BARBARA ALEXIEVNA YÊU DẤU CỦA ANH,—Hôm nay trong ngôi nhà này đã diễn ra một sự việc vô cùng đáng tiếc, vô cùng kỳ lạ và hoàn toàn nằm ngoài dự liệu. Trước hết, để anh kể em nghe rằng tội nghiệp bác Gorshkov đã được minh oan hoàn toàn. Phán quyết này phải chờ đợi rất lâu, nhưng sáng nay bác đã đến để nghe tuyên đọc bản án chung thẩm. Mọi chuyện hoàn toàn đứng về phía bác. Mọi sự quy trách nhiệm về sự cẩu thả và tắc trách trước đây đều được gỡ bỏ trong bản án. Đồng thời, bác cũng được phép đòi lại từ viên thương gia một số tiền lớn. Như vậy, bác hoàn toàn được minh oan, và danh dự đã được gột sạch mọi vết nhơ. Tóm lại, bác không thể mong mỏi một sự phục hồi danh dự nào trọn vẹn hơn thế. Khi về đến nhà lúc ba giờ chiều, trông bác trắng bệch như tờ giấy và đôi môi cứ run lẩy bẩy. Thế nhưng trên gương mặt bác vẫn nở nụ cười khi ôm vợ và các con vào lòng. Tất cả chúng tôi liền ùa ra chúc mừng, và bác vô cùng xúc động trước hành động ấy. Cúi đầu chào chúng tôi, bác lần lượt siết chặt tay từng người. Lúc ấy, chẳng hiểu sao anh có cảm giác như người bác cao hơn, thẳng tháo hơn, và những hạt mủ hình như đã biến mất khỏi hàng mi của bác. Nhưng tội nghiệp thay, sao mà bác bấn loạn đến thế! Bác không thể đứng yên lấy hai phút, cứ cầm lên rồi lại thả xuống bất cứ thứ gì với lấy được, cứ cúi đầu và mỉm cười không ngớt, khi thì ngồi xuống, lúc lại đứng lên, rồi lại ngồi xuống, và luyên thuyên không biết ơn trời đất điều gì về danh dự, về uy tín và về mấy đứa con thơ. Bác nói nhiều làm sao—vâng, mà khóc cũng nhiều nữa chứ! Quả thật, ít ai trong chúng tôi có thể kìm được nước mắt; mặc dù Rataziaev nhận xét rằng (có lẽ để động viên Gorshkov) danh dự chẳng là gì khi người ta không có cái để ăn, rằng tiền bạc mới là điều quan trọng nhất trên đời, và chỉ vì nó thôi người ta mới phải tạ ơn Chúa. Rồi hắn vỗ vai Gorshkov, nhưng anh lại thấy dường như Gorshkov có chút chạnh lòng vì điều này. Bác không bày tỏ sự khó chịu công khai nào, mà chỉ ném cho Rataziaev một cái nhìn kỳ lạ rồi gạt tay hắn ra khỏi vai mình. Ngày trước chắc chắn bác sẽ không hành động như thế; nhưng tính cách mỗi người một khác. Chẳng hạn, bản thân anh trong một dịp vui mừng như thế chắc sẽ ngần ngại không dám tỏ ra kiêu ngạo, dẫu rằng sự nhún nhường và lịch thiệp quá mức vào lúc ấy có thể bị hiểu lầm là sự suyuy giảm cả về lòng dũng cảm lẫn sự minh mẫn. Tuy nhiên, đó chẳng phải là chuyện của anh. Tất cả những gì Gorshkov nói chỉ là: “Vâng, tiền bạc QUẢ LÀ một điều tốt đẹp, tạ ơn Chúa!” Thật vậy, suốt khoảng thời gian chúng tôi ở trong phòng bác, bác cứ lẩm bẩm một mình: “Tạ ơn Chúa, tạ ơn Chúa!” Vợ bác đã dọn một bữa ăn thịnh soạn và tinh tế hơn thường lệ, và chính bà chủ nhà đã vào bếp nấu nướng, bởi xét cho cùng bà không phải là một người phụ nữ tồi. Nhưng cho đến khi dọn cơm, Gorshkov vẫn không thể ngồi yên. Bác cứ lần lượt bước vào phòng của từng người (dù có được mời hay không), rồi mỉm cười ngồi xuống ghế, lúc thì nói vài câu, lúc lại chẳng thốt nên lời nào rồi lại đứng lên bước ra. Trong phòng của viên sĩ quan hải quân, bác thậm chí còn cầm một bộ bài lên tay và được mời chơi chung cho đủ bốn tụ; nhưng sau khi thua vài ván và đi hỏng mấy nước, bác đành bỏ cuộc. “Thôi,” bác nói, “con người tôi chỉ có thế thôi—tôi chỉ giỏi đến vậy là cùng,” rồi bỏ đi. Tiếp đó, khi chạm mặt anh ngoài hành lang, bác cầm lấy hai tay anh và nhìn sâu vào mắt anh với một vẻ mặt khá kỳ lạ. Rồi bác lại siết chặt tay anh, bước đi mà vẫn mỉm cười, mỉm cười, nhưng theo một cách kỳ quặc và mệt mỏi, hệt như một cái xác chết đang mỉm cười vậy. Trong khi đó, vợ bác thì khóc vì sung sướng, và mọi thứ trong căn phòng của họ đều được trang hoàng theo không khí ngày lễ. Chẳng mấy chốc bữa trưa được dọn ra, và sau khi ăn xong, Gorshkov nói với vợ: “Này mình ơi, anh muốn nằm nghỉ một lát đây;” rồi cứ thế lên giường nằm. Lát sau, bác gọi cô con gái nhỏ lại bên cạnh, đặt tay lên đầu con bé và nằm ngắm nó hồi lâu. Sau đó, bác quay sang vợ và hỏi: “Thế còn Petinka thì sao? Petinka của chúng ta đâu rồi?” Nghe vậy, vợ bác liền làm dấu thánh và đáp: “Ơ hay, Petinka của chúng ta chết rồi cơ mà!” “Phải, phải, anh biết chứ—tất nhiên rồi,” chồng bà đáp. “Petinka giờ đang ở trên Vương quốc Thiên đàng.” Điều này khiến người vợ hiểu rằng chồng mình không hoàn toàn tỉnh táo—rằng sự việc vừa qua đã làm bác suy sụp; thế nên bà nói: “Mình ơi, mình phải ngủ một lát đi.” “Anh sẽ ngủ ngay đây,” bác đáp, “—ngay lập tức—anh hơi...” Rồi bác quay người lại và nằm im lìm một lúc. Sau đó bác lại quay người lại và cố nói điều gì đó, nhưng người vợ không nghe rõ đó là gì. “Anh nói gì cơ?” bà gặng hỏi, nhưng bác chẳng đáp lời. Rồi bà lại chờ đợi vài phút cho đến khi tự nhủ, “Chắc ông ấy ngủ rồi,” và bước sang phòng bà chủ nhà ngồi chơi một tiếng đồng hồ. Hết tiếng đồng hồ ấy, bà quay trở lại—chỉ để nhận ra rằng chồng mình vẫn chưa thức giấc mà vẫn đang nằm bất động. “Ông ấy ngủ say thật đấy,” bà thầm nghĩ khi ngồi xuống và bắt đầu làm chút công việc gì đó. Sau này bà kể lại với chúng tôi rằng khi khoảng nửa tiếng trôi qua, bà đã chìm vào mông lung. Bà đang nghĩ gì thì không thể nhớ nổi, chỉ biết là bà đã quên bẵng đi người chồng của mình. Rồi bà bừng tỉnh với một cảm giác kỳ lạ thắt lại trong lồng ngực. Điều đập vào mắt bà đầu tiên chính là sự tĩnh mịch đến chết chóc trong căn phòng. Liếc nhìn về phía chiếc giường, bà thấy chồng mình vẫn đang nằm ở tư thế cũ. Liền đó, bà bước lại gần, lật tấm chăn ra và bấy giờ mới thấy người chồng đã cứng đờ và lạnh ngắt—rằng bác đã qua đời đột ngột, như thể bị một cơn đột quỵ đánh gục. Nhưng nguyên nhân chính xác khiến bác qua đời là gì thì chỉ có Chúa mới biết. Sự việc tác động đến anh mạnh đến nỗi tận bây giờ anh vẫn chưa thể hoàn hồn. Thật khó mà tin nổi một con người có thể ra đi một cách đơn giản đến thế—mà lại là một kẻ nghèo hèn, túng quẫn như bác Gorshkov chứ! Thật là một số phận trớ trêu làm sao! Vợ bác đang chìm trong nước mắt và hoảng loạn tột độ, trong khi cô con gái nhỏ thì đã chạy đi trốn ở xó nào rồi. Tuy nhiên, trong căn phòng của họ lúc này mọi thứ đang vô cùng hỗn loạn, bởi các bác sĩ chuẩn bị tiến hành khám nghiệm tử thi. Nhưng anh không thể kể cho em nghe hết mọi chuyện một cách chính xác được; anh chỉ biết rằng lòng mình đang vô cùng, vô cùng đau xót. Thật buồn khi nghĩ rằng người ta chẳng bao giờ biết trước được một ngày, hay thậm chí một giờ, sẽ mang lại điều gì! Con người ta dường như chết đi mà chẳng để làm gì cả!...—Người của riêng em,
MAKAR DIEVUSHKIN.