BARBARA ALEXIEVNA YÊU QUÝ CỦA ANH,—Nào có ngờ một ngày thế này lại rơi vào cái số phận khốn khổ của anh! Chắc chắn là em đang đùa cợt một lão già phải không?... Tuy nhiên, đó là lỗi tại anh—hoàn toàn tại anh. Người ta không nên già đi mà lại cầm một lọn tóc của Thần Tình Ái trong tay. Đương nhiên là người ta bị hiểu lầm rồi.... Thế nhưng con người đôi khi lại là một sinh thể rất đỗi kỳ lạ. Thề có các vị thánh, hắn ta cứ hay huyên hoang về những việc sẽ làm, để rồi rốt cuộc lại bỏ dở, và cứ đứng đó ngây ra như một tên ngốc khiến Chúa phải phù hộ mà cứu rỗi cho chúng ta khỏi cái vẻ ngoài ấy!... Không, anh không giận đâu, người anh yêu ạ; anh chỉ bực mình vì nghĩ rằng mình lại viết cho em bằng thứ văn hoa ngu ngốc và bay bổng đến thế. Hôm nay anh nhảy cẫng lên và bước chân sáo đến sở làm, bởi vì trái tim anh đang chịu ảnh hưởng từ em, và tâm hồn anh như đang mở hội vậy. Phải, dường như mọi chuyện đều suôn sẻ với anh. Rồi anh cắm cúi vào công việc. Nhưng kết quả ra sao nào? Anh nhìn xung quanh những món đồ cũ quen thuộc, những món đồ cũ xám xịt và ảm đạm. Chúng vẫn y như trước. Nhưng CÓ PHẢI đó là những vết mực cũ, những cái bàn cái ghế cũ mà từ trước tới nay anh vẫn biết không? Phải, chúng CHÍNH LÀ những thứ ấy, hoàn toàn giống hệt; vậy thì cớ sao anh lại phóng ngựa bay bổng trên lưng Pegasus cơ chứ? Tâm trạng ấy từ đâu mà ra? Nó xuất phát từ việc có một vòm trời nào đó đã chiếu rọi lên anh, làm cho bầu trời hóa xanh. Nhưng sao lại thế? Tại sao đôi khi, những hương thơm ngọt ngào lại tưởng chừng như đang thoảng qua một khoảng sân mà chẳng hề có chút hương thơm nào như thế? Chắc hẳn chúng sinh ra từ trí tưởng tượng ngốc nghếch của anh, bởi vì một con người ta có thể chìm đắm quá sâu vào tình cảm đến mức quên đi cả những gì ngay trước mắt, và buông thả bản thân vào sự dạt dào tình tứ thừa thãi đang ngập tràn trong lồng ngực. Mặt khác, khi anh đi bộ về nhà từ sở làm lúc chập tối, chân anh bỗng trĩu nặng và đầu thì đau nhức. Thêm vào đó, một luồng gió lạnh hình như đang thổi dọc sống lưng (vì mê mẩn mùa xuân, anh đã ra ngoài mà chỉ khoác mỗi chiếc áo mỏng). Thế nhưng em đã hiểu lầm tình cảm của anh rồi, em yêu ạ. Chúng hoàn toàn khác với những gì em nghĩ. Đó chỉ là một thứ tình cảm thuần túy mang tính phụ tử mà anh dành cho em. Anh đối với em ở vị trí của một người họ hàng có trách nhiệm phải bảo bọc cho hoàn cảnh mồ côi cô độc của em. Điều này anh nói ra bằng tất cả sự chân thành, với một dụng ý duy nhất, y như bất kỳ người thân nào khác. Vì rốt cuộc, anh CÓ LÀ một người họ hàng xa của em—như tục ngữ có câu, chỉ là giọt nước thứ bảy trong nồi cháo—nhưng dẫu sao vẫn là họ hàng, và hiện tại là người thân cận cũng như người bảo vệ gần gũi nhất của em, xét thấy nơi mà em có quyền trông mong sự giúp đỡ và bảo vệ thì em lại chỉ gặp toàn sự phản bội và lăng mạ. Còn về thơ ca, anh xin nói rằng anh thấy việc một kẻ ở tuổi như anh lại dồn tâm trí vào việc làm thơ là điều không xứng đáng. Thơ ca chỉ là thứ nhảm nhí. Ngay cả lũ trẻ ở trường cũng đáng bị quất roi vì tội viết ra nó.
