MAKAR ALEXIEVITCH YÊU QUÝ CỦA EM,—Em tha thiết muốn làm điều gì đó để làm anh vui và khuây khỏa, nhằm đền đáp lại sự quan tâm, những nỗ lực không ngừng nghỉ của anh vì em—nói ngắn gọn là vì tình yêu của anh dành cho em—nên em đã quyết định giải khuây cho anh trong một giờ phút rảnh rỗi bằng cách lục lọi chiếc rương của mình, và rút ra từ đó bản thảo mà em gửi kèm theo đây. Em bắt đầu viết nó trong giai đoạn hạnh phúc hơn của cuộc đời mình, và tiếp tục viết ngắt quãng từ đó cho đến nay. Anh đã hỏi em quá nhiều lần về cuộc sống trước đây của em—về mẹ em, về Pokrovski, về quãng thời gian em ở nhờ nhà Anna Thedorovna, về những bất hạnh gần đây của em; anh đã bày tỏ mong muốn tha thiết được đọc bản thảo trong đó (Chúa mới biết vì sao) em đã ghi lại những biến cố nhất định trong đời mình, đến mức em không mảy may nghi ngờ rằng việc gửi nó đi sẽ mang lại cho anh niềm vui chân thành. Thế nhưng chẳng hiểu sao lòng em vẫn thấy trĩu nặng khi đọc lại nó, bởi vì giờ đây em cảm thấy mình đã già đi gấp đôi so với khi em đặt những nét bút cuối cùng cho những dòng này. Ôi, Makar Alexievitch, em mới mệt mỏi làm sao—căn bệnh mất ngủ này hành hạ em biết bao! Việc dưỡng bệnh quả thực là một điều khó lòng chịu đựng nổi!
B. D. PHẦN MỘT
CHO ĐẾN năm mười bốn tuổi, khi cha em qua đời, thời thơ ấu chính là khoảng thời gian hạnh phúc nhất trong cuộc đời em. Nó bắt đầu ở một nơi rất xa xôi từ đây, tận sâu trong tỉnh Tula, nơi cha em giữ chức quản gia trên những điền trang rộng lớn của vị Hoàng tử P——. Ngôi nhà của chúng tôi nằm ở một trong những ngôi làng của Hoàng tử, và chúng tôi sống một cuộc đời lặng lẽ, khiêm nhường nhưng hạnh phúc. Em là một đứa trẻ vui vẻ—ý nghĩ duy nhất trong đầu là chạy nhảy không ngừng ngoài đồng, trong rừng và trong khu vườn. Chẳng ai buồn bận tâm đến em, bởi cha em luôn bận rộn với công việc buôn bán, còn mẹ em thì lo toan việc nhà. Cũng chẳng ai bắt em học hành—một hoàn cảnh mà em không hề lấy làm tiếc. Ngay từ lúc rạng đông, em đã rảo bước đến một cái ao, một khu rừng nhỏ, hay một cánh đồng cỏ hoặc lúa chín, nơi ánh mặt trời có thể sưởi ấm cho em, và em có thể lang thang bất cứ đâu mình thích, để những bụi cây cào xước tay chân, và làm rách tươm cả quần áo. Sau đó, em thường bị la mắng vì chuyện này, nhưng em chẳng mảy may bận tâm.
Giá như cuộc đời không bắt em phải rời bỏ ngôi làng ấy—giá như em được ở lại nơi đó mãi mãi—thì em đã luôn hạnh phúc biết bao; nhưng định mệnh lại an bài rằng em phải rời xa quê hương ngay cả khi tuổi thiếu niên của em còn chưa chấm dứt. Tóm lại, em mới chỉ mười tuổi khi chúng tôi chuyển đến St. Petersburg. Ôi! Em thấy đau đớn biết bao khi hồi tưởng lại những buổi chia tay đượm buồn trước lúc lên đường, và nhớ lại mình đã khóc nức nở đến thế nào khi phải nói lời giã từ với tất cả những gì em hết mực thân yêu! Em nhớ mình đã quàng tay ôm lấy cổ cha, van xin ông trong những giọt nước mắt rằng hãy ở lại miền quê thêm một chút nữa; nhưng ông bảo em hãy im lặng, và mẹ em, vừa khóc vừa phụ họa cùng em, giải thích rằng những vấn đề công việc buộc chúng tôi phải đi. Thực ra, vị Hoàng tử già P—— vừa qua đời, và những người thừa kế của ông đã sa thải cha em khỏi chức vụ; vì thế, sẵn có một ít tiền đầu tư riêng ở St. Petersburg, ông chợt nghĩ rằng sự hiện diện trực tiếp của mình tại thủ đô là điều cần thiết để quản lý cho tốt công việc. Chính mẹ là người đã kể cho em nghe điều này. Kết quả là chúng tôi định cư tại St. Petersburg này, và không chuyển đi đâu nữa cho đến khi cha qua đời.
Em mới thấy khó khăn làm sao để quen với cuộc sống mới! Vào thời điểm chúng tôi chuyển đến St. Petersburg, trời đang là mùa thu—mùa mà ở vùng quê, thời tiết trong lành, se lạnh và sáng sủa, mọi công việc đồng áng đã chấm dứt, những bó lúa lớn được cất trữ an toàn trong chuồng, và từng đàn chim bay lượn khắp nơi trong tiếng kêu náo động. Vâng, vào mùa ấy, miền quê thật tươi vui và đẹp đẽ, nhưng ở St. Petersburg này, vào thời điểm chúng tôi đặt chân đến thành phố, chúng tôi chẳng gặp gì ngoài những cơn mưa, cái lạnh cắt da cắt thịt của mùa thu, bầu trời xám xịt, vẻ tiêu điều, và những đám đông người lạ trông có vẻ thù hằn, bất mãn và chực chờ gây sự. Tuy nhiên, cuối cùng chúng tôi cũng ổn định được cuộc sống—dù em nhớ rằng trong ngôi nhà mới có rất nhiều tiếng ồn và sự hỗn độn khi chúng tôi sắp xếp lại đồ đạc. Sau đó, cha hiếm khi ở nhà, và mẹ cũng có rất ít thời gian rảnh rỗi; thế là em thấy mình bị lãng quên.
Buổi sáng đầu tiên sau khi đến nơi, khi tỉnh giấc, em cảm thấy buồn làm sao! Em có thể nhìn thấy cửa sổ nhà mình nhìn ra một khoảng tường xám xịt, và con đường bên dưới thì ngập rác rưởi. Người qua lại thưa thớt, và khi đi họ cứ trùm kín người lại để chống chọi với cái lạnh.
Rồi những ngày tháng mà sự tẻ nhạt và u sầu thống trị tuyệt đối cứ thế tiếp diễn. Chúng tôi hầu như chẳng có lấy một người họ hàng hay quen biết nào ở St. Petersburg, và ngay cả Anna Thedorovna với cha em cũng đã trở mặt với nhau vì cha còn thiếu tiền bà ta. Thực tế, những vị khách duy nhất của chúng tôi là những người đến vì công việc, và theo quy luật, họ chỉ đến để cãi cọ, tranh luận và gây náo loạn. Những chuyến ghé thăm như vậy thường khiến cha trông rất bất mãn và nổi giận. Hết giờ này sang giờ khác, ông cứ đi qua đi lại trong phòng với vầng trán nhăn nhó và đôi môi mím chặt trong sự im lặng trầm ngâm. Ngay cả mẹ cũng không dám cất lời với ông trong những lúc như thế, còn về phần mình, em thường ngồi đọc sách một cách lặng lẽ và ngoan ngoãn trong một góc phòng—không dám cử động dù chỉ một chút.
Ba tháng sau khi đến St. Petersburg, em được gửi vào một trường nội trú. Ở đây, em thấy mình bị ném giữa những con người xa lạ; nơi đây mọi thứ đều ảm đạm và lạnh lẽo, với các giáo viên liên tục la mắng em, những bạn học thì cứ hoài chế giễu em, còn bản thân em thì lúc nào cũng cảm thấy lóng ngóng và quê mùa. Kỷ luật mới nghiêm khắc và đòi hỏi khắt khe làm sao! Giờ giấc quy định cho mọi thứ, bàn ăn chung, những giáo viên lúc nào cũng hách dịch! Những điều đó chỉ khiến em mệt mỏi và kiệt quệ. Ngay từ đầu, chưa đêm nào em có thể chợp mắt, mà toàn phải khóc thầm qua những đêm dài lạnh lẽo và mệt mỏi. Vào buổi tối, tất cả mọi người đều phải ôn lại hoặc học bài. Khi em co ro bên cuốn đối thoại hoặc từ vựng, không dám nhúc nhích dù chỉ một chút, thì tâm trí em lại hướng về góc lò sưởi ở nhà, về cha, về mẹ, về người vú già, về những câu chuyện mà người vú từng kể! Mọi thứ mới buồn bã làm sao! Ký ức về một chi tiết nhỏ nhặt nhất ở nhà cũng có thể làm em vui, và em cứ nghĩ mãi, nghĩ hoài về việc mọi thứ ở nhà từng tốt đẹp biết bao. Em lại được ngồi trong phòng khách nhỏ của mình uống trà cùng bố mẹ—trong căn phòng khách quen thuộc nơi mọi thứ đều ấm cúng và dễ chịu biết bao! Em khao khát biết bao, cuống quýt biết bao khi ôm lấy mẹ! Em cứ miên man suy nghĩ như thế cho đến khi những giọt nước mắt buồn tủi bất chợt tuôn trào nghẹn ngào lồng ngực, và đánh bay những bài học khỏi đầu em. Bởi vì em chẳng bao giờ có thể thuộc nổi bài cho ngày hôm sau; mặc cho cô giáo và các bạn học có châm chọc em thế nào đi nữa, mặc cho em có nhẩm đi nhẩm lại bài học bao nhiêu lần trong đầu đi nữa, thì kiến thức vẫn chẳng bao giờ chịu vào đầu khi buổi sáng đến. Kết quả là em thường bị phạt quỳ, và mỗi ngày chỉ được ăn đúng một bữa. Em mới cảm thấy chán nản và mất tinh thần làm sao! Ngay từ đầu, các bạn học đã luôn trêu chọc, chế giễu và nhạo báng em mỗi khi em đứng lên đọc bài. Không những thế, họ còn véo em trên đường đi ăn trưa hay uống trà, và vu khống em trước mặt nữ hiệu trưởng. Ngược lại, thật tựa thiên đàng biết bao khi vào tối thứ Bảy, người vú già đến đón em! Em đã ôm chầm lấy bà cụ trong niềm vui sướng khôn tả. Sau khi mặc quần áo và quàng khăn cho em, bà thấy mình hầu như không thể bắt kịp bước chân em trên đường về nhà, bởi vì em cứuyên thuyên mãi không thôi về chuyện này chuyện nọ. Rồi khi em đã về đến nhà trong niềm vui sức và nhẹ nhõm, em mới tha thiết làm sao khi ôm lấy cha mẹ, cứ như thể đã mười năm rồi em chưa gặp lại họ. Sẽ có biết bao nhiêu là sự quấn quýt—biết bao nhiêu chuyện trò và kể lể! Em chạy đến chào hỏi mọi người, cười vang, khúc khích, chạy nhảy tung tăng và nhảy cót lên vì quá đỗi vui mừng. Quả thật, cha và em thường có những cuộc trò chuyện nghiêm túc về bài học, thầy cô, về tiếng Pháp và ngữ pháp; thế nhưng tất cả chúng em vẫn rất hạnh phúc và bằng lòng với nhau. Ngay cả bây giờ, nghĩ lại những khoảnh khắc đó vẫn làm tim em rung động. Vì cha, em đã cố gắng học bài thật chăm chỉ, bởi em thấy rằng ông đang dành từng xu kopeck cuối cùng cho em, còn bản thân thì sống qua ngày Chúa mới biết bằng cách nào. Mỗi ngày ông càng trở nên ủ dột, bất mãn và cáu kỉnh hơn; mỗi ngày tính cách của ông lại thay đổi theo chiều hướng tệ đi. Ông vướng vào một đống nợ nần, và việc kinh doanh cũng chẳng mấy suôn sẻ. Còn mẹ, bà thậm chí không dám cất lời hay khóc lớn vì sợ làm ông càng thêm giận dữ. Dần dần bà ngã bệnh, ngày càng gầy rộc đi và mắc phải một trận ho đau đớn. Mỗi khi từ trường về nhà, em lại thấy mọi người ủ rũ, mẹ lặng lẽ rơi nước mắt, còn cha thì nổi giận lôi đình. Những cuộc cãi vã và to tiếng thường xuyên nổ ra, trong đó cha hay tuyên bố rằng, dù ông không còn tìm thấy chút niềm vui hay sự khuây khỏa nào trong cuộc đời, và đã dốc cạn đồng tiền cuối cùng cho việc học hành của em, thì em vẫn chưa tài nào nắm vững được tiếng Pháp. Tóm lại, mọi thứ bắt đầu chệch hướng, biến thành bất hạnh; và vì hoàn cảnh đó, cha đã trút giận lên bản thân em và mẹ. Em không thể hiểu nổi sao ông lại có thể đối xử với người mẹ tội nghiệp của mình như vậy. Tim em như thắt lại khi nhìn thấy bà, má bà ngày càng hóp lại, đôi mắt trũng sâu, và gương mặt đỏ bừng vì bệnh tật. Nhưng những cuộc cãi vã chủ yếu vẫn xoay quanh một mình em. Dù chỉ bắt đầu từ một chuyện cỏn con, chúng nhanh chóng leo thang đến Chúa mới biết đâu là điểm dừng. Thường thì ngay cả bản thân em cũng chẳng biết chúng đang đề cập đến điều gì. Bất cứ thứ gì và tất cả mọi thứ đều có thể lôi vào, vì cha sẽ nói rằng em là một đứa hoàn toàn đần độn môn tiếng Pháp; rằng nữ hiệu trưởng trường em là một kẻ ngu ngốc, tầm thường chẳng màng gì đến đạo đức; rằng bản thân ông vẫn chưa tìm được chức vụ khác; rằng cuốn “Ngữ pháp” của Lamonde là một cuốn sách tồi tệ—thậm chí còn tệ hơn cả cuốn của Zapolski; rằng quá nhiều tiền đã bị ném qua cửa sổ vì em; rằng rõ ràng em chỉ hoài phí thời gian vào việc nhẩm lại những bài đối thoại và từ vựng; rằng một mình em là kẻ có lỗi, và em phải chịu trách nhiệm cho mọi thứ. Tuy nhiên, điều này không bắt nguồn từ VIỆC THIẾU TÌNH YÊU THƯƠNG dành cho em từ phía cha, mà đúng hơn là do ông không có khả năng đặt mình vào vị trí của em và mẹ. Đó là khiếm khuyết trong tính cách của ông.
