Nhảm nhí, nhảm nhí thật đấy, Barbara ạ!—Những điều em nói toàn là chuyện nhảm nhí vớ vẩn. Thôi, hãy ở lại đây và gạt phăng những ý nghĩ ấy ra khỏi đầu đi. Chẳng có điều gì em tưởng tượng là sự thật cả. Anh tự nhìn thấy rõ ràng là không phải vậy. Em thiếu thứ gì ở đây, cứ việc nói với anh. Ở đây em yêu thương và được yêu thương, chúng ta hoàn toàn có thể cùng nhau sống hạnh phúc và mãn nguyện. Em còn mong muốn gì hơn thế nữa? Em dính líu gì đến những kẻ xa lạ cơ chứ? Làm sao em có thể biết bọn người xa lạ ấy ra sao được. Nhưng anh thì biết, và nếu em hỏi, anh đã có thể kể cho em nghe rồi. Có một kẻ xa lạ mà anh biết, và anh đã từng ăn bánh của hắn. Hắn ta là một kẻ độc ác, Barbara ạ—một kẻ tồi tệ đến mức không xứng đáng với trái tim bé nhỏ của em, và sẽ sớm xé nát nó ra bằng những lời lăng mạ, trách móc cùng vẻ mặt hầm hầm của hắn. Trái lại, ở đây em được an toàn và bình yên—an toàn tựa như được che chở trong một chiếc tổ ấm áp. Hơn nữa, nếu em đi, chẳng khác nào em bỏ mặc anh bơ vơ không còn biết tính sao. Vì khi em đi rồi, anh biết phải làm gì đây? Một kẻ già cả như anh thì có thể làm được gì? Chẳng lẽ em không cần thiết đối với anh sao? Chẳng lẽ em không có ích với anh sao? Hả? Chắc chắn là em không nghĩ rằng mình vô dụng chứ? Em rất có ích đối với anh, Barbara ạ, vì em mang lại ảnh hưởng tốt đẹp cho cuộc đời anh. Ngay cả lúc này, khi nghĩ đến em, anh đã thấy lòng phấn chấn, bởi anh luôn có thể viết thư cho em, gửi gắm vào đó những tâm tư tình cảm của mình, và nhận lại từ em những lời hồi đáp chi tiết.... Anh đã mua cho em một chiếc tủ quần áo, lại còn sắm cho em cả một chiếc mũ bonnet nữa; thế nên em thấy đấy, em chỉ cần sai bảo là mọi việc sẽ được thực hiện ngay thôi.... Không—sao lại nói em không có ích cơ chứ? Nếu tuổi già bị bỏ rơi thì anh biết phải làm sao? Chuyện gì sẽ xảy ra với anh đây? Có lẽ em chưa từng nghĩ đến điều đó, Barbara ạ—có lẽ em chưa từng tự nhủ: “Hắn sẽ xoay sở thế nào nếu không có mình nhỉ?” Em thấy đấy, anh đã quen có em mất rồi. Nếu em bỏ đi thì mọi chuyện sẽ kết thúc ra sao chứ? Chà, chắc là anh phải ra bờ sông Neva mà tự vẫn mất thôi. À, Barbara cưng ơi, anh thừa hiểu là em muốn anh được khiêng đến nghĩa trang Volkovo trên một chiếc xe tang cũ kỹ ọp ẹp, có một kẻ khốn cùng nào đó ở xó chợ đi theo tiễn đưa quan tài với tư cách là người chịu tang chính, rồi bọn phu đào huyệt vùi đất lên thi thể anh, đoạn bỏ đi và mặc kệ anh nằm lại nơi đó. Sao em lại nỡ nhẫn tâm thế, sao em lại tồi tệ với anh thế, người anh yêu hỡi! Đúng thế, thấu trời xanh, sao em lại đối xử với anh như vậy! Anh xin gửi lại em cuốn sách nhé, cô bạn nhỏ của anh; và nếu em hỏi ý kiến của anh về nó, anh sẽ trả lời rằng chưa bao giờ trong đời anh được đọc một cuốn sách nào tuyệt vời đến thế. Anh cứ ngẩn ngơ tự hỏi sao bấy lâu nay mình lại có thể khờ dại đến mức làm một con cú vọ như vậy. Vì trước giờ anh đã làm được gì chứ? Anh từ chốn hoang vu nào chui ra cơ chứ? Anh CHẲNG BIẾT gì sảng—anh hoàn toàn CHẲNG BIẾT gì cả. Sự dốt nát của anh là hoàn toàn triệt để. Thành thật mà nói, anh không phải là một người có học, bởi vì cho đến tận bây giờ anh hầu như chưa đọc nổi một cuốn sách nào—ngoại trừ cuốn “Chân dung một con người” (cũng ra phết đấy chứ), cuốn “Cậu bé biết chơi nhiều khúc nhạc trên chuông”, và cuốn “Những con cò của Ivik”. Chỉ có thế thôi. Nhưng giờ đây anh cũng đã đọc cả truyện “Người gác trạm” trong tập sách nhỏ của em rồi; và thật kỳ diệu khi nghĩ rằng người ta có thể sống trên đời mà lại không biết rằng ngay dưới mũi mình lại có một cuốn sách mô tả toàn bộ cuộc đời người ta như một bức tranh. Chưa bao giờ anh có thể đoán trước được rằng, hễ cứ bắt đầu đọc một cuốn sách như thế, là nó lại khiến người ta vừa phải hồi tưởng, vừa phải ngẫm nghĩ lại vừa đoán trước được các sự kiện. Một lý do nữa khiến anh thích cuốn sách này đến vậy là vì, trong khi với các tác phẩm khác (dù có thông minh đến đâu đi nữa), người ta có thể đọc xong mà chẳng đọng lại lấy một chữ trong đầu (bởi anh vốn là kẻ chậm hiểu, không tài nào đọc nổi những tác phẩm có tầm vóc lớn lao),—thì mặc dầu vậy, người ta có thể đọc những tác phẩm như thế, còn cuốn sách của EM thì người ta đọc dễ dàng cứ như thể chính mình viết ra nó, cứ như nó đã chiếm lấy trái tim người ta, lộn trái nó ra để soi rọi, và miêu tả chi tiết nó một cách hết sức đơn giản tự nhiên. Chà, suýt chút nữa thì chính anh cũng có thể viết nên cuốn sách ấy chứ chả chơi! Tại sao lại không cơ chứ? Anh hoàn toàn có thể cảm nhận y hệt như những nhân vật trong sách, và thấy bản thân mình rơi vào những hoàn cảnh chính xác là giống với, chẳng hạn như nhân vật Samson Virin. Thật ra, quanh chúng ta có biết bao nhiêu là những kẻ khốn khổ tốt bụng giống như Virin cơ chứ? Hơn nữa, mọi thứ được miêu tả mới tự nhiên làm sao! Anh đoan chắc với em, em yêu của anh ạ, rằng anh đã suýt rớm nước mắt khi đọc đoạn Virin đâm ra nghiện ngập đến mức mất trí nhớ, trở nên cáu kỉnh, và dành cả ngày bên chén rượu; cũng như lúc ông nghẹn ngào vì đau đớn và khóc nức nở khi lấy bàn tay bẩn thỉu dụi mắt, nghĩ về đứa con gái lang thang, về con chiên lạc bầy Dunasha của ông! Thật tự nhiên biết bao, quá đỗi tự nhiên! Em nên tự mình đọc cuốn sách đó đi. Câu chuyện thực sự đang sống động đấy. Ngay cả anh cũng có thể nhận ra điều đó; ngay cả anh cũng có thể thấy rằng đó là một bức tranh được cắt ra từ chính cuộc sống quanh anh. Trong đó, anh nhìn thấy cả nàng Theresa của chúng ta (để khỏi phải kể đi đâu xa) và viên chức nghèo khổ nọ—một kẻ y hệt như Samson Virin này, chỉ khác là mang họ Gorshkov. Cuốn sách miêu tả đúng những gì hoàn toàn có thể xảy ra với chính chúng ta—đặc biệt là với bản thân anh. Ngay cả một vị bá tước sống trên đại lộ Nevski hay phố Naberezhnaia cũng có thể trải qua một hoàn cảnh tương tự, dù trông ông ta CÓ THỂ khác biệt, bởi vì cuộc đời ông ta được đặt ở một tầng lớp cao hơn. Vâng, chính những chuyện y như thế cũng có thể xảy ra với ông ta—đúng những chuyện y như thế.... Thế mà em lại muốn bỏ đi và rời xa chúng ta; tuy nhiên, hãy cẩn thận kẻo người phải trả giá cho việc làm đó lại chính là anh đấy. Vì em có thể tự hủy hoại cả bản thân mình lẫn anh đấy. Vì tình yêu thiên Chúa, hãy dẹp bỏ những suy nghĩ ấy đi, em yêu của anh, và đừng dằn vặt anh vô ích nữa. Làm sao chú chim non chưa đủ lông đủ cánh là em lại có thể tự kiếm ăn, tự bảo vệ mình trước tai ương, và né tránh những mưu mô của kẻ ác cơ chứ? Hãy suy nghĩ lại cho thấu đáo đi, Barbara, đừng màng đến những lời khuyên nhủ ngốc nghếch và vu khống nữa, mà hãy đọc lại cuốn sách của em đi, đọc cho thật chăm chú vào. Nó có thể mang lại cho em rất nhiều điều tốt đẹp đấy.
