Visayan

Một ngày nọ, loài cua cạn tổ chức một cuộc họp, và một con trong số chúng lên tiếng:

“Chúng ta phải làm gì với những con sóng đây? Chúng gầm reo lớn tiếng suốt ngày đêm khiến chúng ta chẳng tài nào ngủ được.”

“Chà,” một trong những con cua cao niên nhất đáp, “ta nghĩ chúng ta nên gây chiến với chúng.”

Những con khác đều đồng tình, và họ quyết định rằng vào ngày hôm sau, toàn bộ cua đực sẽ chuẩn bị sẵn sàng để chiến đấu với những ngọn sóng. Chúng bắt đầu bò ra biển như đã định, và dọc đường thì gặp một con tôm.

“Các bạn hiền đang đi đâu thế?” con tôm hỏi.

“Chúng tôi đi đánh nhau với sóng biển,” lũ cua đáp, “vì chúng làm quá nhiều tiếng ồn vàoban đêm khiến chúng tôi không sao ngủ nổi.”

“Ta không nghĩ các ngươi sẽ thành công đâu,” con tôm nói, “vì sóng biển thì rất mạnh mà chân các ngươi lại yếu ớt đến mức thân thể cứ sà sát cả xuống mặt đất mỗi khi di chuyển.” Nói đoạn, nó cười lớn.

Điều này khiến lũ cua vô cùng tức giận, và chúng kẹp con tôm cho đến khi nó phải hứa sẽ giúp chúng giành chiến thắng trong trận chiến.

Rồi tất cả cùng tiến ra bờ biển. Nhưng lũ cua nhận thấy mắt của con tôm mọc không giống như mắt của chúng, thế là chúng cho rằng mắt của nó có vấn đề, liền chế nhạo và bảo rằng:

“Này bạn tôm, mặt của bạn mọc ngược hướng mất rồi. Bạn có vũ khí gì để chiến đấu với sóng biển đây?”

“Vũ khí của ta là một chiếc giáo trên đầu,” con tôm đáp, và vừa lúc ấy, nó nhìn thấy một con sóng lớn đang cuồn cuộn lao tới liền cắm cổ chạy biến. Lũ cua lại chẳng hề nhìn thấy con sóng ấy, bởi chúng cứ mải hướng mắt ra phía bờ biển, để rồi bị nước cuốn trùm lên và chết đuối.

Chẳng mấy chốc, đám cua cái bắt đầu lo lắng vì mãi không thấy chồng mình quay về, bèn rồng rắn kéo nhau ra bờ biển xem có giúp gì được cho trận chiến không. Thế nhưng, chúng vừa đặt chân xuống nước thì những ngọn sóng đã ập tới cuốn phăng và vùi dấp tất cả.

Một thời gian sau sự kiện đó, hàng ngàn con cua nhỏ xíu xuất hiện sát mép nước, và con tôm thường xuyên ghé thăm để kể cho chúng nghe về số phận bi thảm của cha mẹ chúng. Cho đến tận ngày nay, người ta vẫn có thể nhìn thấy những chú cua con ấy trên bờ biển, cứ liên tục chạy đi chạy lại không ngừng.

Chúng có vẻ như lao xuống để đánh nhau với sóng biển, rồi khi lòng can đảm suy giảm, chúng lại tháo chạy về phía đất liền — nơi tổ tiên chúng từng sinh sống. Chúng chẳng sống hẳn trên cạn như các bậc tiền bối, cũng chẳng sống dưới biển giống như những loài cua khác, mà lại chọn trú ngụ trên dải cát bãi biển — nơi những con sóng thủy triều dâng cao vẫn ngày ngày tràn qua và chực dìm chúng cho đến nát tan.

1 Câu chuyện này do người Ilocano kể, rất nổi tiếng ở cả các bộ lạc theo đạo Thiên Chúa lẫn các bộ lạc miền núi ở Philippines, đồng thời cũng được biết đến ở Borneo và Java. Tuy nhiên, phiên bản của người Ilocano là trường hợp duy nhất tính đến nay có chứa yếu tố giải thích: nguyên nhân lý giải vì sao loài khỉ lại không ăn thịt được đưa ra ở đây. Con rùa được ca ngợi là có sự khôn ngoan và mưu mẹo phi thường. Đây lại là một ví dụ nữa về mô típ truyện cho thấy chiến thắng của kẻ yếu và ranh mãnh trước kẻ mạnh nhưng ngốc nghếch. Xem “The Turtle and the Lizard,” tr. 86.

2 Mọi sự kiện được nêu ở đây đều tượng trưng cho những hiện thực đời thường, và câu chuyện dường như được sáng tác ra hoàn toàn nhằm mục đích giải trí.

3 Tên gọi trưởng thôn hoặc người đứng đầu thị trấn.

4 Ở đây chúng ta thấy một minh chứng xuất sắc về việc một câu chuyện do người Tây Ban Nha mang đến đã được nhào nặn lại để mang đậm màu sắc Philippines. Đây chắc chắn là câu chuyện kinh điển về vua Midas, nhưng vì loài lừa gần như không xuất hiện tại Philippines, nên đôi sừng (có lẽ là sừng trâu) đã được dùng để thay thế cho đôi tai lừa mọc trên đầu Midas. Tương tự như vậy, cây tre vốn mọc vô cùng xum xuê cũng thay thế cho những khóm sậy trong cốt truyện gốc.

5 Mộtmotip tưởng tượng quen thuộc trong các truyền thuyết Mã Lai là nguồn gốc siêu nhiên của một đứa trẻ sinh ra từ thực vật, thường là cây tre. Xem chú thích 2, tr. 99.

6 Một loài chim có hình dáng khá giống chim ưng.

7 Xem chú thích 1, tr. 134.

8 Đây chắc chắn là một câu chuyện đã qua xào nấu, có lẽ được du nhập từ châu Âu. Vua chúa, hoàng hậu, cung điện,... dĩ nhiên là những khái niệm xa lạ đối với người dân trước khi người Tây Ban Nha đặt chân đến.

9 Một loại dao dài.

10 Thứ nước ép dừa đã lên men.

11 Câu chuyện này mang sự tương đồng đến kỳ lạ với truyện cổ Grimm “Chiếc bàn, con lừa và cây gậy” trong tập Truyện cổ tích.

12 Những câu chuyện Visayan này phản ánh những tín ngưỡng cổ xưa đã được khoác lên một lớp vỏ bọc bằng các tư tưởng châu Âu. Người Visayan vẫn giữ gìn rất nhiều phong tục mê tín cũ, không phải vì họ đã tự mình suy ngẫm thấu đáo về chúng, mà bởi vì tổ tiên họ từng tin tưởng và truyền lại qua những câu chuyện thế này.

13 Một câu chuyện mang tính chất giải thích rất cổ xưa. Với một hình thức có đôi chút biến thể, nó cũng được tìm thấy ở các vùng khác thuộc quần đảo này.

14 Tại đây, chúng ta bắt gặp một mô típ truyện cổ nhằm giải thích nguồn gốc xuất hiện của loài khỉ. Xem chú thích 2, tr. 130.

15 Ống tiêu là một loại vũ khí của người Mã Lai, được sử dụng rất phổ biến tại Philippines. Ở một số bộ lạc hoang dã, người ta thổi những mũi tên tẩm độc qua ống tiêu, nhưng trong các bộ lạc theo đạo Thiên Chúa thì họ chỉ dùng đạn đất sét.

16 Xem chú thích 1, tr. 197.

17 Một đồng tiền xu của Tây Ban Nha có giá trị bằng nửa xu.