Tất cả những nỗi lo âu, bận tâm và thất vọng ấy đã hành hạ người cha tội nghiệp của em cho đến khi ông trở nên cáu kỉnh và đa nghi. Tiếp đến, ông bắt đầu lơ đễnh với sức khỏe của mình, kết quả là bị nhiễm lạnh và qua đời sau một cơn bệnh ngắn, đột ngột đến mức trong vài ngày chúng tôi gần như chết lặng vì bàng hoàng—đặc biệt là mẹ, người đã nằm liệt trong trạng thái đờ đẫn suốt một thời gian khiến em sợ bà phát điên. Ngay khi cha vừa qua đời, bọn chủ nợ dường như mọc lên từ dưới đất, ùa đến tấn công chúng tôi một cách ào ạt. Mọi thứ chúng tôi sở hữu đều phải đem ra trừ nợ cho họ, kể cả căn nhà nhỏ mà cha đã mua sáu tháng sau khi chúng tôi đến St. Petersburg. Mọi chuyện cuối cùng được giải quyết ra sao em không rõ, chỉ biết rằng chúng tôi rơi vào cảnh không nhà không cửa, tay trắng hoàn toàn. Mẹ em ngã bệnh nặng, còn phương kế sinh nhai thì không có lấy một xu. Trước mắt chúng tôi chỉ lờ mờ hiện lên sự sụp đổ, sự tiêu điều hoàn toàn. Lúc đó em mới mười bốn tuổi. Chẳng bao lâu sau, Anna Thedorovna đến thăm chúng tôi, nói rằng bà ta là một người có của ăn của để và là họ hàng của chúng tôi; mẹ em đã xác nhận điều này—dù thực ra, bà nói thêm rằng Anna chỉ là một người họ hàng RẤT xa. Sinh thời cha, Anna chưa từng bận tâm đến chúng tôi lấy một lần, thế mà giờ đây bà ta bước vào trước mặt chúng tôi với đôi mắt đượm lệ và lời cam đoan rằng bà sẽ làm cho vận mệnh chúng tôi khá lên. Sau khi chia buồn với hoàn cảnh mất mát và khốn đốn của chúng tôi, bà nói thêm rằng cha em là người phải chịu trách nhiệm về mọi chuyện, vì ông đã sống vượt quá khả năng và gánh vác những việc quá sức mình. Bà cũng bày tỏ mong muốn được xích lại gần nhau hơn, bỏ qua mọi chuyện cũ; và khi mẹ em giải thích rằng về phần mình, bà không hề mang lòng oán giận Anna, thì bà ta liền òa khóc, giục mẹ chạy ngay đến nhà thờ để làm lễ cầu siêu cho “người quá cố thân yêu,” như cách bà gọi cha em. Bằng cách này, bà ta đã thực hiện một cuộc hòa giải long trọng với mẹ em.
Tiếp đó, sau những cuộc đàm phán kéo dài và do dự, đi kèm với biết bao lời miêu tả sinh động về hoàn cảnh khốn cùng, cô độc và bất lực của chúng tôi, Anna mời chúng tôi đến trả lễ (theo cách nói của bà ta). Mẹ em đã cảm ơn chân thành và cân nhắc lời mời ấy một lúc; sau đó, thấy chẳng còn con đường nào khác, mẹ thông báo với Anna Thedorovna rằng bà sẵn sàng, với lòng biết ơn, chấp nhận lời đề nghị ấy. Ôi, em nhớ làm sao buổi sáng chúng tôi chuyển đến Đảo Vassilievski! [Một khu vực của St. Petersburg.] Đó là một buổi sáng mùa thu trời trong, khô ráo và có sương giá. Mẹ không kìm được nước mắt, và bản thân em cũng cảm thấy trĩu nặng nỗi buồn. Hơn thế nữa, trái tim em dường như đang tan vỡ dưới một gánh nặng u sầu kỳ lạ, không tên. Mọi thứ mới đáng sợ làm sao!...
II
BAN ĐẦU—tức là cho đến khi mẹ và em quen với chốn ở mới—chúng tôi thấy cuộc sống tại nhà Anna Thedorovna vừa lạ lẫm vừa khó chịu. Ngôi nhà thuộc quyền sở hữu của bà ta, gồm năm phòng, ba phòng trong số đó bà dùng chung với đứa cháu mồ côi Sasha (người được bà nuôi dưỡng từ tấm bé); phòng thứ tư do mẹ con em ở; và phòng thứ năm được Anna cho một sinh viên nghèo tên là Pokrovski thuê. Mặc dù Anna sống trong cảnh sung túc—vượt xa mức có thể mong đợi—nhưng tài sản và nghề nghiệp của bà ta vẫn là điều mơ hồ. Bà ta chẳng bao giờ ngơi nghỉ; lúc nào cũng bận rộn với một điều gì đó mờ ám. Thêm vào đó, bà ta có các mối quan hệ rộng rãi và đủ mọi thành phần. Dòng người đến thăm nườm nượp—dù Chúa mới biết họ là ai, hoặc công việc của họ là gì. Hễ nghe tiếng chuông cửa reo là mẹ lại kéo thốc em về phòng riêng. Việc này khiến Anna vô cùng khó chịu, và bà ta đã hết lần này đến lần khác quả quyết với mẹ rằng chúng tôi quá kiêu kỳ so với thân phận của mình. Thực ra, bà ta thường hậm hực suốt nhiều lúc vì chuyện đó. Lúc ấy em không thể hiểu nổi những lời trách móc ấy, và mãi tận sau này em mới hiểu ra—hoặc đúng hơn là em đoán ra—lý do vì sao cuối cùng mẹ lại tuyên bố rằng bà không thể tiếp tục sống chung với Anna được nữa. Vâng, Anna là một người phụ nữ tồi tệ. Bà ta chẳng bao giờ để chúng tôi yên. Động cơ chính xác khiến bà ta mời chúng tôi đến chia sẻ nhà cửa vẫn là điều tối nghĩa đối với em. Ban đầu, bà ta không hẳn là đối xử tệ với chúng tôi, nhưng sau đó, bà ta đã lộ nguyên hình—ngay khi bà ta thấy chúng tôi đã rơi vào cảnh cá nằm trên thớt và chẳng còn nơi nào để đi. Vâng, trong những ngày đầu, bà ta khá tử tế với em—thậm chí là tử tế một cách khó chịu, nhưng sau đó, em đã phải chịu đựng khổ sở chẳng kém gì mẹ. Anna liên tục trách móc chúng tôi; liên tục gợi nhắc về ơn huệ của bà ta, và giới thiệu chúng tôi với bạn bè như những người họ hàng nghèo khó mà vì lòng nhân ái và vì tình yêu của Chúa, bà ta đã rủ lòng thương đón nhận vào nhà. Ngay cả khi ngồi vào bàn ăn, bà ta cũng săm soi từng miếng chúng tôi nuốt vào; và nếu chúng tôi kém ăn, ngay lập tức bà ta lại giở đi giở lại điệp khúc cũ, rằng chúng tôi quá ư cầu kỳ, rằng chúng tôi không được ảo tưởng rằng sự giàu sang sẽ mang lại hạnh phúc, và tốt hơn hết là nên dọn đi sống một mình. Hơn thế nữa, bà ta không ngớt lời công kích cha em—nói rằng ông đã cố tỏ ra hơn người, để rồi rước lấy một cái kết bi thảm; rằng ông đã bỏ mặc vợ con trong cảnh khốn cùng; và rằng nếu không nhờ việc chúng tôi tình cờ gặp được một tâm hồn Cơ đốc tử tế và đồng cảm, thì Chúa mới biết chúng ta sẽ ngả đầu ở xó nào ngoài đường phố. Người phụ nữ đó đã không nói những gì cơ chứ? Nghe bà ta nói không chỉ bực bội mà còn ghê tởm. Thỉnh thoảng mẹ lại òa khóc, sức khỏe ngày một tồi tệ hơn, và cơ thể chỉ còn lại da bọc xương. Trong suốt thời gian đó, chúng tôi cũng phải làm việc—làm việc từ sáng đến tối muộn, bởi chúng tôi đã xoay sở nhận thêm công việc may vá thời vụ. Tuy nhiên, điều này lại chẳng làm Anna vừa lòng, và bà ta thường bảo rằng trong nhà bà không có chỗ cho một tiệm may. Dù vậy, chúng tôi vẫn phải sắm quần áo mặc, lo cho những khoản chi phí phát sinh bất ngờ, và có một ít tiền dằn túi trong phòng khi ngày nào đó muốn dọn đi nơi khác. Đáng tiếc là áp lực công việc đã làm xói mòn sức khỏe của mẹ, khiến bà ngày càng suy kiệt. Bệnh tật như một con sâu đục khoét cuộc sống của bà, kéo bà dần đến bên bờ vực nấm mồ. Em nhìn rõ mồn một những gì bà phải chịu đựng, những gì bà phải gánh chịu. Vâng, tất cả đều phơi bày trước mắt em.