Sao em lại viết thế về “sự thoải mái”, “sự bình yên” và những thứ đại loại thế? Anh không phải là một kẻ khó tính, cũng chẳng phải người đòi hỏi nhiều. Chưa bao giờ trong đời anh lại cảm thấy thoải mái như lúc này. Vậy thì cớ sao anh lại phải phàn nàn ở tuổi xế chiều? Anh có đủ ăn, được mặc quần áo và đi giày dép đàng hoàng. Hơn nữa, anh cũng có những trò tiêu khiển của riêng mình. Em thấy đấy, anh không phải dòng dõi quý tộc. Bản thân cha anh không phải một quý ông; ông và gia đình đã phải sống đạm bạc hơn cả anh bây giờ. Anh cũng chẳng phải kẻ yếu đuối ủy mị. Dẫu vậy, nói một cách thành thật, anh không thích chỗ ở hiện tại bằng chỗ ở cũ. Chẳng hiểu sao cái chốn cũ có vẻ ấm cúng hơn, em yêu ạ. Dĩ nhiên, căn phòng này cũng đủ tốt; thực ra, ở MỘT vài phương diện thì nó vui mắt và thú vị hơn căn phòng kia. Anh chẳng có gì phàn nàn về nó cả—không. Thế nhưng anh vẫn nhớ cái căn phòng đã từng quá đổi thân thuộc với mình. Những người thuê trọ lâu năm như anh chẳng mấy chốc sẽ gắn bó với đồ đạc trong nhà chẳng kém gì người thân. Căn phòng cũ của anh mới là một chốn nhỏ ấm áp làm sao! Quả thật, tường của nó cũng giống như tường của bất kỳ căn phòng nào khác—anh không nói về điều đó; vấn đề là ký ức về chúng cứ vương vấn mãi trong tâm trí anh với nỗi buồn man mác. Thật kỳ lạ khi ký ức lại có thể đượm buồn đến thế! Ngay cả những điều từng khiến anh bực dọc và phiền toái trong căn phòng ấy giờ đây lại hiện lên dưới một ánh sáng thanh khiết, và hóa thành những thứ đáng khao khát trong trí tưởng tượng của anh. Chúng ta từng sống ở đó thật yên bình—anh và một bà chủ nhà nay đã qua đời. Lòng anh đau quặn thắt mỗi khi nhớ đến bà, bởi vì bà là một người phụ nữ tốt bụng, chưa bao giờ tính tiền phòng quá đắt. Toàn bộ thời gian của bà dùng để may những chiếc chăn chắp vá bằng những chiếc kim đan dài một arshin [Một arshin tương đương khoảng 71 cm.]. Thường thì chúng tôi hay dùng chung nến và bữa ăn. Hơn nữa, bà còn có một cô cháu gái tên là Masha—một đứa trẻ lúc bấy giờ hãy còn ẵm ngửa, nhưng chắc giờ đã là một thiếu nữ mười ba tuổi rồi. Con bé tinh nghịch này, ngày xưa nó hay khiến chúng ta cười suốt cả ngày làm sao! Chúng ta đã sống cùng nhau, một gia đình nhỏ ba người hạnh phúc. Thường vào những buổi tối mùa đông dài đằng đẵng, trước hết chúng tôi sẽ uống trà bên chiếc bàn tròn lớn, rồi sau đó quay lại với công việc; trong lúc đó, để dỗ dành đứa trẻ và giữ cho nó khỏi quậy phá, bà cụ lại ngồi kể chuyện. Những câu chuyện ấy mới làm sao!