn mà người ta từng nghi ngờ rằng cô sẽ sa lầy và chìm đắm vào đó. Anathema maranatha! Hãy cứ coi mọi thứ khác là phúc lành, miễn là cái điều đó bị nguyền rủa thật kỹ lưỡng. Chào mừng những nghi thức quỳ gối và cúi chào, chào mừng những buổi lễ sáng và tối, chào mừng chuông, sách và nến, miễn là những chiếc áo lễ bẩn thỉu và những nghi lễ Chủ nhật của ông Slope bị nguyền rủa xứng đáng!
Nếu bắt buộc phải lựa chọn giữa hai bên, chúng tôi nghiêng về quan điểm của bà Grantly rằng chuông, sách và nến là cái ác nhẹ hơn. Tuy nhiên, xin hãy hiểu rằng không hề có sự cần thiết nào như vậy được thừa nhận trong những trang sách này.
Tiến sĩ Arabin (chúng tôi cho rằng ông đã trở thành tiến sĩ khi trở thành giáo trưởng) điềm đạm hơn và ít bộc lộ quan điểm giáo lý hơn so với vợ mình, như vị thế của ông đòi hỏi. Ông là một người ham học hỏi, sâu sắc và làm việc chăm chỉ. Ông sống thường xuyên tại khu giáo trưởng và giảng đạo gần như vào mỗi Chủ nhật. Thời gian của ông dành cho việc sàng lọc và biên tập các tài liệu giáo hội cổ và tạo ra những bài viết mới từ đó. Tại Oxford, ông thường được coi là niềm hy vọng lớn nhất của tầng lớp giáo sĩ trong thời đại này. Ông và vợ sống bên nhau với sự tin tưởng tuyệt đối dành cho nhau. Chỉ có một bí mật trong lòng cô mà ông vẫn chưa được chia sẻ. Ông vẫn chưa bao giờ biết được bằng cách nào ông Slope bị tát tai.
Gia đình Stanhope sớm nhận ra rằng quyền lực của ông Slope không còn đủ để giữ chân họ khỏi niềm vui nơi biệt thự ở Ý của họ. Trước đám cưới của Eleanor, tất cả họ đã di cư trở lại bờ biển Como. Họ chưa ổn định cuộc sống được bao lâu thì Signora đã nhận được từ bà Arabin một bức thư rất đẹp dù rất ngắn, trong đó cô thông báo cho người viết về số phận của mình. Bức thư này được đáp lại bằng một lá thư khác — sáng sủa, quyến rũ và hóm hỉnh, như những lá thư của Signora vẫn luôn như thế — và cứ thế, tình bạn giữa Eleanor và nhà Stanhope chấm dứt.
Một lời về ông Harding, và chúng tôi xin kết thúc. Ông vẫn là người xướng ca của Barchester và vẫn là mục sư của nhà thờ nhỏ St. Cuthbert. Bất chấp những gì ông vẫn thường nói về bản thân, ông vẫn chưa phải là một người già. Ông làm tròn những nhiệm vụ được giao một cách tận tâm và chu đáo, và cảm thấy biết ơn vì chưa bao giờ bị cám dỗ đảm nhận những công việc khác mà ông có thể kém phù hợp hơn.
Tác giả xin để ông lại trong tay độc giả: không phải như một người hùng, không phải như một người để được ngưỡng mộ và bàn tán, không phải như một người cần được nâng ly tại các bữa tiệc công cộng và được ca tụng với sự sáo rỗng đầy quy ước như một vị thánh hoàn hảo, mà như một người đàn ông tốt bụng, không chút gian dối, khiêm nhường tin vào tôn giáo mà ông đã nỗ lực truyền dạy, và được dẫn dắt bởi những giáo huấn mà ông đã nỗ lực học hỏi.