Ngày qua ngày, ngày nào cũng giống ngày nào. Chúng tôi sống một cuộc đời tĩnh mịch như thể đang ở vùng quê. Bản thân Anna cũng trở nên điềm tĩnh hơn khi bà ta nhận ra mức độ quyền lực của mình đối với chúng tôi. Chúng tôi không dám trái ý bà ta dù chỉ một chút. Từ khu vực nhà của bà ta, căn hộ của chúng tôi bị ngăn cách bởi một hành lang, trong khi sát vách chúng tôi (như đã nhắc ở trên) là nơi ở của một thanh niên tên là Pokrovski, người nhận dạy cho Sasha các môn tiếng Pháp, tiếng Đức, lịch sử và địa lý—“tất cả các khoa học,” theo cách nói của Anna. Đổi lại cho những dịch vụ này, anh được cấp chỗ ăn ở miễn phí. Còn Sasha là một đứa trẻ mười ba tuổi thông minh nhưng thô lỗ và cộc cằn. Có lần Anna nhận xét với mẹ rằng có lẽ cũng nên để em theo học vài lớp, vì sự học của em đã bị bỏ bê ở trường; và với sự đồng ý đầy vui mừng của mẹ, em đã cùng học với Sasha suốt một năm dưới sự kèm cặp của Pokrovski này.
Pokrovski là một thanh niên nghèo—rất nghèo—mà tình trạng sức khỏe không cho phép anh theo đuổi con đường đại học chính quy. Thật ra, chúng ta chỉ gọi anh là “Sinh viên” cho có lệ mà thôi. Anh sống một cách lặng lẽ, khiêm nhường và khép kín đến mức chẳng có một âm thanh nào lọt ra từ căn phòng của anh. Về ngoại hình, anh cũng có phần kỳ lạ—cách di chuyển và đi đứng lóng ngóng, cách phát âm kỳ cục đến mức ban đầu em chẳng thể nhìn anh mà không phì cười. Sasha thì cứ liên tục trêu chọc anh—đặc biệt là trong giờ học. Nhưng trớ trêu thay, anh lại có tính khí dễ nổi nóng chẳng kém gì con bé. Thật vậy, anh cáu kỉnh đến mức chỉ một chuyện cỏn con cũng đủ đẩy anh vào cơn cuồng nộ, khiến anh quát tháo chúng tôi và phàn nàn về thái độ của chúng tôi. Thỉnh thoảng, anh thậm chí còn bỏ chạy về phòng trước khi giờ học kết thúc, và ngồi lỳ ở đó suốt nhiều ngày bên đống sách vở—thứ mà anh tích cóp được vừa hiếm lại vừa có giá trị. Thêm vào đó, anh còn làm gia sư ở một cơ sở khác và được trả thù lao; và hễ nhận được tiền công từ công việc làm thêm này, anh lại tất tả chạy đi mua thêm sách.
Dần dần, em bắt đầu hiểu và quý mến anh hơn, bởi thực chất anh là một người tốt, đáng trọng—hơn hẳn bất cứ ai mà chúng tôi từng tiếp xúc. Đặc biệt, mẹ dành cho anh sự kính trọng lớn, và sau mẹ, anh chính là người bạn tốt nhất của em. Nhưng ban đầu, em chỉ là một đứa con gái lêu lổng quá tuổi và hùa theo Sasha để phá phách. Hàng giờ liền, chúng em nghĩ ra đủ mọi trò trêu chọc để làm anh tức điên lên và mất tập trung, bởi trông anh cực kỳ nực cười mỗi khi nổi giận, và điều đó càng làm chúng em thích thú hơn (dù giờ đây nghĩ lại em thấy vô cùng xấu hổ). Thế nhưng có lần, khi chúng tôi đã chọc giận anh đến suýt khóc, em nghe thấy anh lẩm bẩm một mình: “Đúng là những đứa trẻ nhẫn tâm!”, và ngay lập tức em cảm thấy hối hận—em bắt đầu thấy buồn, xấu hổ và thương hại anh. Mặt em đỏ bừng đến tận mang tai, và em van xin anh, suýt thì khóc, rằng hãy bỏ qua cho chúng em, đừng chấp nhặt những trò đùa ngốc nghếch ấy. Dẫu vậy, không thèm học tiếp bài, anh gấp sách lại và bỏ về phòng riêng. Suốt ngày hôm đó, lòng em quằn quại trong sự cắn rứt. Nghĩ đến chuyện chính hai đứa trẻ chúng tôi đã ép anh, một kẻ nghèo khổ, bất hạnh, phải nhớ lại hoàn cảnh khốn khó của mình! Và đêm đến, em trằn trọc không sao ngủ được vì đau buồn và tiếc nuối. Người ta nói sự hối hận sẽ mang lại sự nhẹ nhõm cho tâm hồn, nhưng không phải vậy. Em không biết nỗi buồn của mình có bao nhiêu phần gắn liền với sự kiêu ngạo bản thân, nhưng ít ra thì em không muốn anh nghĩ mình là một đứa trẻ con, nhất là khi em đã bước sang tuổi mười. Do đó, kể từ ngày hôm đó trở đi, em bắt đầu tra tấn trí tưởng tượng của mình bằng cách vẽ ra hàng ngàn kế hoạch nhằm buộc Pokrovski phải thay đổi cách nhìn về bản thân em. Đồng thời, vì bản tính vốn rụt rè và khép kín, cuối cùng em nhận ra rằng trong hoàn cảnh hiện tại, mình chẳng thể quyết định được gì ngoài những giấc mơ hão huyền (và em đã có rất nhiều giấc mơ như thế). Dù vậy, em đã chấm dứt việc hùa theo Sasha phá phách, còn Pokrovski, về phần mình, cũng không còn hay nổi giận với chúng em nữa. Đáng tiếc là điều này vẫn chưa đủ để làm thỏa mãn lòng tự trọng của em.
Đến đây, em phải kể vài dòng về con người kỳ lạ nhất, thú vị nhất và đáng thương nhất mà em từng gặp trong đời. Em nhắc đến anh ấy lúc này—ngay tại khúc quanh này của hồi ký—bởi vì trước đó em chẳng mảy may chú ý gì đến anh, và giờ đây mới bắt đầu để tâm chỉ vì mọi thứ liên quan đến Pokrovski bỗng chốc trở thành tâm điểm thu hút toàn bộ sự chú ý trong mắt em.
Thỉnh thoảng, nhà lại có một lão già rách rưới, ăn mặc tuềnh toàng, tóc hoa râm, lóng ngóng, vô định hình—nói tóm lại là trông vô cùng kỳ dị—ghé đến. Thoạt nhìn, người ta có thể tưởng rằng lão ta luôn cảm thấy xấu hổ vì điều gì đó—rằng trong lương tâm lão có điều gì đó lúc nào cũng khiến lão như thể xù lông lên rồi lại thu mình lại. Lão ta có những cái giật mình và điệu bộ kỳ quặc đến mức buộc người ta phải kết luận rằng trí óc lão không còn bình thường nữa. Khi đến nơi, lão thường khựng lại một lúc bên khung cửa sổ ngoài sảnh, như thể sợ hãi không dám bước vào; cho đến khi, lỡ có ai đi qua đi lại ngoài cửa—dù là Sasha, em hay một người hầu nào đó (lão luôn tìm đến người hầu nhanh nhất, vì họ gần gũi nhất với giai cấp của lão)—lão sẽ bắt đầu khua tay múa chân, ra hiệu gọi người đó, và làm đủ các dấu hiệu. Sau đó, nếu người được gọi gật đầu với lão, hoặc gọi tên lão (dấu hiệu được ngầm hiểu rằng không có vị khách nào khác đang có mặt, và lão có thể tự do bước vào), lão sẽ nhẹ nhàng mở cửa, nở một nụ cười mãn nguyện trong lúc xoa xoa hai bàn tay vào nhau, và rón rén đi bằng đầu mũi chân về phía phòng của chàng thanh niên Pokrovski. Lão già này không ai khác chính là cha đẻ của Pokrovski.
Về sau, em đã được biết tường tận câu chuyện của ông cụ. Từng là một công chức nhà nước, ông không có thêm nguồn tài chính nào khác, nên chỉ giữ một vị trí vô cùng thấp kém và mờ nhạt trong bộ máy. Sau đó, khi người vợ đầu tiên (mẹ của Pokrovski trẻ) qua đời, người đàn ông góa vợ lại nghĩ đến chuyện tục huyền, và cưới một cô con gái tiểu thương, kẻ nhanh chóng thâu tóm mọi quyền hành và phá nát gia cơ, khiến cuộc sống của ông cụ còn tồi tệ hơn trước. Nhưng với Pokrovski trẻ, định mệnh lại tỏ ra khoan dung hơn, khi một điền chủ tên là Bwikov, người từng quen biết cha cậu và là ân nhân của ông, đã nhận bảo bọc cậu bé và cho đi học. Một lý do khác khiến Bwikov quan tâm đến Pokrovski trẻ là vì ông từng quen biết người mẹ quá cố của cậu, người khi còn là một cô hầu gái đã được Anna Thedorovna cứu giúp, và sau đó kết hôn với lão Pokrovski. Trong đám cưới, vì tình nghĩa với Anna, Bwikov đã trao cho cô dâu trẻ một món hồi môn trị giá năm nghìn rúp; nhưng số tiền ấy từ đó trôi dạt đi đâu thì em không tài nào biết được. Chính từ miệng Anna mà em nghe được câu chuyện này, bởi sinh viên Pokrovski chẳng bao giờ thích bàn về chuyện gia đình. Người ta đồn rằng mẹ cậu rất xinh đẹp; thế nên việc bà lại rơi vào một cuộc hôn nhân nghèo nàn như vậy càng trở thành điều bí ẩn. Bà qua đời khi tuổi đời còn rất trẻ—chỉ bốn năm sau ngày cưới.
Từ bậc tiểu học, Pokrovski bước lên trung học, [Trường trung học.] rồi đến Đại học, nơi Bwikov, người thường xuyên ghé thăm thủ đô, vẫn tiếp tục che chở cho cậu thanh niên. Tuy nhiên, sức khỏe kém dần đã đặt dấu chấm hết cho con đường đại học của anh; thế rồi Bwikov đã đưa và trực tiếp giới thiệu anh với Anna Thedorovna, và anh đến trọ lại nhà bà với điều kiện kèm cặp Sasha bất cứ môn gì theo yêu cầu.