—dù rằng chúng là những câu chuyện hợp với người lớn và có học thức hơn là trẻ con. Chúa ơi! Thậm chí chính anh cũng đã ngồi nghe chúng trong lúc hút tẩu, cho đến khi quên bẵng đi cả công việc. Và rồi, khi câu chuyện ngày càng trở nên u ám, đứa trẻ nhỏ bé ấy, cục cưng tinh nghịch của chúng ta, lại càng trở nên đăm chiêu bấy nhiêu, rồi nó ôm lấy đôi má hồng hào bằng đôi bàn tay tí xíu của mình, và che mặt lại, nép sát vào người bà cụ. A, anh thích ngắm nó nhường nào vào những khoảnh khắc ấy! Khi ngắm nhìn con bé, người ta sẽ quên mất cả ngọn nến đang chập chờn, hay cơn bão đang quật tuyết tung tóe ngoài sân. Phải, đó là một cuộc sống tốt đẹp, Barbara của anh ạ, và chúng ta đã sống qua quãng đời ấy gần hai mươi năm trời.... Sao cái miệng của anh lại lải nhải trôi tuột đi xa thế này không biết! Có lẽ chủ đề này chẳng làm em hứng thú gì, và bản thân anh cũng thấy đó không phải là một đề tài dễ dàng gì để gợi nhớ lại—nhất là vào thời điểm hiện tại.
Trời đang sụp tối, và Theresa đang bận rộn với chuyện gì đó. Đầu và lưng anh đang đau nhức, và ngay cả suy nghĩ cũng có vẻ như đang rứt ruột rứt gan, chúng xuất hiện thật kỳ lạ làm sao. Phải, lòng anh hôm nay thật buồn, Barbara ạ.... Em đã viết gì cho anh thế này?—“Sao anh không TẬN MẶT đến thăm em?” Người yêu ơi, mọi người sẽ nói sao đây? Anh chỉ cần bước qua khoảng sân là thiên hạ bắt đầu để ý và tự đặt câu hỏi rồi. Chuyện ngồi lê đôi mách và tai tiếng sẽ nổi lên, và người ta sẽ diễn giải sự việc theo một ý nghĩa hoàn toàn khác với sự thật. Không, thiên thần nhỏ của anh ạ, tốt hơn là anh nên gặp em vào giờ kinh chiều mai. Đó sẽ là kế hoạch hay hơn và ít gây tổn hại cho cả hai chúng ta hơn. Em cũng đừng trách mức anh, người anh yêu, vì đã viết cho em một bức thư thế này (khi đọc lại, anh thấy nó toàn là những chuyện vụn vặt chắp vá); bởi vì giờ đây anh đã là một lão già rồi, Barbara yêu quý ạ, lại là một kẻ thất học. Thuở trẻ anh chẳng được học hành là bao, và mọi thứ cứ từ chối bám rễ vào đầu khi anh cố học lại từ đầu. Không, anh chẳng rành rỏi gì về việc viết thư, Barbara ạ, và chẳng cần ai phải nhắc hay cười chê, anh thừa biết rằng bất cứ khi nào anh cố miêu tả điều gì đó rõ ràng hơn mức bình thường, anh lại mắc sai lầm là nói ra toàn những chuyện nhảm nhí.... Hôm nay anh đã nhìn thấy em bên cửa sổ—phải, anh đã thấy em lúc em đang kéo rèm xuống! Tạm biệt, tạm biệt, Barbara nhỏ nhắn, và xin Chúa phù hộ cho em! Tạm biệt, Barbara Alexievna của anh!—Bạn chân thành của em,
MAKAR DIEVUSHKIN.
Tái bút.—Em đừng nghĩ rằng anh có thể viết cho em theo giọng điệu châm biếm, bởi vì anh đã quá già để nhe nanh giơ vuốt chẳng vì mục đích gì, và người ta sẽ cười vào mặt anh, rồi trích dẫn câu tục ngữ Nga của chúng ta: “Kẻ nào đào hố chôn người khác, kẻ ấy sẽ tự rơi xuống hố của mình.”