Anh đã nhắc đến tác phẩm “Người gác trạm” của Rataziaev rồi. Tuy nhiên, tác giả ấy có bảo với anh rằng tác phẩm này đã lỗi thời, vì dạo này người ta xuất bản sách có kèm theo tranh minh họa cùng đủ loại trang trí khác nhau (dù anh không tài nào hiểu hết những gì ông ấy nói). Ông ta đánh giá Pushkin là một nhà thơ lỗi lạc, một người đã làm rạng danh nước Nga thánh thiện. Hãy đọc lại cuốn sách của em đi, Barbara, hãy nghe lời khuyên của anh, và làm cho một kẻ già cả được hạnh phúc. Chính Chúa Hầu Trời sẽ ban thưởng cho em. Vâng, Ngài chắc chắn sẽ ban thưởng cho em.—Người bạn trung thành của em,
MAKAR DIEVUSHKIN.
MAKAR ALEXIEVITCH THÂN YÊU NHẤT CỦA EM,—Hôm nay Thedora đã mang đến cho em mười lăm rúp bạc. Người phụ nữ tội nghiệp ấy mới vui mừng làm sao khi em đưa cho bà ấy ba rúp! Em đang viết thư cho anh rất vội, vì em đang bận cắt may một chiếc áo ghi-lê để gửi cho anh—màu vàng sẫm, thêu họa tiết hoa hòe. Em cũng gửi kèm cho anh một cuốn truyện; có vài câu chuyện em đã tự đọc rồi, đặc biệt có một truyện tên là “Chiếc áo choàng.” ... Anh rủ em đi xem kịch cùng anh. Nhưng liệu tốn kém quá không nhỉ? Dĩ nhiên là chúng ta có thể ngồi ở khu vực ghế trên cao. Đã lâu lắm rồi (thật sự em không nhớ nổi lần cuối mình đi xem kịch là khi nào) em mới đặt chân đến nhà hát đấy! Thế nhưng em cứ sợ rằng một trò giải trí như vậy vượt quá khả năng tài chính của chúng ta. Thedora cứ lắc đầu và bảo rằng anh đã bắt đầu sống quá mức thu nhập rồi đấy. Chính em cũng láng pháng đoán được điều đó qua số tiền anh đã tiêu xài vì em. Hãy cẩn thận đấy, bạn hiền ạ, kẻo tai họa ập đến thì khổ, vì Thedora còn cho em biết mấy lời đồn đại về việc anh không đủ khả năng thanh toán tiền nhà cho bà chủ trọ nữa kìa. Thật sự là em rất lo lắng cho anh đấy. Thôi, tạm biệt anh nhé, vì em phải mau chóng đi giải quyết việc khác đây—đi đổi dải ruy-băng cho chiếc mũ bonnet của em.
T.S.—Anh có biết không, nếu chúng ta đi nhà hát, em nghĩ là em sẽ đội chiếc mũ mới và khoác chiếc khăn choàng đen. Trông sẽ đẹp lắm đấy, anh thấy sao?