Nỗi đau khổ trước sự cay nghiệt của người vợ đã đẩy lão Pokrovski trượt dài vào những cuộc chơi bời trác táng, chìm đắm trong tình trạng say xỉn gần như vĩnh viễn. Vợ lão liên tục đánh đập hoặc bắt lão ra ngồi ở nhà bếp—kết quả là theo thời gian, lão trở nên quen thuộc với những trận đòn roi và sự hắt hủi đến mức chẳng thèm kêu ca nửa lời. Dù tuổi tác chưa phải là quá cao, nhưng lối sống trụy lạc đã khiến trí óc lão tổn hại trầm trọng—dấu hiệu duy nhất còn sót lại của tình cảm con người lương thiện chính là tình yêu thương dành cho đứa con trai. Người ta đồn rằng cậu con trai giống hệt người mẹ quá cố như hai giọt nước. Vì thế, những ký ức nào về người vợ hiền thảo thuở trước có thể đã lay động cõi lòng của lão già khốn khổ, vỡ vụn này để bùng lên tình cảm vô bờ bến dành cho đứa con? Cha cậu chẳng thể nói về điều gì khác ngoài con trai mình, và chưa bao giờ lão quên đến thăm con một tuần hai lần. Lão không dám đến thường xuyên hơn, bởi Pokrovski trẻ không thích những chuyến ghé thăm của cha mình. Thật vậy, không còn nghi ngờ gì nữa, khuyết điểm lớn nhất của chàng thanh niên chính là sự thiếu kính trọng đối với đấng sinh thành. Tuy nhiên, quả thật lão cha cũng là một nhân vật khá khó chiều, vì trước hết, lão cực kỳ tò mò, và thứ hai là những cuộc trò chuyện dài dòng cùng những câu hỏi của lão—những câu hỏi ngớ ngẩn và vô nghĩa nhất có thể tưởng tượng được—luôn cản trở công việc của con trai. Thỉnh thoảng, lão già còn xuất hiện trong tình trạng say xỉn. Dần dần, cậu con trai cũng cai được những thói hư tật xấu và tính tò mò vô tận của phụ thân, dạy cho ông cụ biết nhìn nhận cậu, đứa con trai của mình, như một vị thần thánh, và không bao giờ được cất lời nếu không có sự cho phép của cậu.
Về chủ đề Petinka của lão, cách gọi cậu con trai yêu quý, lão già tội nghiệp chẳng bao giờ có thể ca tụng và nói cho đủ. Thế nhưng khi đến thăm con, trên gương mặt lão hầu như lúc nào cũng trực chờ một vẻ cúi đầu, rụt rè—có lẽ do sự bất an không biết mình sẽ được đón tiếp ra sao. Lão thường ngập ngừng mãi mới dám bước vào, và nếu lúc đó em có mặt, lão sẽ gặng hỏi em suốt hai mươi phút liền xem Petinka nhà lão có khỏe không, tâm trạng ra sao, có đang bận việc gì quan trọng không, chính xác là đang làm gì (viết lách hay trầm tư), vân vân. Rồi khi em đã động viên và trấn an ông cụ đầy đủ, lão mới quyết định bước vào, nhẹ nhàng và thận trọng đẩy hé cánh cửa. Tiếp đó, lão sẽ thò đầu qua khe cửa, và nếu thấy con trai không giận dữ mà chỉ ném cho mình một cái gót đầu, lão sẽ lướt không một tiếng động vào phòng, cởi chiếc khăn quàng cổ, và treo mũ lên (chiếc mũ lúc nào cũng trong tình trạng rách rưới, thủng lỗ chỗ và vành bị dập nát)—tất cả mọi việc đều được thực hiện mà không phát ra một lời hay một âm thanh nhỏ nào. Sau đó, ông cụ sẽ thận trọng ngồi xuống ghế, không rời mắt khỏi con trai, theo dõi từng cử động của cậu như thể đang tìm cách dò xét tâm trạng của Petinka. Ngược lại, nếu con trai không vui, lão sẽ ghi nhận thực tế đó và lập tức đứng dậy, nói rằng mình “chỉ ghé qua một phút,” rằng “nhân tiện đi dạo và ngang qua đây nên ghé vào nghỉ chân một lát.” Rồi một cách lặng lẽ và nhún nhường, lão già lại đội mũ và quàng khăn; khe khẽ mở cửa và không một tiếng động bước đi với nụ cười gượng gạo trên môi—để che giấu sự thất vọng đang sôi sục trong lồng ngực, để giúp bản thân không phải bày tỏ điều đó trước mặt con trai.
Ngược lại, hễ khi nào con trai đối xử nhã nhặn với mình, lão già lại sững sờ vì sung sướng. Sự mãn nguyện ánh lên trên gương mặt, trong từng cử chỉ, từng chuyển động của lão. Và nếu cậu con trai rủ lòng trò chuyện cùng, ông cụ luôn đứngm dậy một chút khỏi ghế, đáp lại một cách nhẹ nhàng, đồng cảm, mang theo sự tôn kính, đồng thời cố gắng hết sức sử dụng những từ ngữ cầu kỳ nhất (tức là những từ nực cười nhất). Nhưng hỡi ôi! Lão lại chẳng có năng khiếu ăn nói. Lúc nào lão cũng bối rối, mặt đỏ bừng lên; chẳng biết phải để tay vào đâu hay làm sao với chính mình. Tương tự như vậy, hễ đưa ra được câu trả lời nào đó, lão sẽ cứ lẩm bẩm lặp lại câu đó mãi như thể đang tìm cách biện minh cho những gì vừa nói. Và nếu lỡ thốt ra được một câu trả lời hay, lão sẽ bắt đầu phô trương, chỉnh lại áo ghi-lê, áo khoác và cà vạt, rồi ra dáng một kẻ mang phẩm giá đầy tự thức. Thật vậy, vào những dịp này, lão sẽ cảm thấy vô cùng phấn khích, liều lĩnh đẩy sự táo bạo lên đến mức nhẹ nhàng đứng dậy khỏi ghế, tiến đến các kệ sách, rút ra một cuốn sách và tự đọc nhẩm một đoạn nào đó. Tất cả những việc đó lão đều làm với vẻ mặt thờ ơ và bình thản giả tạo, như thể lão có QUYỀN TỰ DO sử dụng sách của con trai, và sự tử tế của con chẳng phải là điều gì hiếm hoi cả. Thế nhưng có lần, em đã chứng kiến ông cụ tội nghiệp thực sự tái mặt khi bị con trai bảo đừng chạm vào sách. Xấu hổ và bối rối, trong lúc vội vàng lóng ngóng, lão đã nhét ngược đầu cuốn sách lại; để rồi với nỗ lực tột cùng để lấy lại bình tĩnh, lão xoay nó lại kèm theo một nụ cười và đôi má đỏ ửng, như thể đang phân vân không biết phải đối xử thế nào với lỗi lầm của chính mình. Dần dần, như đã nói, Pokrovski trẻ đã cai thói trác táng cho cha bằng cách thưởng cho ông một đồng xu nhỏ mỗi khi lão giữ được sự tỉnh táo qua ba lần ghé thăm liên tiếp. Thỉnh thoảng, cậu thanh niên còn mua tặng cha giày, cà vạt hoặc áo ghi-lê; và sau đó, ông cụ sẽ kiêu hãnh với món quà của mình như một con công. Không ít lần, lão già cũng ghé sang thăm phòng chúng tôi, mang cho Sasha và em những chiếc bánh gừng hình chim chóc hoặc táo, miệng không ngớt ca ngợi về Petinka. Lão luôn van xin chúng em phải chú tâm học hành, với lý lẽ rằng Petinka là một người con ngoan, một người con mẫu mực, một người am tường học thức gấp đôi người thường; sau đó, lão lại nháy mắt với chúng em một cách tinh quái bằng con mắt bên trái, rồi vặn vẹo thân hình theo những điệu bộ thú vị đến mức chúng em không nhịn được cười. Mẹ rất quý mến lão, nhưng lão lại căm ghét Anna Thedorovna—dù trước mặt bà ta, lão còn ngoan ngoãn hơn nước và khiêm nhường hơn cỏ cây.
Chẳng bao lâu sau, em ngưng không theo học Pokrovski nữa. Cho đến lúc đó, anh vẫn xem em là một đứa trẻ, một cô nữ sinh vắt mũi chưa sạch, chẳng khác gì Sasha; và điều này làm em vô cùng tổn thương, nhất là khi em đã bỏ ra bao nhiêu nỗ lực để chuộc lỗi cho hành vi trước đây của mình. Mọi cố gắng theo hướng đó đều không được đoái hoài, và thực tế ấy càng lúc càng làm em tức giận. Gia sư và trò hầu như chẳng bao giờ cất lời với nhau ngoài giờ học, bởi em đơn giản là không thể thốt nên lời. Nếu có cố gắng làm thế, em chỉ thấy mặt mình đỏ bừng, bối rối rồi chạy vụt đi khóc trong góc phòng. Mọi chuyện sẽ kết thúc ra sao nếu không có một sự cố kỳ lạ giúp tạo nên sự hàn gắn. Một buổi tối, khi mẹ đang ngồi trong phòng Anna Thedorovna, em rón rén bước tới phòng Pokrovski với suy nghĩ rằng anh không có nhà. Một xung động kỳ lạ đã xui khiến em làm vậy. Dù sao đi nữa, chúng ta sống sát vách nhau; thế nhưng chưa một lần em được thoáng nhìn qua chốn ở của anh. Do đó, tim em đập thình thịch—đập mạnh đến mức tưởng chừng như muốn nhảy tung khỏi lồng ngực. Bước vào phòng, em đảo mắt nhìn quanh với sự tò mò cao độ. Căn phòng được bài trí rất nghèo nàn và chẳng có mấy trật tự. Trên bàn và ghế chất đầy sách; đâu đâu cũng là sách và giấy tờ. Rồi một ý nghĩ kỳ lạ xẹt qua đầu em, đi kèm với cảm giác bực bội khó chịu. Em có cảm giác rằng tình bạn của em, tình cảm từ đáy lòng em chẳng có nghĩa lý gì với anh, bởi ANH thì uyên bác, trong khi em lại ngu ngốc, chẳng học được gì và chưa đọc lấy một cuốn sách nào. Thế là em đứng nhìn đăm đăm vào những dãy kệ sách dài đang oằn mình gánh những chồng tập tài liệu. Lòng em trào dâng nỗi buồn, sự thất vọng và một thứ cuồng nộ kỳ lạ. Em cảm thấy mình PHẢI đọc những cuốn sách ấy, và em quyết định sẽ làm vậy—đọc chúng từng cuốn một, và với tốc độ nhanh nhất có thể. Có lẽ ý nghĩ khi ấy là, bằng cách học hỏi bất cứ thứ gì ANH biết, em sẽ khiến bản thân trở nên xứng đáng hơn với tình bạn của anh. Thế là em lao về phía chiếc tủ sách gần mình nhất, chẳng mủi lòng suy tính thêm, vồ lấy cuốn sách dày đóng bụi đầu tiên vớ được, mặt lúc đỏ bừng lúc tái mét, run lẩy bẩy vì sợ hãi và phấn khích, em ôm chặt cuốn sách ăn cắp vào ngực với ý định sẽ đọc nó dưới ánh nến khi mẹ đã chìm vào giấc ngủ đêm đó.
Nhưng em mới thấy bực bội làm sao khi quay về phòng riêng, vội vã lật các trang sách ra thì đập vào mắt lại chỉ là một công trình tiếng Latin cũ kỹ, rách nát bị mối mọt đục khoét! Chẳng chần chừ, em quay ngược bước chân. Đúng lúc em chuẩn bị nhét cuốn sách trả lại chỗ cũ thì nghe thấy tiếng động ở hành lang ngoài, và tiếng bước chân đang đến gần. Lóng ngóng, em vội vàng hoàn tất việc đang làm, nhưng cái cuốn sách đáng ghét ấy lại bị kẹt cứng ngắc trong dãy của nó đến nỗi khi bị kéo ra, nó đã khiến những cuốn bên cạnh sập khít vào nhau không còn chỗ trống cho đồng loại. Việc nhét cuốn sách vào trở lại vượt quá sức em; thế mà em vẫn cứ đẩy, cứ ấn vào dãy sách. Cuối cùng, chiếc đinh gỉ đỡ lấy cái kệ (cái vật thế mà lại chờ chực đúng khoảnh khắc đó!) đã gãy bụp một tiếng; kết quả là chiếc kệ sập xuống cái rầm, và đống sách đổ ụp thành một đống dưới sàn nhà! Ngay lúc đó cửa phòng bật mở, và Pokrovski bước vào!
Ở đây em phải nói thêm rằng anh ấy không bao giờ chịu được việc đồ đạc của mình bị táy máy. Khốn cho kẻ nào, đặc biệt là kẻ dám động vào sách của anh! Hãy thử tưởng tượng sự kinh hoàng của em khi những cuốn sách lớn nhỏ, đủ mọi hình dáng, kích cỡ và độ dày rơi lả tả từ trên kệ xuống, bay tung tóe khắp bàn, chui xuống gầm ghế, và khắp căn phòng. Em định quay đầu bỏ chạy nhưng đã quá muộn. “Hết đời rồi!” em nghĩ bụng. “Hết đời rồi! Tiêu đời tôi rồi, tận số rồi! Hóa ra nãy giờ mình cứ cư xử ngớ ngẩn như một đứa trẻ lên mười! Đúng là một cô gái ngu ngốc! Đồ ngốc nghếch hết chỗ nói!”
Quả thật, Pokrovski rất giận dữ. “Sao cơ? Chị vẫn chưa quậy phá đủ à?” anh kêu lên. “Chị không thấy xấu hổ vì cứ mãi chứng nào tật nấy làm những trò mèo đó sao? Chị KHÔNG BAO GIỜ chịu khôn lớn lên à?” Dứt lời, anh lao tới nhặt sách lên, còn em thì cúi gập người phụ giúp.
“Không cần, không cần đâu!” anh tiếp tục. “Lẽ ra chị không nên bước vào đây khi chưa được mời thì hơn.”
Tiếp đó, có phần dịu đi trước thái độ nhún nhường của em, anh lại cất giọng bằng âm điệu gia sư quen thuộc—giọng điệu mà anh đã áp dụng trong vai trò nhà giáo mới tìm thấy của mình:
“Khi nào thì chị mới chịu điềm đạm và suy nghĩ thấu đáo hơn đây? Tự nhìn lại mình xem. Chị không còn là một đứa trẻ, một cô nhóc tì nữa, mà là một thiếu nữ mười lăm tuổi rồi.”
Rồi, với mong muốn (có lẽ là vậy) tự chứng thực rằng em không còn là một đứa trẻ non nớt, anh liếc nhìn em một cái—nhưng mặt lập tức đỏ bừng đến tận mang tai. Em không tài nào hiểu nổi điều đó, chỉ biết đứng sững sờ ngước nhìn anh. Chẳng mấy chốc, anh đứng thẳng người lên một chút, bước lại gần em với vẻ mặt bối rối và ngập ngừng thốt lên điều gì đó—có lẽ là lời xin lỗi vì trước đó không nhận ra rằng em đã là một thiếu nữ trưởng thành. Nhưng ngay khoảnh khắc tiếp theo thì em đã hiểu. Bản thân em đã làm gì thì em cũng chẳng nhớ rõ, chỉ biết rằng trong nỗi kinh hoàng và bối rối, em còn đỏ mặt tơi bời hơn cả anh, lấy hai tay che mặt và vùng chạy khỏi phòng.
Em chẳng biết phải giấu mặt đi đâu vì quá xấu hổ. Ý nghĩ duy nhất luẩn quẩn trong đầu em là anh đã bắt gặp mình trong phòng anh. Suốt ba ngày ròng rã, em không dám ngước mắt nhìn thẳng vào anh, lúc nào cũng đỏ bừng mặt đến mức trực khóc. Những ý nghĩ kỳ lạ và rối bời cứ liên tục xuất hiện trong não em. Một trong số đó—điên rồ nhất—là em rất muốn đến gặp Pokrovski, giải thích cho anh hiểu tình huống lúc đó, thú nhận tất cả, kể cho anh nghe mọi chuyện không giấu giếm chút nào, và quả quyết rằng em đã không hành xử ngớ ngẩn như một con ranh con, mà là một cách thành khẩn và có mục đích đàng hoàng. Thực tế là, em ĐÃ quyết định làm theo cách này, nhưng lại thiếu đi lòng dũng cảm cần thiết. Nếu em làm thế thật, không biết trông mình sẽ thảm hại đến mức nào! Ngay cả bây giờ nghĩ lại em vẫn thấy xấu hổ.
Vài ngày sau, mẹ em đột ngột ngã bệnh nặng. Đã hai ngày nay bà không rời khỏi giường, trong khi sang đêm thứ ba của trận ốm, bà bắt đầu lên cơn sốt và mê sảng. Bản thân em cũng không hề chợp mắt suốt đêm trước đó, mà cứ túc trực chăm sóc mẹ, ngồi bên giường, thỉnh thoảng đút nước và cho uống thuốc đúng giờ. Đêm hôm sau quả là một cực hình đối với em. Cứ chốc chốc cơn buồn ngủ lại kéo đến khiến đầu gục xuống và mọi vật mờ dần trước mắt. Đầu óc em quay cuồng mòng mòng, tưởng chừng có thể ngất đi vì kiệt quệ. Thế nhưng tiếng rên rỉ yếu ớt của mẹ lại lôi em bừng tỉnh mỗi lần giật mình hốt hoảng, để rồi ngay sau đó cơn buồn ngủ lại tiếp tục nhấn chìm em. Thật là một sự tra tấn tàn nhẫn! Em không rõ, không thể nhớ rõ lắm, nhưng có lẽ trong khoảnh khắc sự tỉnh táo đang giằng co với giấc ngủ ấy, một giấc mơ kỳ lạ, một ảo ảnh kinh hoàng đã ghé thăm bộ não mệt mỏi của em, và em bừng tỉnh trong nỗi sợ hãi. Căn phòng chìm trong bóng tối lờ mờ, bởi ngọn nến đang chập chờn hắt ra những tia sáng lang thang bất chợt thắp sáng căn phòng, nhảy múa trên tường rồi vụt tắt. Chẳng hiểu sao em lại thấy sợ—một nỗi kinh hoàng choán lấy tâm trí em—trí tưởng tượng đã bị kích thích quá đà bởi cơn ác mộng vừa trải qua, và một cảm giác đè nặng đang bóp nghẹt trái tim em... Em vùng dậy khỏi ghế và vô thức thốt lên một tiếng kêu—tiếng kêu vút lên từ cảm giác tồi tệ, hành hạ đang đè nặng lấy em. Ngay lập tức cửa mở ra và Pokrovski bước vào.
Em nhớ rằng mình đang nằm trong vòng tay anh khi ý thức quay trở lại. Cẩn thận đỡ em ngồi xuống băng ghế, anh đưa cho em một ly nước và hỏi vài câu—dù em đã trả lời ra sao thì chính mình cũng không nhớ nổi. “Chính em đang ốm,” anh nói khi nắm lấy tay em. “Em đang ốm NẶNG đấy. Em đang bị sốt, và anh thấy em đang tự hành hạ bản thân vì bỏ bê sức khỏe chính mình. Hãy nghỉ ngơi một chút đi. Nằm xuống và ngủ đi nào. Nằm xuống đi, nằm xuống,” anh tiếp tục mà không cho em cơ hội phản đối. Quả thật, sự mệt mỏi đã vắt kiệt sức lực đến mức đôi mắt em cứ nhắm lại vì quá yếu đuối. Thế là em nằm dài xuống băng ghế với ý định chỉ chợp mắt nửa tiếng thôi; nhưng hóa ra em đã ngủ một mạch đến sáng. Pokrovski sau đó đã đánh thức em dậy, bảo rằng đã đến giờ em đi lấy thuốc cho mẹ.
Đến tối hôm sau, khoảng tám giờ, khi đã nghỉ ngơi đôi chút và chuẩn bị trải qua đêm dài trên chiếc ghế bành bên cạnh giường mẹ (với quyết tâm sắt đá là lần này sẽ không ngủ gật), Pokrovski bỗng gõ cửa. Em ra mở cửa, và anh thông báo rằng, vì có lẽ em sẽ thấy thời gian trôi qua thật nhàm chán, nên anh mang sang vài cuốn sách cho em đọc. Em nhận lấy sách, nhưng cho đến tận bây giờ, em vẫn không biết đó là những cuốn sách nào, hay bản thân có liếc qua chúng hay không, dẫu cho suốt cả đêm đó em không hề chợp mắt một giây nào. Sự thật là một cảm giác phấn khích kỳ lạ đã ngăn cản em chợp mắt, khiến em chẳng thể ngồi yên một chỗ quá lâu mà cứ phải đứng lên khỏi ghế, đi lại quanh phòng. Khắp toàn thân em như lan tỏa một thứ niềm hân hoan—hân hoan vì sự quan tâm của Pokrovski, vì ý nghĩ rằng anh đang lo lắng và bận lòng về em. Cho đến tận rạng sáng, em cứ miên man suy nghĩ và mộng mơ; và dù đinh ninh rằng Pokrovski sẽ không sang thăm chúng tôi đêm nay nữa, em vẫn thả hồn vào những tưởng tượng về việc anh có thể sẽ làm gì vào tối hôm sau.
Tối hôm đó, khi tất cả mọi người trong nhà đã lui về phòng nghỉ ngơi, Pokrovski mở cửa phòng mình và bắt đầu trò chuyện ngay từ ngưỡng cửa. Dù khoảng cách thời gian đã xa, em không thể nhớ nổi một từ nào trong số những điều chúng ta đã nói với nhau, nhưng em nhớ rằng mình đã đỏ mặt, bối rối, tự bực mình, và đếm từng giây mong mỏi cuộc trò chuyện chấm dứt dù bản thân chính là kẻ khao khát cuộc gặp gỡ đó diễn ra, đã dành cả ngày để mơ mộng về nó và vạch sẵn một chuỗi câu hỏi câu trả lời phù hợp. Vâng, buổi tối hôm ấy chính là sợi chỉ đầu tiên dệt nên tình bạn của chúng ta; và trong mỗi đêm tiếp theo khi mẹ ngã bệnh, chúng ta đã dành vài giờ bên nhau. Dần dần, em đã phá vỡ được sự khép kín của anh, nhưng lại nhận ra rằng mỗi cuộc trò chuyện như vậy đều để lại trong lòng em một nỗi bực bội với chính mình. Đồng thời, em có thể nhận thấy với niềm vui thầm kín và sự kiêu hãnh rạng rỡ rằng mình đang dẫn dắt anh quên đi những cuốn sách phiền toái. Cuối cùng, câu chuyện chuyển sang giọng điệu đùa cợt về vụ sập kệ sách. Thời điểm ấy thật đặc biệt, bởi nó đến đúng lúc em đang có tâm trạng hoàn hảo cho việc thổ lộ và bộc bạch chân thành. Trong sự nhiệt thành, trong trạng thái thăng hoa kỳ lạ của mình, em đã thổ lộ toàn bộ sự thật rằng bản thân từng khao khát được học hỏi, được BIẾT điều gì đó, vì cảm thấy tổn thương khi bị xem như một con nhóc, một đứa trẻ sơ sinh... Em lặp lại rằng đêm hôm ấy tâm trạng em vô cùng kỳ lạ. Trái tim em trở nên mềm mại, và đôi mắt ngấn lệ. Em không hề giấu giếm điều gì khi kể cho anh nghe về tình bạn dành cho anh, về mong muốn được yêu thương anh, về kế hoạch sống đồng cảm, an ủi anh và làm cho cuộc sống của anh trở nên nhẹ nhàng hơn. Đổi lại, anh ném cho em cái nhìn bối rối lẫn ngạc nhiên và giữ im lặng. Rồi đột nhiên em bắt đầu cảm thấy đau đớn và thất vọng khủng khiếp, bởi em đinh ninh rằng anh đã không hiểu mình, hoặc thậm chí có thể anh đang cười cợt mình. òa khóc như một đứa trẻ, em nức nở không tài nào kìm lại được, bởi em đã rơi vào một cơn xúc động kiểu như thế; lập tức anh chộp lấy tay em, hôn lên đó và áp chặt vào ngực—trong lúc thốt lên đủ điều để an ủi em, vì bản thân anh cũng đang chịu đựng một xúc cảm mạnh mẽ. Chính xác anh đã nói gì em không nhớ rõ—em chỉ biết vừa khóc vừa cười, mặt đỏ bừng, và nghẹn ngào không thốt nên lời vì quá đỗi vui sướng. Thế nhưng, mặc cho sự xúc động tột độ, em vẫn nhận ra xung quanh anh vẫn thoang thoảng một chút gượng gạo và bất an. Hiển nhiên là anh đang ngẩn ngơ trước sự nhiệt tình và cuồng nhiệt của em—trước tình bạn cuồng nhiệt đến bất ngờ và thiêu đốt của em. Có lẽ thoạt đầu anh cảm thấy kinh ngạc, nhưng sau đó anh đã đón nhận lòng trung thành, những lời mời gọi và biểu hiện quan tâm của em với sự cởi mở chân thành hệt như cách em trao gửi, đồng thời đáp lại bằng một sự quan tâm, một tình bạn, một sự gắn bó ngang bằng với em, đúng như một người bạn hay một người anh em sẽ làm. Hạnh phúc làm sao, ấm áp làm sao cảm giác trong lồng ngực em! Em không hề che giấu hay kìm nén điều gì. Không, em đã phơi bày tất cả trước mắt anh, và mỗi ngày trôi qua lại đưa anh xích lại gần em hơn.
Thật sự em không tài nào kể hết chúng ta đã trò chuyện về những gì trong suốt những giờ phút đầy đau đớn nhưng đong đầy mê say ấy, khi dưới ánh đèn cập rập chập chờn, gần như ngay bên giường bệnh của người mẹ tội nghiệp đang ngã bệnh, chúng ta đã giữ cuộc hẹn lúc nửa đêm. Bất cứ điều gì xẹt qua đầu trước tiên đều được cất lên—bất cứ điều gì tuôn trào từ tận đáy tim, bất cứ điều gì đòi hỏi được thốt lên đều tìm thấy tiếng nói. Và hầu như lúc nào chúng ta cũng hạnh phúc. Thật là một giai đoạn vừa đớn đau vừa hoan hỉ—vừa đau đớn vừa hân hoan đồng thời! Cho đến tận ngày nay, việc nhớ lại nó vừa làm tim em nhói đau vừa mang lại niềm vui sướng. Dù cay đắng hay ngọt ngào, những ký ức ấy vẫn đầy thổn thức. Ít ra thì em cảm thấy thế, dù có một chút ngọt ngào xoa dịu nỗi đau. Thế nên, hễ khi nào lòng dạ trĩu nặng, mệt mỏi và buồn bã, những ký ức ấy lại quay về tiếp thêm sức sống và hồi sinh em, hệt như những giọt sương đêm tưới mát và hồi sinh sau một ngày oi ả cánh hoa tàn tạ vốn đã rũ rượi lâu dưới cái nắng ngột ngạt ban trưa.
Mẹ đã khỏe hơn, nhưng em vẫn tiếp tục trải qua những đêm ngồi trên ghế bên giường bệnh của bà. Thường thì Pokrovski cũng đưa sách cho em đọc. Ban đầu em đọc chỉ để chống lại cơn buồn ngủ, nhưng sau đó em xem xét chúng kỹ lưỡng hơn và tiếp theo là với niềm say mê thực sự, bởi chúng mở ra trước mắt em một thế giới mới, bất ngờ, chưa từng biết tới và lạ lẫm. Những suy nghĩ mới mẻ, đi kèm với những ấn tượng mới, cứ thế tuôn tràn vào trái tim em như một dòng thác phong phú; và càng tốn nhiều cảm xúc, càng chịu nhiều đau đớn và nhọc nhằn để hấp thụ những ấn tượng mới ấy, chúng lại càng trở nên thân thương với em bấy nhiêu, và càng đánh thức tâm hồn em từ tận sâu thẳm bằng lòng biết ơn bấy nhiêu. Ùa vào ngực em mà không cho tim lấy một giây thở dốc, chúng khiến toàn bộ con người em chìm đắm trong một thứ hỗn độn kỳ diệu. Dù vậy, cơn chấn động tinh thần ấy vẫn chưa đủ mạnh để hoàn toàn quật ngã em. Về điểm này, em quá lãng mạn, và chính thực tế đó đã cứu rỗi em.
Khi cơn bệnh của mẹ qua đi cũng là lúc những buổi hẹn hò nửa đêm và những cuộc trò chuyện dài giữa em và Pokrovski chấm dứt. Chúng ta chỉ thỉnh thoảng trao đổi vài câu với nhau—phần lớn là những lời ít trọng lượng hay ý nghĩa, thế nhưng lại là những từ ngữ khiến em vô cùng thích thú khi được gán cho chúng những tầng nghĩa riêng, những giá trị bí mật kỳ lạ. Cuộc sống của em lúc bấy giờ đã trọn vẹn—em hạnh phúc; em hạnh phúc một cách tĩnh lặng, yên bình. Cứ thế, vài tuần lễ trôi qua...
Một hôm, lão Pokrovski đến thăm chúng tôi, miệng huyên thuyên một cách nhanh nhẹn, vui vẻ và nhiều chuyện. Lão cười vang, tung ra những câu nói dí dỏm, và cuối cùng, giải mã bí ẩn về sự phấn khích của mình bằng cách thông báo rằng chỉ một tuần nữa thôi sẽ là sinh nhật Petinka nhà lão, và nhân dịp này lão (người cha) có ý định diện một chiếc áo khoác mới (cùng đôi giày mới mà vợ lão sắp mua cho), rồi sang thăm con trai. Tóm lại, ông cụ hạnh phúc vô bờ bến và buôn dưa lê đủ thứ chuyện lọt vào tai trước tiên.
Ngày sinh nhật người thương của em! Kể từ giây phút đó, em không thể chợp mắt được nữa dù là ngày hay đêm. Dù có chuyện gì xảy ra đi chăng nữa, ý định kiên định của em là phải nhắc nhở Pokrovski về tình bạn của chúng ta bằng một món quà. Nhưng là món quà gì đây? Cuối cùng, em quyết định tặng sách. Em biết rằng từ lâu anh đã ao ước sở hữu một bộ tác phẩm toàn tập của Pushkin ở bản in mới nhất; thế là em quyết định mua sách Pushkin. Quỹ riêng của em có ba mươi rúp, kiếm được nhờ công việc thêu thùa, vốn định dùng để sắm một chiếc váy mới, nhưng em ngay lập tức sai mụ đầu bếp già Matrena đi dò giá của bộ sách ấy. Hỡi ơi! Giá của mười một tập sách, cộng thêm chi phí đóng bìa phát sinh, sẽ ngốn hết ít nhất SÁU MƯƠI rúp! Tiền đâu ra bây giờ? Em nghĩ mãi nghĩ hoài nhưng chẳng biết quyết định ra sao. Em không thích ngửa tay xin mẹ. Chắc chắn mẹ sẽ giúp, nhưng trong trường hợp đó thì mọi người trong nhà sẽ đều biết về món quà của em, và món quà tự khắc sẽ mang dáng dấp của sự đền đáp—của việc trả công cho những nỗ lực mà Pokrovski đã bỏ ra kèm cặp em trong suốt năm qua; trong khi em muốn tự mình TẶNG QUÀ ĐỘC LẬP, hoàn toàn không để ai hay biết. Vì những rắc rối mà anh đã bỏ công vì em, em muốn mãi mãi là con nợ của anh—không trả món nợ nào ngoài tình bạn của chính mình. Cuối cùng, em nghĩ ra một lối thoát cho khó khăn.
Em biết rằng đôi khi người ta có thể mua được một cuốn sách từ những kẻ buôn bán ở Gostinni Dvor—thậm chí là những cuốn ít dùng và còn mới nguyên—với giá chỉ bằng một nửa, miễn là chịu khó mặc cả thật hăng; thế nên em quyết định lên đường đến đó. Tình cờ là hôm sau, cả Anna Thedorovna lẫn nhà em đều thiếu một số vật dụng linh tinh; và vì mẹ đang không khỏe còn Anna thì lười biếng, việc thực hiện những ủy thác này đổ lên đầu em, thế là em cùng Matrena lên đường.
May mắn thay, chẳng mấy chốc em đã bắt gặp một bộ Pushkin được đóng bìa đẹp đẽ, và bắt đầu ngã giá. Ban đầu người ta đòi món tiền cao hơn so với trong tiệm; nhưng sau đó—dù không tránh khỏi việc em phải trổ tài kỳ kèo và vài bận giả vờ quay lưng bỏ đi—em cũng dụ được tay buôn hạ giá xuống còn mười rúp bạc. Em vui sướng biết bao vì đã lao vào cuộc mặc cả này! Matrena tội nghiệp chẳng thể tưởng tượng nổi chuyện gì đang xảy ra với em, hay tại sao em lại khao khát mua sách đến thế. Nhưng ôi thôi, hỡi ôi! Ngay khi tên con buôn thoáng nhìn thấy xấp tiền vốn ba mươi rúp của em, hắn liền từ chối bán bộ Pushkin với giá thấp hơn con số ban đầu hắn đưa ra; và dù cho sau những lời van nài và thanh minh của em, cuối cùng hắn cũng chịu nhượng bộ một chút, thì mức giá hắn chốt vẫn cao hơn số tiền em có đúng hai rúp rưỡi, trong khi hắn thề thốt rằng hắn chỉ hạ giá vì nể tình em là “một tiểu thư đáng yêu,” chứ đời nào hắn làm thế với ai khác trên thế gian. Nghĩ đến việc chỉ còn thiếu đúng hai rúp rưỡi nữa thôi! Em suýt khóc vì bực bội. Bỗng nhiên, một tình huống bất ngờ xuất hiện giải cứu em trong cơn khốnốn.
Không xa lắm, gần một chiếc bàn bày la liệt sách khác, em nhận ra lão Pokrovski, đang bị một đám bốn năm tên con buôn vây quanh làm phiền phát điên. Mỗi tên trong bọn đang chào mời ông cụ món hàng độc quyền của chúng; và trong khi chẳng có thứ gì chúng chìa ra mà lão muốn mua, thì lão chẳng biết phải từ chối thế nào. Lão già tội nghiệp trông hệt như một kẻ đang chịu đòn roi. Lão hoàn toàn mù tịt không biết những thứ chúng đang nài nỉ mình có nghĩa là gì. Tiến lại gần, em gặng hỏi lão đang làm gì ở đó; và ông cụ khấp khởi mừng vui, bởi lão có lẽ cũng quý mến em chẳng kém gì Petinka.
“Tôi đang mua vài cuốn sách, Barbara Alexievna,” lão đáp, “tôi mua cho Petinka nhà tôi. Chẳng mấy chốc nữa là sinh nhật nó rồi, và vì nó thích sách nên tôi nghĩ sẽ mua tặng nó vài cuốn.”
Ông cụ lúc nào cũng diễn đạt vòng vo tam quốc, và trong dịp này lão càng bối rối gấp đôi, gấp ba. Hỏi giá bất kỳ cuốn sách nào, câu trả lời chắc chắn sẽ là một, hai, hoặc ba rúp. Những cuốn sách lớn thì lão hoàn toàn với không tới; lão chỉ có thể ngước nhìn chúng đầy ao ước, dùng ngón tay mân mê các trang giấy, lật qua lật lại những tập sách trên tay rồi đặt trả lại chỗ cũ. “Không, không, đắt quá,” lão lẩm bẩm trong miệng. “Tôi phải đi tìm chỗ khác thử xem.” Rồi lão lại quay sang săm soi những cuốn vở tập viết, các tập thơ và lịch loại rẻ tiền.
“Sao bác lại đi mua những thứ thế này làm gì?” em hỏi lão. “Toàn là đồ bỏ đi!”
“Không, không!” lão đáp. “Trông chúng hay ho biết bao! Vâng, chúng LÀ những cuốn sách hay!” Thế nhưng những từ cuối cùng này lão thốt lên chậm chạp đến mức em thấy rõ lão chực khóc vì bực bội khi thấy những loại sách tốt lại đắt đỏ đến thế. Một giọt nước mắt nhỏ đã lăn dài trên đôi má tái nhợt và chiếc mũi đỏ hỏn của lão. Em gặng hỏi xem lão có mang theo nhiều tiền không; lập tức ông cụ móc ra toàn bộ số vốn liếng, được bọc trong một mảnh báo bẩn thỉu, gồm vài đồng bạc lẻ và hai mươi xu đồng. Em chớp lấy toàn bộ số tiền đó, kéo lão xề xệch đến chỗ tên con buôn của mình và nói: “Này anh. Mười một cuốn sách Pushkin này giá ba mươi mươi rưỡi rúp, và cháu chỉ có đúng ba mươi rúp. Chúng ta hãy cộng thêm hai rúp rưỡi của bác đây, cùng nhau mua đống sách này và xem nó là món quà chung của hai bác cháu.” Ông cụ sung sướng khôn tả, lôi sạch tiền ra; và tên con buôn chất đống thư viện chung lên người lão. Nhét chúng đầy các túi áo, lại ôm ngập cả hai tay, lão bước về nhà với chiến tích của mình, sau khi đã hứa danh dự sẽ mang sách đến cho em vào ngày mai một cách bí mật.
Hôm sau, ông cụ sang thăm con trai, ngồi với con như thường lệ chừng một tiếng đồng hồ; sau đó lão ghé qua phòng chúng tôi, trên mặt đeo một biểu cảm buồn cười nhất, bí ẩn nhất có thể tưởng tượng được. Nụ cười toe toét mãn nguyện vì nghĩ mình đang nắm giữ một bí mật, lão thông báo rằng mình đã lén lút mang sách về phòng chúng ta, giấu trong một góc nhà bếp dưới sự trông nom của Matrena. Tiếp đó, bằng một bước chuyển tự nhiên, câu chuyện chuyển hướng sang ngày lễ sắp tới; và thế là ông cụ bắt đầu huyên thuyên không dứt về chủ đề quà cáp. Càng đào sâu vào luận điểm của mình và càng giải thích dài dòng, em càng thấy rõ trong đầu lão đang có điều gì đó mà lão không thể, không dám hé lộ. Thế nên em kiên nhẫn chờ đợi và giữ im lặng. Sự hưng phấn bí ẩn, niềm mãn nguyện nén chặt mà ban nãy em còn nhận thấy trong những điệu bộ, cử chỉ và cái nháy mắt trái của lão cứ thế phai nhạt dần, nhường chỗ cho sự lo âu và bồn chồn lộ rõ qua từng phút. Cuối cùng, lão không thể kìm nén thêm được nữa.
“Nghe này, Barbara Alexievna,” lão rụt rè lên tiếng. “Hãy nghe điều tôi sắp nói đây. Khi ngày sinh nhật đến, cô hãy lấy MƯỜI cuốn sách và tự tay tặng nó cho nó—tức là TỪ CHÍNH CÔ, xem như đó là phần quà của CÔ. Rồi tôi sẽ lấy cuốn thứ XI, và TỰ TAY tặng nó cho nó, xem như món quà của RIÊNG TÔI. Nếu làm thế, cô sẽ có quà tặng nó và tôi cũng có quà—cả hai chúng ta đều có phần như nhau.”
“Sao bác không muốn chúng ta cùng nhau tặng quà, hở Zachar Petrovitch?” em hỏi lão.
“Ồ, tùy thôi,” lão đáp. “Tùy cô thôi, Barbara Alexievna. Chỉ là—chỉ là tôi nghĩ rằng—”
Ông cụ ngập ngừng bỏ lửng câu nói, mặt đỏ bừng lên vì nỗ lực diễn đạt ý nghĩ đó. Lão dán chặt mông xuống ghế suốt một hai phút.
“Cô thấy đấy,” lão tiếp tục, “tôi hay làm trò hề lắm. Lúc nào tôi cũng cư xử ngớ ngẩn và chẳng tài nào sửa được, dù biết làm thế là sai. Ở nhà đôi khi trời lạnh, và thỉnh thoảng lại có những rắc rối khác nữa, tất cả những thứ đó làm tôi chán nản. Hễ khi nào chuyện đó xảy ra, tôi lại chè chén một chút, thỉnh thoảng uống quá chén. Petinka nhà tôi không thích thế; nó nổi giận với tôi vì chuyện đó, Barbara Alexievna ạ, rồi mắng mỏ tôi, lên lớp dạy đời tôi. Thế nên tôi muốn nhân món quà này để chứng tỏ cho nó thấy rằng tôi đang sửa đổi tính nết, bắt đầu cư xử tốt hơn. Từ lâu lắm rồi, tôi đã dành dụm tiền để mua tặng nó một cuốn sách—vâng, từ lâu lắm rồi tôi nhịn ăn nhịn mặc vì nó, bởi tôi hiếm khi có tiền trong tay, trừ phi Petinka thỉnh thoảng cho tôi một ít. Nó biết điều đó, và do đó, ngay khi nhận ra mục đích mà tôi dùng số tiền của nó, nó sẽ hiểu rằng tôi đã làm tất cả chỉ vì nó mà thôi.”
Tim em thắt lại vì thương ông cụ. Nhìn thấy ánh mắt đầy lo âu của lão đang hướng về mình, em quyết định ngay không chút chần chừ.
“Cháu nói cái này nhé,” em bảo. “Bác hãy tặng nó toàn bộ số sách đi.”
“TẤT CẢ ư?” lão thốt lên kinh ngạc. “TẤT CẢ số sách á?”
“Vâng, tất cả.”
“Xem như quà của riêng tôi ư?”
“Vâng, như quà của riêng bác.”
“Chỉ là quà của một mình tôi thôi sao?”
“Vâng, chỉ là quà của bác thôi.”
Chắc chắn là em đã nói rất rõ ràng rồi thế mà ông cụ vẫn ngớ ra như chẳng hiểu gì.
“Ồ,” lão lẩm bẩm sau một hồi ngẫm nghĩ, “thế thì tuyệt quá—chắc chắn là tuyệt vời hết chỗ nói rồi. Thế còn cô thì sao, Barbara Alexievna?”
“Ồ, cháu sẽ không tặng con trai bác thứ gì cả.”
“Sao cơ?” lão hốt hoảng kêu lên. “Cô không định tặng Petinka thứ gì hết ư—cô KHÔNG MUỐN tặng nó gì sao?” Ông cụ hoang mang đến mức suýt định rút lại đề nghị của chính mình miễn là em chịu tặng con trai lão thứ gì đó. Quả là một trái tim nhân hậu làm sao! Em vội vã trấn an lão rằng chắc chắn mình sẽ chuẩn bị sẵn một món quà nào đó, bởi mong ước duy nhất của em là không làm hỏng niềm vui của lão.
“Miễn là con trai bác vui,” em nói thêm, “và bác vui, thì cháu cũng vui không kém, bởi thâm tâm cháu sẽ cảm thấy như thể chính mình đã trao món quà ấy vậy.”
Điều này hoàn toàn trấn an được ông cụ. Lão ở lại chơi thêm hai tiếng đồng hồ nữa, nhưng chẳng tài nào ngồi yên nổi một phút, cứ chốc chốc lại chồm dậy khỏi ghế, cười vang, bắn những câu đùa cợt với Sasha, lén lút hôn trộm lên tay em, véo tay em và nháy mắt thầm kín với Anna Thedorovna. Cuối cùng, bà ta đành tống cổ lão ra khỏi nhà. Tóm lại, niềm vui sướng tột độ của lão vượt xa bất cứ thứ gì em từng chứng kiến trước đây.
Đúng mười một giờ ngày lễ, lão có mặt, đi thẳng từ nhà thờ đến. Lão diện một chiếc áo khoác được vá víu cẩn thận, một chiếc áo ghi-lê mới tinh và đôi giày mới cóng, trong tay ôm kè kè đống sách của chúng ta. Tiếp theo, tất cả chúng ta cùng ngồi xuống uống cà phê (vì hôm đó là Chủ nhật) trong phòng khách nhà Anna Thedorovna. Ông cụ mở màn bữa ăn bằng tuyên bố Pushkin là một nhà thơ vĩ đại. Sau đó, với sự ngượng ngùng và bối rối tái xuất, lão đột ngột chuyển sang nhận định rằng một người đàn ông cần phải biết cư xử đúng mực; rằng nếu không làm được thế, điều đó có thể được xem là dấu hiệu cho thấy người ấy đang quá đà sa đà vào điều gì đó; và những xu hướng tồi tệ kiểu này sẽ dẫn đến sự tàn lụi và suy đồi của một con người. Rồi nhà hùng biện phác họa cho chúng ta nghe vài ví dụ khủng khiếp về sự thiếu tự chủ đó, và kết luận bằng cách thông báo rằng từ một dạo nay ông đã tự sửa đổi tính nết của mình, cư xử theo hướng mẫu mực, bởi vì ông đã nhận ra sự đúng đắn trong những lời dạy của con trai và ghi khắc chúng vào tâm can sâu sắc đến mức bản thân ông cụ, thực sự đã thay đổi tốt lên: để làm chứng cho điều đó, giờ đây ông xin phép được dâng lên người con trai ấy một số cuốn sách mà ông đã tằn tiện dành dụm từ lâu.
Lắng nghe ông cụ, em không kìm được tiếng cười và giọt nước mắt cùng lúc tuôn trào. Quả thật lão biết cách nói dối khi hoàn cảnh đòi hỏi! Số sách được chuyển sang phòng con trai và xếp ngay ngắn lên kệ, nơi Pokrovski lập tức đoán ra sự thật đằng sau chúng. Thế rồi ông cụ được mời ở lại ăn trưa và tất cả chúng ta đã trải qua một ngày vui vẻ bên nhau qua những trò chơi bài bạc và phạt vạ. Sasha tràn đầy sức sống và em cũng chẳng kém cạnh, trong khi Pokrovski dành cho em vô số sự quan tâm, cứ chực chờ tìm cơ hội để nói chuyện riêng với em. Nhưng em đã từ chối không để điều đó xảy ra. Vâng, xét cho cùng, đó chính là ngày hạnh phúc nhất mà em từng biết trong suốt bốn năm qua.
Thế nhưng giờ đây, chỉ những ký ức đau buồn, đớn đau mới tràn về trong tâm trí em, bởi em phải bước vào câu chuyện về những trải nghiệm tăm tối hơn của mình. Có lẽ đó là lý do khiến cây bút của em bắt đầu chuyển động chậm chạp hơn, và chừng như muốn từ chối viết hoàn toàn. Cùng lý do ấy có thể giải thích cho việc tại sao em lại tha thiết và đầy nhiệt tình kể lại từng chi tiết nhỏ nhặt nhất trong những ngày tháng trẻ trung, hạnh phúc hơn của mình. Nhưng hỡi ôi! Những ngày tháng ấy chẳng kéo dài lâu, và bị nối tiếp bởi một giai đoạn buồn đau đen tối mà chỉ Chúa mới biết khi nào mới chấm dứt!
Những bất hạnh của em bắt đầu bằng cơn bạo bệnh và cái chết của Pokrovski, người trở bệnh nặng hơn hai tháng sau sự kiện mà em vừa ghi lại trong cuốn hồi ký này. Suốt hai tháng đó, anh đã làm việc cật lực để kiếm kế sinh nhai bởi trước đó anh vẫn chưa có một vị trí vững chắc. Giống như mọi bệnh nhân lao khác, anh chưa bao giờ—thậm chí cho đến tận giây phút cuối cùng—từ bỏ hoàn toàn hy vọng được tận hưởng một cuộc sống dài lâu. Một cơ hội làm gia sư mở ra trước mắt, nhưng anh chưa bao giờ ưa thích nghề nghiệp này; trong khi để trở thành một công chức nhà nước thì lại là điều không thể do tình trạng sức khỏe yếu kém. Hơn nữa, ở lựa chọn thứ hai, anh sẽ phải chờ đợi mòn mỏi mới nhận được khoản lương tháng đầu tiên. Thêm vào đó, anh lúc nào cũng nhìn nhận mọi việc theo chiều hướng tồi tệ hơn, bởi tính cách của anh dần bị bóp méo, sức khỏe bị bào mòn bởi bệnh tật mà chính anh không hề hay biết. Rồi mùa thu kéo theo, ngày ngày anh vẫn ra ngoài đi làm—tức là đi gõ cửa khắp nơi xin việc—khoác trên mình mỗi chiếc áo khoác mỏng; kết quả là sau những lần dầm mưa dầm dề dãi dầu, anh phải ngã bệnh nằm liệt giường và không bao giờ gượng dậy được nữa. Anh qua đời vào giữa mùa thu, vào những ngày cuối tháng Mười.
Trong suốt thời gian anh lâm bệnh, em hầu như không rời khỏi phòng anh nửa bước, túc trực phục vụ anh từng ly từng tí. Nhiều đêm liền anh thao thức không tài nào chợp mắt. Thường xuyên, anh rơi vào trạng thái bất tỉnh hoặc mê sảng; và trong những lúc như thế, anh lẩm bẩm đủ thứ chuyện—về công việc, về sách vở, về người cha, về bản thân em. Nhờ những lúc ấy, em đã biết được rất nhiều điều trước kia mình chưa từng hay biết hay đoán ra về cuộc sống của anh. Trong giai đoạn đầu của cơn bệnh, mọi người trong nhà đều nhìn em bằng nửa con mắt, và Anna Thedorovna thì cứ gật đầu đầy ẩn ý; thế nhưng em luôn nhìn thẳng vào mặt họ, và dần dần họ cũng thôi bận tâm đến sự quan tâm của em dành cho Pokrovski. Ít ra thì mẹ em cũng thôi không màng ngó ngàng đến chuyện đó nữa.
Thỉnh thoảng Pokrovski nhận ra em là ai, nhưng hiếm hoi lắm, vì phần lớn thời gian anh đều bất tỉnh. Đôi khi, anh trò chuyện suốt đêm với một người vô danh nào đó, bằng thứ ngôn ngữ mập mờ, bí ẩn khiến giọng thở dốc của anh vang lên khàn đục trong căn phòng chật hẹp hệt như trong mộ địa; và vào những lúc ấy, em cảm thấy hoàn cảnh thật kỳ lạ. Đêm cuối cùng, trí óc anh đặc biệt lu mẩn, vì khi đó anh phải chịu đựng những cơn đau đớn khủng khiếp, miệng liên tục lẩm bẩm những câu chuyện lan man đến mức xé nát cõi lòng em vì thương xót. Mọi người trong nhà đều hoảng hốt, và Anna Thedorovna bắt đầu cầu nguyện xin Chúa sớm cất nhắc anh đi. Khi bác sĩ được mời đến, kết luận đưa ra là bệnh nhân sẽ qua đời khi trời sáng.
Đêm đó lão Pokrovski đã túc trực ở hành lang, ngay trước cửa phòng con trai. Dù được đưa cho một chiếc nệm để nằm, lão vẫn cứ chạy ra chạy vào căn phòng không ngớt. Bị tàn phá bởi đau thương, lão trông như một cảnh tượng hãi hùng, có vẻ như đã mất sạch cả tri giác lẫn cảm xúc. Đầu lão run bần bật vì đớn đau, toàn thân rung lên bần bật từ đầu đến chân trong lúc miệng thỉnh thoảng lẩm bẩm điều gì đó như đang tranh cãi với chính mình. Khoảnh khắc nào em cũng nơm nớp sợ thấy lão phát điên. Ngay trước lúc rạng đông, không chịu nổi sức ép của nỗi đau tinh thần, lão gục xuống nệm ngủ thiếp đi như một kẻ vừa chịu đòn nhừ tử; nhưng đến tám giờ thì con trai đã cận kề cái chết, và em phải chạy đi đánh thức người cha dậy. Người sắp chết hoàn toàn tỉnh táo và nói lời từ biệt với tất cả chúng ta. Chẳng hiểu sao em không tài nào khóc được, dù lồng ngực như đang vỡ vụn.
Những phút giây cuối cùng là lúc day dứt và bóp nghẹt trái tim hơn cả. Đã một lúc lâu nay Pokrovski cứ thều thào đòi hỏi điều gì đó bằng chiếc lưỡi sắp kiệt sức, nhưng em không tài nào nghe rõ lời anh. Trong khi lồng ngực em như muốn nổ tung vì đau đớn. Rồi suốt một tiếng đồng hồ anh nằm yên lặng hơn, ngoại trừ việc đôi mắt đượm buồn nhìn về hướng em, cố gắng ra hiệu bằng đôi bàn tay lạnh ngắt như băng. Cuối cùng, anh lại thử cất lên lời thỉnh cầu đáng thương bằng giọng khàn đục, trầm trầm, nhưng những từ ngữ thốt ra chỉ là những âm thanh lắp bắp không thành tiếng, và một lần nữa em lại bất lực không đoán nổi ý anh. Lần lượt em đưa từng người trong nhà đến bên giường bệnh, đưa anh uống nước, nhưng anh chỉ buồn bã lắc đầu. Cuối cùng, em cũng hiểu ra điều anh muốn. Anh đang bảo em kéo tấm rèm cửa sổ ra và mở toang các cánh cửa kính. Có lẽ anh muốn nhìn lại ánh ban mai, mặt trời và thế giới của Chúa một lần cuối cùng. Em kéo tấm rèm ra, nhưng khung cảnh ban mai hiện ra lại ảm đạm và thê lương làm sao—trông hệt như sinh khí đang lụi tàn nhanh chóng của người bệnh khốn khổ. Hoàn toàn chẳng có lấy một chút ánh nắng mặt trời. Mây phủ kín bầu trời như một tấm vải liệm sương mù, và mọi thứ đều mang vẻ đượm buồn, ẩm ướt, đe dọa dưới lớp mưa phùn mịn màng đang quất vào các mặt kính cửa sổ, vạch những đường rãnh ẩm ướt, lạnh lẽo và bẩn thỉu trên bề mặt đục ngầu, tối tăm của chúng. Chỉ một chút ít ánh sáng ban mai lọt vào để chiến đấu với những tia sáng leo lét của ngọn đèn bàn thờ. Người sắp chết liếc nhìn em đầy lưu luyến rồi khẽ gật đầu. Khoảnh khắc tiếp theo, anh đã trút hơi thở cuối cùng.
Đám tang được Anna Thedorovna lo liệu. Một cỗ quan tài đơn sơ được mua, một chiếc xe tang xập xệ được thuê; và để thế chấp cho khoản chi tiêu này, bà ta đã tịch thu sách vở cùng những vật dụng khác của người chết. Dù vậy, ông cụ vẫn lao vào tranh giành sách với bà ta, vừa làm loạn vừa vơ vét mang đi nhiều nhất có thể—nhét đầy các túi áo và thậm chí nhét cả vào mũ. Thật vậy, suốt ba ngày sau đó lão cứ kè kè bên chúng và từ chối để chúng rời khỏi tầm mắt ngay cả khi đến giờ phải vào nhà thờ. Trong suốt thời gian đó, lão cư xử hệt như một kẻ mất hồn, mất trí. Với sự siêng năng kỳ quặc, lão tất tả quanh cỗ linh cữu—lúc thì nắn lại cây nến trên ngực người chết, lúc thì dập rồi thắp lại những ngọn nến khác. Hiển nhiên là tâm trí lão chẳng tài nào giữ được sự tập trung lâu vào bất kỳ chủ đề nào. Cả mẹ lẫn Anna Thedorovna đều không có mặt trong lễ cầu siêu, vì mẹ đang ốm liệt giường còn Anna thì đang hục hặc với ông cụ. Chỉ có mình em và người cha có mặt ở đó. Trong suốt buổi lễ, một thứ hoảng loạn, một dự cảm về tương lai bao trùm lấy em khiến em đứng không vững. Cuối cùng, chiếc quan tài cũng tiếp nhận gánh nặng của nó và được bắt vít lại; sau đó những người khiêng quan tài đặt nó lên cỗ xe tang và khởi hành. Em chỉ đi theo tiễn đưa đoàn tang mã đến hết cuối con đường. Tại đây người đánh xe quất roi cho xe phi nước đại, và ông cụ bắt đầu chạy theo sau xe tang—tiếng nức nở vang lên nghẹn ngào nhưng nhịp chạy hổn hển cứ cắt đứt quãng những tiếng nấc ấy. Tiếp đó, lão đánh rơi mất chiếc mũ, ông cụ tội nghiệp, thế nhưng lão chẳng thèm dừng lại nhặt, mặc cho những hạt mưa đang quất lên đầu, gió thét gào nổi lên và mưa tuyết cứ quất rát vào mặt. Lão trông như thể miễn nhiễm với thời tiết nghiệt ngã khi chạy hết bên này sang bên kia cỗ xe tang—vạt chiếc áo khoác đại cán cũ kỹ phấp phới sau lưng như một đôi cánh chim. Từ mọi chiếc túi áo của bộ đồ đều lòi ra những cuốn sách, trong tay lão còn ôm khư khư một cuốn sách đặc biệt to lớn, áp sát vào lồng ngực. Những người qua đường ngả mũ và làm dấu thánh khi đoàn tang đi qua, và một số người sau khi làm thế vẫn đứng sững lại ngạc nhiên nhìn theo ông cụ tội nghiệp. Thỉnh thoảng một cuốn sách lại tuột khỏi túi rơi xuống vũng bùn; lập tức có người dừng lão lại, chỉ cho lão thấy món đồ bị mất, và lão sẽ dừng lại, nhặt cuốn sách lên rồi lại cất bước đuổi theo xe tang. Ở góc phố, một bà già rách rưới nhập bọn với lão; cho đến cuối cùng chiếc xe tang rẽ ngoặt qua một góc phố và khuất hẳn khỏi tầm mắt em. Lúc đó em mới quay về nhà, ngã nhào trong cơn bão đau thương vào ngực mẹ—siết chặt bà trong vòng tay, hôn lên má giữa cơn bão nức nở nghẹn ngào và bám chặt vào dáng hình ấy như thể trong cái ôm này em đang níu giữ người bạn cuối cùng trên đời, để che chở cho bà khỏi cái chết. Thế nhưng tử thần đã đứng chờ sẵn bên bà tự khi nào...